Hai vật chuyển động cùng chiều, vật nhanh đi sau vật chậm, thì mỗi giờ khoảng cách giữa chúng giảm đúng bằng hiệu hai vận tốc. Vì thế thời gian đuổi kịp bằng khoảng cách lúc bắt đầu đuổi chia cho hiệu vận tốc: t = d : (v1 − v2). Phần khó nhất của dạng này không phải phép chia mà là tìm cho đúng khoảng cách d tại lúc cả hai cùng chạy.
Hiệu vận tốc: mỗi giờ "gần thêm" bao nhiêu
Một bác đi bộ trên đường đê, mỗi giờ đi 5 km. Phía sau, cách bác 8 km, một bạn đạp xe mỗi giờ đi 13 km, cùng hướng. Sau một giờ, bạn đạp xe đi thêm 13 km, nhưng bác đi bộ cũng đi thêm 5 km. Khoảng cách giữa hai người chỉ giảm 13 − 5 = 8 km. Con số 8 km/giờ ấy là hiệu vận tốc: tốc độ mà người đi sau "ăn dần" khoảng cách.
| Đề hỏi | Công thức (v1 là vật nhanh đi sau) |
|---|---|
| Thời gian đuổi kịp | t = d : (v1 − v2) |
| Khoảng cách ban đầu | d = (v1 − v2) × t |
| Hiệu vận tốc | v1 − v2 = d : t |
Điều kiện để đuổi kịp: vật đi sau phải nhanh hơn. Nếu hai vận tốc bằng nhau, khoảng cách giữ nguyên mãi; nếu vật đi sau chậm hơn, khoảng cách còn tăng lên. Một đề cho vật đi sau chậm hơn mà vẫn hỏi "khi nào đuổi kịp" là đề sai, và học sinh nên được khen nếu nhận ra điều đó.
Ba kiểu tạo ra khoảng cách d
- Hai vật ở hai nơi khác nhau, cùng xuất phát, vật chậm ở phía trước: d chính là khoảng cách hai nơi.
- Cùng xuất phát một nơi nhưng lệch giờ: d là quãng đường vật chậm đã đi trong thời gian đi trước, d = v2 × thời gian đi trước.
- Kết hợp cả hai: vừa ở hai nơi khác nhau, vừa lệch giờ. Cộng phần khoảng cách sẵn có với phần vật chậm đi thêm trước khi vật nhanh xuất phát.
Sơ đồ mô tả bằng lời: "A |—— d ——| B |—— vật chậm đi thêm ——| C (gặp)". Vật nhanh đi từ A đến C, vật chậm đi từ B đến C. Đoạn AC dài hơn đoạn BC đúng bằng d.
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Đuổi kịp khi đã biết khoảng cách
Đề: Một bác đi bộ với vận tốc 5 km/giờ. Cùng lúc đó, một bạn đạp xe ở phía sau, cách bác 8 km, đi cùng chiều với vận tốc 13 km/giờ. Hỏi sau bao lâu bạn đạp xe đuổi kịp bác đi bộ?
Bài giải
Mỗi giờ bạn đạp xe đi nhanh hơn bác đi bộ là:
13 − 5 = 8 (km)
Thời gian để bạn đạp xe đuổi kịp bác là:
8 : 8 = 1 (giờ)
Đáp số: 1 giờ.
Thử lại: sau 1 giờ bạn đạp xe đi 13 km, bác đi 5 km; 13 − 5 = 8 km, đúng bằng khoảng cách lúc đầu, nên hai người cùng một chỗ.
Ví dụ 2 — Cùng nơi xuất phát, lệch giờ
Đề: Lúc 6 giờ, một người đi xe đạp từ A với vận tốc 12 km/giờ. Đến 8 giờ, một người đi xe máy cũng từ A đuổi theo với vận tốc 36 km/giờ. Hỏi người đi xe máy đuổi kịp người đi xe đạp lúc mấy giờ, chỗ đuổi kịp cách A bao xa?
Bài giải
Người đi xe đạp đi trước người đi xe máy:
8 giờ − 6 giờ = 2 (giờ)
Khi xe máy bắt đầu đi, xe đạp đã cách A là:
12 × 2 = 24 (km)
Hiệu vận tốc của hai xe là:
36 − 12 = 24 (km/giờ)
Thời gian để xe máy đuổi kịp xe đạp là:
24 : 24 = 1 (giờ)
Xe máy đuổi kịp xe đạp lúc:
8 giờ + 1 giờ = 9 giờ
Chỗ đuổi kịp cách A là:
36 × 1 = 36 (km)
Đáp số: 9 giờ; 36 km.
Thử lại: từ 6 giờ đến 9 giờ xe đạp đi 3 giờ, được 12 × 3 = 36 km. Hai xe cùng cách A 36 km.
Ví dụ 3 — Hai nơi khác nhau, thời gian ra phút
Đề: Hai bến A và B cách nhau 20 km trên cùng một con đường, B nằm phía trước theo hướng đi. Lúc 7 giờ 30 phút, một xe máy đi từ A với vận tốc 40 km/giờ, cùng lúc một xe đạp đi từ B với vận tốc 15 km/giờ, hai xe cùng chiều. Hỏi xe máy đuổi kịp xe đạp lúc mấy giờ, chỗ đuổi kịp cách A bao nhiêu ki-lô-mét?
Bài giải
Hiệu vận tốc của hai xe là:
40 − 15 = 25 (km/giờ)
Thời gian để xe máy đuổi kịp xe đạp là:
20 : 25 = 0,8 (giờ)
Đổi: 0,8 giờ = 48 phút.
Xe máy đuổi kịp xe đạp lúc:
7 giờ 30 phút + 48 phút = 8 giờ 18 phút
Chỗ đuổi kịp cách A là:
40 × 0,8 = 32 (km)
Đáp số: 8 giờ 18 phút; 32 km.
Thử lại: xe đạp đi 15 × 0,8 = 12 km kể từ B; 20 + 12 = 32 km tính từ A, trùng với chỗ xe máy tới.
Ví dụ 4 — Đuổi nhau trên đường vòng
Đề: Quanh hồ làng có con đường đất dài 1.200 m. Hai bạn cùng xuất phát từ cổng đình, chạy cùng chiều quanh hồ. Bạn Tuấn chạy 150 m mỗi phút, bạn Hà chạy 120 m mỗi phút. Hỏi sau bao lâu Tuấn bắt kịp Hà lần đầu tiên?
Nhận xét: trên đường vòng, hai bạn cùng xuất phát một chỗ. Muốn Tuấn "bắt kịp" Hà lần nữa thì Tuấn phải chạy nhiều hơn Hà đúng một vòng. Vậy khoảng cách cần đuổi là chiều dài một vòng hồ.
Bài giải
Mỗi phút Tuấn chạy nhiều hơn Hà là:
150 − 120 = 30 (m)
Thời gian để Tuấn chạy hơn Hà một vòng là:
1.200 : 30 = 40 (phút)
Đáp số: 40 phút.
Thử lại: trong 40 phút Tuấn chạy 6.000 m (5 vòng), Hà chạy 4.800 m (4 vòng). Tuấn hơn đúng một vòng, hai bạn lại ở cùng một chỗ.
Bài này cũng là một ví dụ để thấy đơn vị m/phút đi với phút và mét — không cần đổi ra km/giờ.
So sánh nhanh với chuyển động ngược chiều
| Ngược chiều (gặp nhau) | Cùng chiều (đuổi kịp) | |
|---|---|---|
| Khoảng cách mỗi giờ giảm | v1 + v2 | v1 − v2 |
| Thời gian | s : (v1 + v2) | d : (v1 − v2) |
| Điều kiện xảy ra | Luôn gặp nếu cả hai cùng đi | Vật đi sau phải nhanh hơn |
| Từ khoá trong đề | "đi ngược chiều", "đi về phía nhau", "từ hai đầu" | "đuổi theo", "cùng chiều", "đi sau" |
Lỗi hay gặp
- Dùng tổng vận tốc cho bài cùng chiều, ra thời gian quá ngắn. Tự hỏi: hai người có đi về phía nhau không?
- Bài lệch giờ mà quên tính quãng đường vật chậm đi trước, lấy d = 0 rồi chia ra 0 giờ.
- Tính chỗ đuổi kịp bằng vận tốc vật chậm nhân thời gian đuổi, nhưng quên cộng phần nó đã đi trước. Ở ví dụ 2, nếu lấy 12 × 1 = 12 km là sai; xe đạp đã đi 3 giờ chứ không phải 1 giờ.
Góc nhìn hôm nay: đuổi kịp quanh ta
Dạng đuổi kịp có mặt ở rất nhiều chỗ ngoài vở: xe khách đi sau vượt xe tải, anh chạy sau em trên đường đê, kim phút đuổi kịp kim giờ trên mặt đồng hồ (bài kim giờ kim phút trong danh mục này dùng đúng ý hiệu vận tốc). Khi cùng con đi đường, có thể hỏi: "Xe tải kia chạy chậm hơn mình một chút, mình đang cách nó 100 m, mất bao lâu để ngang hàng?" Không cần số chính xác, chỉ cần con nói ra được "phụ thuộc vào mình nhanh hơn nó bao nhiêu" là đã nắm được ý chính.
Bài tự luyện
- Một xe đạp đi trước xe máy 6 km, cùng chiều, vận tốc 11 km/giờ. Xe máy đi với vận tốc 35 km/giờ. Hỏi sau bao nhiêu phút xe máy đuổi kịp xe đạp? Đáp số: 15 phút.
- Lúc 7 giờ, một ô tô tải đi từ A với vận tốc 40 km/giờ. Lúc 8 giờ 30 phút, một ô tô con cũng đi từ A cùng chiều với vận tốc 60 km/giờ. Hỏi ô tô con đuổi kịp ô tô tải lúc mấy giờ, cách A bao xa? Đáp số: 11 giờ 30 phút; 180 km.
- Quanh một vườn cây có lối đi dài 900 m. Hai người cùng xuất phát một chỗ, đi cùng chiều với vận tốc 100 m/phút và 70 m/phút. Sau bao lâu người nhanh vượt người chậm đúng một vòng? Đáp số: 30 phút.
Câu hỏi thường gặp
Công thức toán chuyển động cùng chiều là gì?
Thời gian đuổi kịp bằng khoảng cách lúc bắt đầu đuổi chia cho hiệu hai vận tốc: t = d : (v1 − v2), với v1 là vận tốc vật đi sau và nhanh hơn. Muốn tìm khoảng cách ban đầu thì nhân hiệu vận tốc với thời gian đuổi kịp.
Vì sao cùng chiều lại trừ vận tốc?
Vì trong mỗi giờ, vật đi sau tiến thêm v1 km nhưng vật phía trước cũng tiến thêm v2 km. Khoảng cách giữa hai vật chỉ giảm phần chênh lệch v1 − v2.
Xuất phát cùng chỗ nhưng khác giờ thì tính khoảng cách thế nào?
Lấy vận tốc của vật đi trước nhân với thời gian nó đi trước. Đó là khoảng cách giữa hai vật lúc vật sau bắt đầu đuổi.
Chạy vòng quanh sân, khi nào hai người gặp lại?
Nếu chạy cùng chiều, người nhanh gặp lại người chậm khi đã chạy hơn đúng một vòng: thời gian bằng chiều dài vòng chia hiệu vận tốc. Nếu chạy ngược chiều, hai người gặp nhau khi tổng quãng đường bằng một vòng: chia cho tổng vận tốc.
Nếu vật đi sau chậm hơn thì sao?
Khi đó khoảng cách tăng dần, vật đi sau không bao giờ đuổi kịp. Đề hỏi thời gian đuổi kịp trong trường hợp này là đề sai.