Suy TínhWiki
Tìm
Toán chuyển động

Chuyển động trên dòng nước: tính vận tốc xuôi dòng, ngược dòng

Vận tốc xuôi = vận tốc thuyền + vận tốc nước; ngược = vận tốc thuyền − vận tốc nước. Vận tốc dòng nước bằng hiệu xuôi và ngược chia 2. Kèm 4 ví dụ giải đủ.

Chuyển động trên dòng nước: tính vận tốc xuôi dòng, ngược dòng

Thuyền đi trên sông chịu thêm sức đẩy của dòng nước: xuôi dòng thì vận tốc xuôi = vận tốc thuyền + vận tốc dòng nước, ngược dòng thì vận tốc ngược = vận tốc thuyền − vận tốc dòng nước. Đảo lại, vận tốc thuyền khi nước lặng bằng (vận tốc xuôi + vận tốc ngược) : 2, còn vận tốc dòng nước bằng (vận tốc xuôi − vận tốc ngược) : 2. Thuộc bốn dòng này là giải được hầu hết bài toán xuôi dòng, ngược dòng ở tiểu học.

Vận tốc thuyền, vận tốc dòng nước và hai vận tốc "thật"

Trên kênh rạch miền Tây, người chạy ghe biết rõ: cùng một máy, cùng một tay lái, chạy theo con nước thì nhanh, chạy ngược con nước thì chậm. Toán học tách chuyện đó thành hai phần:

  • Vận tốc thuyền khi nước lặng (còn gọi vận tốc riêng): tốc độ máy hoặc mái chèo tạo ra, nếu nước đứng yên.
  • Vận tốc dòng nước: tốc độ nước tự trôi. Một khóm lục bình, một bè nứa không có máy sẽ trôi đúng bằng vận tốc này.

Khi xuôi dòng, nước đẩy thêm, hai vận tốc cộng lại. Khi ngược dòng, nước cản lại, phải trừ đi.

Đại lượngCông thức
Vận tốc xuôi dòngv thuyền + v nước
Vận tốc ngược dòngv thuyền − v nước
Vận tốc thuyền khi nước lặng(v xuôi + v ngược) : 2
Vận tốc dòng nước(v xuôi − v ngược) : 2
Hiệu vận tốc xuôi và ngượcv xuôi − v ngược = 2 × v nước

Hai dòng thứ ba và thứ tư chính là bài toán tìm hai số khi biết tổng và hiệu quen thuộc của lớp 4: vận tốc xuôi và ngược là "số lớn" và "số bé"; vận tốc thuyền là trung bình của chúng, vận tốc nước là một nửa hiệu. Liên hệ này giúp học sinh khỏi phải nhớ thêm công thức mới.

Sơ đồ mô tả bằng lời

Vẽ một đoạn thẳng biểu diễn vận tốc thuyền: |——— v thuyền ———|. Xuôi dòng: nối thêm một đoạn ngắn |—| bên phải, đó là v nước, cả đoạn dài là v xuôi. Ngược dòng: cắt bớt một đoạn ngắn |—| bằng như thế, phần còn lại là v ngược. Nhìn sơ đồ sẽ thấy v xuôi dài hơn v ngược đúng hai đoạn ngắn, tức hai lần vận tốc dòng nước.

Ví dụ giải mẫu

Ví dụ 1 — Biết vận tốc riêng và vận tốc nước

Đề: Một chiếc ghe máy có vận tốc khi nước lặng là 15 km/giờ. Vận tốc dòng nước là 3 km/giờ. Hỏi ghe đi xuôi dòng một quãng sông dài 36 km hết bao lâu, và đi ngược dòng quãng đó hết bao lâu?

Bài giải

Vận tốc của ghe khi xuôi dòng là:

15 + 3 = 18 (km/giờ)

Thời gian ghe xuôi dòng là:

36 : 18 = 2 (giờ)

Vận tốc của ghe khi ngược dòng là:

15 − 3 = 12 (km/giờ)

Thời gian ghe ngược dòng là:

36 : 12 = 3 (giờ)

Đáp số: xuôi dòng 2 giờ; ngược dòng 3 giờ.

Thử lại: 18 × 2 = 36 km; 12 × 3 = 36 km. Ngược dòng mất nhiều thời gian hơn, đúng với kinh nghiệm thực tế.

Ví dụ 2 — Biết thời gian xuôi, ngược, tìm vận tốc nước

Đề: Một ca nô đi xuôi dòng từ bến A đến bến B dài 60 km hết 2 giờ 30 phút, rồi đi ngược dòng từ B về A hết 3 giờ. Tính vận tốc của ca nô khi nước lặng và vận tốc của dòng nước.

Bài giải

Đổi: 2 giờ 30 phút = 2,5 giờ.

Vận tốc ca nô khi xuôi dòng là:

60 : 2,5 = 24 (km/giờ)

Vận tốc ca nô khi ngược dòng là:

60 : 3 = 20 (km/giờ)

Vận tốc ca nô khi nước lặng là:

(24 + 20) : 2 = 22 (km/giờ)

Vận tốc dòng nước là:

(24 − 20) : 2 = 2 (km/giờ)

Đáp số: ca nô 22 km/giờ; dòng nước 2 km/giờ.

Thử lại: 22 + 2 = 24 và 22 − 2 = 20, đúng hai vận tốc xuôi, ngược vừa tính.

Ví dụ 3 — Biết vận tốc ngược, tìm thời gian xuôi

Đề: Một chiếc xuồng đi ngược dòng trong 2 giờ được 16 km. Biết vận tốc dòng nước là 2 km/giờ. Hỏi xuồng đi xuôi dòng một quãng 30 km hết bao lâu?

Bài giải

Vận tốc xuồng khi ngược dòng là:

16 : 2 = 8 (km/giờ)

Vận tốc xuồng khi nước lặng là:

8 + 2 = 10 (km/giờ)

Vận tốc xuồng khi xuôi dòng là:

10 + 2 = 12 (km/giờ)

Thời gian xuồng đi xuôi dòng 30 km là:

30 : 12 = 2,5 (giờ)

Đổi: 2,5 giờ = 2 giờ 30 phút.

Đáp số: 2 giờ 30 phút.

Thử lại: có thể đi tắt: vận tốc xuôi lớn hơn vận tốc ngược 2 lần vận tốc nước, 8 + 2 × 2 = 12 km/giờ. Hai cách cùng ra 12 km/giờ.

Ví dụ 4 — Khóm lục bình trôi mất bao lâu

Đề: Một chiếc xuồng máy đi xuôi dòng từ bến A đến bến B hết 4 giờ, đi ngược dòng từ B về A hết 6 giờ. Hỏi một khóm lục bình tự trôi theo dòng nước từ A đến B hết bao lâu?

Nhận xét: đề không cho quãng đường, nhưng không cần. Coi cả quãng sông AB là một đơn vị, tính xem mỗi giờ đi được mấy phần quãng sông. Khóm lục bình không có máy, trôi đúng bằng vận tốc dòng nước.

Bài giải

Mỗi giờ xuồng xuôi dòng đi được:

1 : 4 = 1/4 (quãng sông)

Mỗi giờ xuồng ngược dòng đi được:

1 : 6 = 1/6 (quãng sông)

Mỗi giờ dòng nước trôi được:

(1/4 − 1/6) : 2 = 1/24 (quãng sông)

Thời gian khóm lục bình trôi từ A đến B là:

1 : 1/24 = 24 (giờ)

Đáp số: 24 giờ.

Thử lại: giả sử quãng sông dài 48 km (một số chia hết cho cả 4 và 6). Xuôi 12 km/giờ, ngược 8 km/giờ, nước trôi (12 − 8) : 2 = 2 km/giờ. Khóm lục bình đi 48 : 2 = 24 giờ. Cùng kết quả, và cho thấy đáp số không phụ thuộc quãng sông dài bao nhiêu.

Mẹo "chọn một quãng đường giả định chia hết cho các thời gian" là cách kiểm rất tiện cho mọi bài không cho quãng đường. Học sinh chưa quen phân số có thể giải luôn bằng cách này.

Những chỗ dễ nhầm

  • Quên trừ khi ngược dòng. Đọc đề thấy "ngược dòng" thì gạch chân, viết ngay "v ngược = v thuyền − v nước".
  • Lấy v xuôi − v ngược làm vận tốc nước. Hiệu đó bằng hai lần vận tốc nước, phải chia đôi.
  • Bè, nứa, lục bình có vận tốc riêng. Không có. Vật trôi tự do đi đúng bằng dòng nước.
  • Đề cho vận tốc dòng nước lớn hơn vận tốc thuyền. Khi đó thuyền không ngược dòng được; một đề cho số như vậy là đề phi lý.

Góc nhìn hôm nay: con nước trong đời sống sông nước

Người miền sông nước nói "đi theo con nước": chọn giờ nước ròng, nước lớn để ghe xuồng đỡ tốn sức và tốn dầu. Dòng chảy trên kênh rạch có thuỷ triều thay đổi theo giờ trong ngày, nên vận tốc dòng nước ngoài đời không cố định như trong đề. Bài toán ở sách chỉ là mô hình đã đơn giản hoá — một điều nên nói với con khi con hỏi "sao ngoài sông nước chảy lúc nhanh lúc chậm".

Ý tưởng cộng trừ vận tốc dòng chảy còn gặp lại ở nhiều chỗ: máy bay bay thuận gió hay ngược gió, người đi trên thang cuốn đang chạy, bơi xuôi hay bơi ngược dòng suối. Cho con thử đi bộ trên thang cuốn theo chiều chạy và ngược chiều (ở nơi an toàn, có người lớn đi cùng) là một cách cảm nhận "vận tốc xuôi, vận tốc ngược" rất rõ.

Bài tự luyện

  1. Một chiếc thuyền có vận tốc khi nước lặng 14 km/giờ, vận tốc dòng nước 2 km/giờ. Thuyền đi xuôi dòng 48 km rồi ngược dòng 48 km. Tính thời gian mỗi chiều. Đáp số: xuôi 3 giờ; ngược 4 giờ.
  2. Vận tốc xuôi dòng của một ca nô là 27 km/giờ, vận tốc ngược dòng là 21 km/giờ. Tính vận tốc dòng nước và vận tốc ca nô khi nước lặng. Đáp số: dòng nước 3 km/giờ; ca nô 24 km/giờ.
  3. Một chiếc ghe xuôi dòng từ A đến B hết 3 giờ, ngược dòng từ B về A hết 5 giờ. Một bè nứa trôi từ A đến B hết bao lâu? Đáp số: 15 giờ.

Câu hỏi thường gặp

Công thức vận tốc xuôi dòng, ngược dòng là gì?

Vận tốc xuôi dòng bằng vận tốc thuyền khi nước lặng cộng vận tốc dòng nước. Vận tốc ngược dòng bằng vận tốc thuyền khi nước lặng trừ vận tốc dòng nước.

Cách tính vận tốc dòng nước khi biết vận tốc xuôi và ngược?

Lấy vận tốc xuôi trừ vận tốc ngược rồi chia 2. Ví dụ xuôi 24 km/giờ, ngược 20 km/giờ thì dòng nước chảy (24 − 20) : 2 = 2 km/giờ.

Vận tốc thuyền khi nước lặng tính thế nào?

Lấy vận tốc xuôi cộng vận tốc ngược rồi chia 2. Đây chính là bài toán tìm số lớn, số bé khi biết tổng và hiệu, áp dụng cho vận tốc.

Vì sao bè nứa trôi bằng vận tốc dòng nước?

Vì bè nứa không có máy hay mái chèo, tức vận tốc riêng bằng 0. Nó chỉ được nước đẩy đi, nên vận tốc của nó đúng bằng vận tốc dòng nước.

Đề không cho quãng đường thì giải thế nào?

Coi cả quãng đường là 1 đơn vị và tính phần quãng đường đi được mỗi giờ, hoặc tự chọn một quãng đường chia hết cho các số giờ trong đề. Hai cách cho cùng đáp số vì kết quả không phụ thuộc quãng đường dài bao nhiêu.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store