Trong bài toán tàu hoả, đoàn tàu có chiều dài nên không thể coi là một chấm. Tàu qua một cột điện thì quãng đường phải đi bằng chiều dài đoàn tàu; tàu qua một cây cầu thì quãng đường bằng chiều dài tàu cộng chiều dài cầu. Gặp người đi bộ hay xe đạp, ta dùng thêm tổng vận tốc (ngược chiều) hoặc hiệu vận tốc (cùng chiều), giống hệt bài gặp nhau và đuổi kịp.
Đoàn tàu "đi qua" nghĩa là gì
Đứng bên đường ray nhìn một đoàn tàu chạy qua cột điện: tàu bắt đầu qua cột khi đầu máy ngang cột, và qua hẳn khi toa cuối rời khỏi cột. Trong khoảng đó, đầu máy đã đi được một quãng đúng bằng chiều dài cả đoàn tàu. Đây là ý mấu chốt: hãy theo dõi một điểm duy nhất trên tàu, thường là đầu máy, và hỏi điểm đó đã đi bao xa.
Với cây cầu, tàu bắt đầu qua khi đầu máy chạm đầu cầu, qua hết khi toa cuối rời cuối cầu. Lúc đó đầu máy đã đi hết cầu, rồi đi thêm một đoạn bằng chiều dài tàu. Mô tả bằng lời: "đầu cầu |=== cầu ===| cuối cầu |=== bằng chiều dài tàu ===| vị trí đầu máy khi toa cuối vừa rời cầu".
| Tình huống | Quãng đường đầu máy đi | Vận tốc dùng để chia |
|---|---|---|
| Qua cột điện, cột mốc, người đứng yên | Chiều dài tàu | Vận tốc tàu |
| Qua cầu, đường hầm, sân ga | Chiều dài tàu + chiều dài cầu (hầm, ga) | Vận tốc tàu |
| Qua người đi ngược chiều | Chiều dài tàu | Vận tốc tàu + vận tốc người |
| Vượt người đi cùng chiều | Chiều dài tàu | Vận tốc tàu − vận tốc người |
Đơn vị thường dùng là mét và giây, vì đoàn tàu dài vài trăm mét và qua cầu chỉ mất vài chục giây. Nhớ phép đổi: muốn đổi km/giờ sang m/giây thì chia cho 3,6; ngược lại thì nhân với 3,6 (bài đổi đơn vị trong cùng danh mục giải thích vì sao).
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Tàu qua cột điện
Đề: Một đoàn tàu dài 150 m chạy với vận tốc 54 km/giờ. Hỏi đoàn tàu chạy qua một cột điện bên đường ray hết bao nhiêu giây?
Bài giải
Đổi: 54 km/giờ = 54 : 3,6 = 15 m/giây.
Khi qua cột điện, tàu phải đi một quãng đường bằng chiều dài của nó, tức 150 m.
Thời gian tàu qua cột điện là:
150 : 15 = 10 (giây)
Đáp số: 10 giây.
Thử lại: mỗi giây tàu đi 15 m, 10 giây đi 150 m, vừa đúng chiều dài đoàn tàu.
Ví dụ 2 — Tàu qua cầu, tìm vận tốc
Đề: Một đoàn tàu dài 180 m chạy qua một cây cầu sắt dài 360 m hết 30 giây. Tính vận tốc của tàu theo m/giây và km/giờ.
Bài giải
Quãng đường tàu phải đi để qua hết cầu là:
180 + 360 = 540 (m)
Vận tốc của tàu là:
540 : 30 = 18 (m/giây)
Đổi: 18 m/giây = 18 × 3,6 = 64,8 km/giờ.
Đáp số: 18 m/giây, tức 64,8 km/giờ.
Thử lại: nếu chỉ lấy 360 : 30 = 12 m/giây (quên chiều dài tàu) thì sẽ ra 43,2 km/giờ — một đáp số sai rất hay gặp. Với 18 m/giây, 30 giây tàu đi 540 m, đúng bằng cầu cộng tàu.
Ví dụ 3 — Gặp người đi bộ và vượt người đi xe đạp
Đề: Một đoàn tàu dài 160 m chạy với vận tốc 15 m/giây trên đường ray chạy dọc con đường làng.
a) Một người đi bộ ngược chiều tàu với vận tốc 3,6 km/giờ. Hỏi tàu chạy qua người đó hết bao nhiêu giây?
b) Một bạn đi xe đạp cùng chiều với tàu, vận tốc 18 km/giờ. Hỏi tàu vượt qua bạn đó hết bao nhiêu giây?
Nhận xét: người và xe đạp coi như một chấm, chỉ tàu có chiều dài. Ngược chiều thì đầu máy và người "xích lại" bằng tổng vận tốc; cùng chiều thì bằng hiệu vận tốc.
Bài giải
Đổi: 3,6 km/giờ = 1 m/giây; 18 km/giờ = 5 m/giây.
a) Tổng vận tốc của tàu và người đi bộ là:
15 + 1 = 16 (m/giây)
Thời gian tàu chạy qua người đi bộ là:
160 : 16 = 10 (giây)
b) Hiệu vận tốc của tàu và xe đạp là:
15 − 5 = 10 (m/giây)
Thời gian tàu vượt qua bạn đi xe đạp là:
160 : 10 = 16 (giây)
Đáp số: a) 10 giây; b) 16 giây.
Thử lại: câu a, trong 10 giây tàu đi 150 m, người đi 10 m về phía ngược lại, cộng 160 m. Câu b, trong 16 giây tàu đi 240 m, xe đạp đi 80 m cùng chiều, tàu hơn 160 m, vừa bằng chiều dài tàu.
Ví dụ 4 — Tìm cả chiều dài lẫn vận tốc
Đề: Một đoàn tàu chạy qua một cột điện hết 8 giây và chạy qua một cây cầu dài 240 m hết 20 giây. Tính vận tốc và chiều dài của đoàn tàu.
Nhận xét: qua cầu, tàu đi "chiều dài tàu + 240 m"; qua cột, tàu đi "chiều dài tàu". Thời gian chênh nhau là do phải đi thêm đúng 240 m của cầu.
Bài giải
Thời gian tàu đi hết 240 m chiều dài cầu là:
20 − 8 = 12 (giây)
Vận tốc của tàu là:
240 : 12 = 20 (m/giây)
Chiều dài đoàn tàu là:
20 × 8 = 160 (m)
Đổi: 20 m/giây = 72 km/giờ.
Đáp số: vận tốc 20 m/giây (72 km/giờ); chiều dài 160 m.
Thử lại: qua cầu tàu đi 160 + 240 = 400 m, với 20 m/giây mất 20 giây, đúng với đề.
Lỗi hay gặp
- Quên chiều dài tàu khi qua cầu, chỉ lấy chiều dài cầu chia vận tốc. Đây là lỗi số một của dạng bài này.
- Cộng chiều dài tàu khi qua cột điện theo thói quen. Cột điện không có chiều dài đáng kể, chỉ có chiều dài tàu.
- Trộn đơn vị: chiều dài bằng mét, vận tốc bằng km/giờ, chia thẳng cho nhau ra số vô nghĩa. Luôn đổi về m/giây trước.
- Hai đoàn tàu gặp nhau: lúc này cả hai đều có chiều dài. Quãng đường cần đi là tổng chiều dài hai tàu, chia cho tổng vận tốc (ngược chiều) hoặc hiệu vận tốc (cùng chiều). Đây là dạng nâng cao, nên giải sau khi đã chắc ba dạng trên.
Góc nhìn hôm nay: tự đo vận tốc một đoàn tàu
Dạng bài này có một ứng dụng rất vui: tự ước lượng vận tốc tàu khi đứng ở nơi an toàn, xa đường ray. Nếu biết đại khái chiều dài một toa (nhiều toa khách dài khoảng hai mươi mấy mét — con số chỉ để ước lượng), đếm số toa và bấm giờ từ lúc đầu máy ngang một gốc cây đến lúc toa cuối qua khỏi gốc cây đó, ta tính được vận tốc gần đúng bằng đúng công thức "chiều dài tàu chia thời gian". Lưu ý an toàn: chỉ quan sát từ xa, sau hàng rào hoặc từ sân ga, không bao giờ đứng gần đường ray.
Trên tuyến đường sắt Bắc – Nam có nhiều cây cầu sắt cũ bắc qua sông. Khi ngồi trên tàu, cho con đếm từ lúc nghe tiếng bánh xe đổi âm (lên cầu) đến lúc âm thanh trở lại bình thường, rồi đoán xem cầu dài bao nhiêu nếu tàu chạy khoảng 15 m mỗi giây. Đó là bài toán tàu qua cầu nhìn từ bên trong tàu.
Bài tự luyện
- Một đoàn tàu dài 120 m chạy với vận tốc 36 km/giờ. Hỏi tàu chạy qua một cột mốc hết bao nhiêu giây? Đáp số: 12 giây.
- Một đoàn tàu dài 200 m chạy với vận tốc 15 m/giây qua một đường hầm dài 1.000 m. Tính thời gian từ lúc đầu tàu vào hầm đến lúc toa cuối ra khỏi hầm. Đáp số: 80 giây (1 phút 20 giây).
- Một đoàn tàu qua một cột điện hết 9 giây, qua một cây cầu dài 300 m hết 24 giây. Tính vận tốc và chiều dài đoàn tàu. Đáp số: 20 m/giây (72 km/giờ); 180 m.
Câu hỏi thường gặp
Tàu qua cầu tính quãng đường thế nào?
Quãng đường bằng chiều dài cầu cộng chiều dài đoàn tàu. Tàu chỉ qua hẳn cầu khi toa cuối rời cầu, lúc đó đầu máy đã đi hết cầu và thêm một đoạn bằng chiều dài tàu.
Tàu qua cột điện mất bao lâu?
Lấy chiều dài đoàn tàu chia cho vận tốc tàu (cùng đơn vị mét và giây). Cột điện được coi như một điểm nên không cộng thêm gì.
Tàu gặp người đi bộ ngược chiều thì tính sao?
Lấy chiều dài tàu chia cho tổng vận tốc của tàu và người. Nếu người đi cùng chiều thì chia cho hiệu vận tốc tàu trừ vận tốc người.
Đổi km/giờ sang m/giây thế nào cho nhanh?
Chia số km/giờ cho 3,6. Ví dụ 54 km/giờ = 15 m/giây, 72 km/giờ = 20 m/giây. Đổi ngược lại thì nhân với 3,6.
Biết thời gian qua cột và qua cầu, tìm vận tốc tàu thế nào?
Hiệu hai thời gian là thời gian tàu đi thêm đúng chiều dài cây cầu. Lấy chiều dài cầu chia hiệu thời gian ra vận tốc, rồi nhân vận tốc với thời gian qua cột ra chiều dài tàu.