Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Sơ đồ đoạn thẳng tóm tắt đề toán: cách vẽ đúng và các kiểu hay gặp

Vẽ sơ đồ đoạn thẳng đúng cần đoạn đơn vị bằng nhau, các đoạn thẳng hàng bên trái, ghi số và dấu hỏi đúng chỗ. Bốn kiểu sơ đồ hay gặp kèm bài giải mẫu.

Sơ đồ đoạn thẳng tóm tắt đề toán: cách vẽ đúng và các kiểu hay gặp

Sơ đồ đoạn thẳng là cách tóm tắt đề toán bằng các đoạn thẳng có độ dài tương ứng với các đại lượng: đại lượng lớn vẽ đoạn dài, đại lượng gấp ba lần vẽ dài gấp ba, phần hơn kém vẽ thành một khúc riêng. Vẽ đúng cần ba điều: chọn một đoạn làm đơn vị và giữ nguyên độ dài của nó, cho các đoạn cần so sánh xuất phát từ cùng một điểm bên trái, và ghi rõ số đã biết, dấu "?" vào chỗ cần tìm.

Một sơ đồ vẽ đúng thường đã chứa sẵn lời giải. Một sơ đồ vẽ sai, dù chỉ sai tỉ lệ, sẽ dẫn người giải đi lạc.

Vì sao sơ đồ đoạn thẳng giúp được

Học sinh tiểu học chưa dùng ẩn x. Khi đề có hai đại lượng chưa biết nhưng biết quan hệ giữa chúng, các em cần một thứ để "nhìn" được quan hệ đó. Đoạn thẳng làm việc ấy: thấy ngay phần nào chung, phần nào chênh, tổng gồm mấy phần bằng nhau. Về bản chất, mỗi đoạn đơn vị chính là một ẩn, chỉ là được vẽ ra thay vì viết bằng chữ.

Vì sơ đồ không vẽ được trong bài viết này, các ví dụ dưới đây mô tả sơ đồ bằng ký hiệu: mỗi dấu |-----| là một đoạn đơn vị; khúc chênh lệch ghi số bên cạnh. Khi vẽ trên giấy, hãy dùng thước kẻ.

Năm quy tắc vẽ cho đúng

  1. Chọn đoạn đơn vị là đại lượng bé nhất, hoặc đại lượng mà đại lượng khác được so sánh với nó ("gấp 3 lần số của em" thì số của em là đơn vị).
  2. Giữ đoạn đơn vị bằng nhau ở mọi dòng. Đo bằng thước hoặc đếm ô vở. Đoạn "gấp 3 lần" phải đúng bằng ba đoạn đơn vị nối liền.
  3. Thẳng hàng bên trái. Các đoạn cần so sánh đặt dưới nhau, điểm đầu thẳng một cột. Có vậy phần chênh lệch mới hiện ra ở đầu bên phải.
  4. Ghi số và dấu hỏi đúng chỗ. Số đã biết ghi sát đoạn nó thuộc về. Tổng thì dùng dấu ngoặc ôm cả các đoạn. Đại lượng cần tìm ghi "?".
  5. Đặt tên mỗi dòng (thửa ruộng nhà An, thửa nhà Bình…) để khi đọc lại không nhầm dòng nào của ai.

Bốn kiểu sơ đồ hay gặp

Kiểu quan hệCách vẽDấu hiệu trong đề
Phần – toàn bộMột đoạn dài chia thành các khúc, mỗi khúc là một phần"có tất cả", "trong đó", "còn lại"
Hơn kém một số đơn vịHai đoạn thẳng hàng trái, đoạn dài hơn có thêm một khúc ghi số chênh"nhiều hơn", "ít hơn", "hơn … là …"
Gấp một số lầnĐoạn bé là một phần, đoạn lớn gồm đúng bấy nhiêu phần bằng nhau"gấp … lần", "bằng 1/3", "giảm đi … lần"
Thay đổi rồi so sánhVẽ trạng thái sau khi thay đổi, đánh dấu khúc được chuyển đi chuyển lại"nếu chuyển", "sau khi thêm", "thì bằng nhau"

Ví dụ 1: hơn kém một số đơn vị

Đề: Vụ mùa năm nay, thửa ruộng nhà An thu được 350 kg thóc, thửa ruộng nhà Bình thu được nhiều hơn nhà An 75 kg. Hỏi cả hai nhà thu được bao nhiêu ki-lô-gam thóc?

Sơ đồ (mô tả bằng lời):

Nhà An: |--------------------| ghi 350 kg

Nhà Bình: |--------------------|------| đoạn đầu dài bằng đoạn nhà An, khúc thêm ghi 75 kg

Ngoặc lớn ôm cả hai dòng ghi "? kg".

Nhìn sơ đồ thấy nhà Bình gồm "một đoạn bằng nhà An" cộng thêm 75 kg.

Bài giải

Số thóc nhà Bình thu được là:

350 + 75 = 425 (kg)

Số thóc cả hai nhà thu được là:

350 + 425 = 775 (kg)

Đáp số: 775 kg thóc.

Thử lại: 425 − 350 = 75 kg, đúng là nhà Bình hơn nhà An 75 kg.

Lỗi vẽ hay gặp: vẽ hai đoạn không thẳng hàng bên trái, khúc 75 kg nằm lơ lửng ở giữa, nhìn không ra nó là phần "hơn".

Ví dụ 2: gấp một số lần

Đề: Chị hái được 36 quả cam, số cam của chị gấp 3 lần số cam của em. Hỏi cả hai chị em hái được bao nhiêu quả cam?

Chọn đơn vị: số cam của chị được so với số cam của em ("gấp 3 lần số cam của em"), vậy số cam của em là một đoạn đơn vị.

Sơ đồ:

Em: |-----| ghi "?"

Chị: |-----|-----|-----| ba đoạn bằng đoạn của em, ngoặc ghi 36 quả

Bài giải

Số cam em hái được là:

36 : 3 = 12 (quả)

Số cam cả hai chị em hái được là:

36 + 12 = 48 (quả)

Đáp số: 48 quả cam.

Thử lại: 12 × 3 = 36, đúng là chị gấp 3 lần em.

Lỗi hay gặp: chọn số của chị làm đơn vị vì nó là số đã biết, rồi vẽ em dài gấp ba chị. Câu hỏi "ai được so với ai" quyết định đơn vị, không phải số nào đã biết.

Ví dụ 3: phần – toàn bộ với phân số

Đề: Một cuộn dây thừng dài 60 m. Bác Ba cắt đi 2/5 cuộn dây để buộc rào. Hỏi cuộn dây còn lại bao nhiêu mét?

Sơ đồ: cả cuộn là một đoạn dài, chia thành 5 khúc bằng nhau, ngoặc trên ôm cả đoạn ghi 60 m. Hai khúc đầu tô đậm ghi "cắt đi", ba khúc sau ghi "?".

|-----|-----|-----|-----|-----| (2 khúc đầu: cắt đi; 3 khúc sau: còn lại)

Bài giải

Mỗi phần dài số mét là:

60 : 5 = 12 (m)

Cuộn dây còn lại số phần là:

5 − 2 = 3 (phần)

Cuộn dây còn lại số mét là:

12 × 3 = 36 (m)

Đáp số: 36 m.

Thử lại: phần cắt đi là 12 × 2 = 24 m, 24 + 36 = 60 m, đúng chiều dài cuộn dây.

Câu lời giải "Cuộn dây còn lại số phần là" có thể gộp với phép tính sau. Tách ra như trên giúp các em mới học thấy rõ đang đếm phần hay đang đếm mét.

Ví dụ 4: thay đổi rồi bằng nhau

Đề: Hai thúng gạo có tất cả 54 kg. Nếu chuyển 6 kg gạo từ thúng thứ nhất sang thúng thứ hai thì hai thúng có số gạo bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi thúng có bao nhiêu ki-lô-gam gạo?

Cách vẽ: vẽ trạng thái sau khi chuyển trước, vì lúc đó hai thúng bằng nhau, dễ vẽ.

Sau khi chuyển, thúng thứ nhất: |-----------|

Sau khi chuyển, thúng thứ hai: |-----------| hai đoạn bằng nhau, ngoặc chung ghi 54 kg

Lúc đầu: thúng thứ nhất dài hơn đoạn trên một khúc 6 kg; thúng thứ hai ngắn hơn đoạn trên một khúc 6 kg.

Tổng không đổi khi chuyển gạo từ thúng này sang thúng kia, nên sau khi chuyển mỗi thúng vẫn là một nửa của 54 kg.

Bài giải

Sau khi chuyển, mỗi thúng có số gạo là:

54 : 2 = 27 (kg)

Lúc đầu thúng thứ nhất có số gạo là:

27 + 6 = 33 (kg)

Lúc đầu thúng thứ hai có số gạo là:

27 − 6 = 21 (kg)

Đáp số: Thúng thứ nhất: 33 kg; thúng thứ hai: 21 kg.

Thử lại: 33 + 21 = 54 kg. Chuyển 6 kg: thúng một còn 27 kg, thúng hai thành 27 kg, bằng nhau.

Lỗi rất hay gặp ở bài này: nghĩ hai thúng hơn kém nhau 6 kg. Thật ra chúng hơn kém nhau 12 kg, vì thúng thứ nhất mất 6 kg còn thúng thứ hai được thêm 6 kg. Vẽ sơ đồ trạng thái sau rồi lần ngược là cách chắc chắn nhất để không mắc lỗi này.

Khi nào nên vẽ, khi nào không cần

  • Nên vẽ khi đề có hai, ba đại lượng chưa biết so sánh với nhau: hơn kém, gấp lần, phân số, chuyển qua chuyển lại.
  • Không cần vẽ với bài một phép tính quá rõ, hoặc bài rút về đơn vị kiểu "4 mét vải giá bao nhiêu thì 7 mét giá bao nhiêu" — tóm tắt bằng lời gọn hơn.
  • Đừng ép đoạn thẳng cho bài đếm, bài suy luận, bài chuyển động có nhiều mốc thời gian. Mỗi loại có cách tóm tắt hợp hơn (bảng, trục thời gian).

Ở Singapore, cách tóm tắt tương tự dùng hình chữ nhật thay cho đoạn thẳng và được gọi là mô hình thanh (bar model). Danh mục "Cùng con học toán" có bài riêng về nó.

Bài tự luyện

  1. Đàn vịt nhà Lan có 48 con, đàn gà ít hơn đàn vịt 15 con. Hỏi cả đàn gà và đàn vịt có bao nhiêu con? Đáp số: 81 con.
  2. Thúng thứ nhất có 15 kg khoai, thúng thứ hai có số khoai gấp 4 lần thúng thứ nhất. Hỏi thúng thứ hai nhiều hơn thúng thứ nhất bao nhiêu ki-lô-gam? Đáp số: 45 kg.
  3. Hai bao ngô có tất cả 70 kg. Nếu chuyển 5 kg từ bao thứ nhất sang bao thứ hai thì hai bao bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi bao có bao nhiêu ki-lô-gam? Đáp số: bao thứ nhất 40 kg, bao thứ hai 30 kg.

Câu hỏi thường gặp

Sơ đồ đoạn thẳng là gì?

Là cách tóm tắt đề toán bằng các đoạn thẳng có độ dài tương ứng với các đại lượng. Đại lượng lớn vẽ dài, phần hơn kém vẽ thành một khúc riêng, nhờ đó thấy được quan hệ giữa các số trước khi tính.

Vẽ sơ đồ đoạn thẳng bài toán gấp mấy lần thế nào?

Chọn đại lượng được đem ra so sánh (đứng sau chữ "gấp … lần số của") làm một đoạn đơn vị. Đại lượng kia vẽ bằng đúng bấy nhiêu đoạn đơn vị nối liền nhau, các đoạn dài bằng nhau.

Vì sao các đoạn phải thẳng hàng bên trái?

Khi điểm đầu thẳng hàng, phần chung của hai đại lượng nằm chồng lên nhau và phần chênh lệch hiện ra ở đầu bên phải. Đặt lệch nhau thì không còn nhìn ra được đại lượng nào hơn đại lượng nào bao nhiêu.

Sơ đồ đoạn thẳng có giống bar model của Singapore không?

Cùng một ý tưởng: dùng hình có độ dài tỉ lệ để biểu diễn đại lượng. Bar model vẽ bằng hình chữ nhật và thường dùng cả ở bài phân số, phần trăm; sơ đồ đoạn thẳng của Việt Nam dùng đoạn thẳng có vạch chia.

Có cần vẽ sơ đồ đúng tỉ lệ tuyệt đối không?

Không cần đúng từng mi-li-mét, nhưng phải đúng quan hệ: đoạn gấp ba phải bằng ba đoạn đơn vị, đoạn lớn hơn phải dài hơn. Sơ đồ sai quan hệ dễ dẫn tới chọn sai phép tính.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store