Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Các bước giải toán có lời văn tiểu học: tìm hiểu đề, tóm tắt, giải, thử lại

Giải toán có lời văn tiểu học qua bốn bước: tìm hiểu đề, tóm tắt, tìm cách giải và trình bày, thử lại. Kèm câu tự hỏi mỗi bước và ba bài giải mẫu.

Các bước giải toán có lời văn tiểu học: tìm hiểu đề, tóm tắt, giải, thử lại

Giải một bài toán có lời văn ở tiểu học đi qua bốn bước: tìm hiểu đề (đề cho gì, hỏi gì), tóm tắt đề bằng lời hoặc sơ đồ, tìm cách giải rồi trình bày bài giải, và cuối cùng thử lại đáp số với đề. Phần lớn lỗi của học sinh không nằm ở phép tính mà nằm ở bước một và bước bốn: đọc đề vội và không thử lại.

Bài này đi lần lượt từng bước, chỉ ra câu hỏi cần tự đặt ở mỗi bước, rồi giải mẫu ba bài từ dễ đến khó để thấy các bước vận hành thế nào trên giấy.

Bước 1: Tìm hiểu đề — cho gì, hỏi gì

Đọc đề ít nhất hai lần. Lần đầu đọc như đọc một câu chuyện: chuyện gì xảy ra, ai làm gì. Lần thứ hai đọc chậm, dừng ở từng con số và hỏi: số này là số gì, đơn vị gì, của ai.

Ba câu hỏi nên tự trả lời trước khi đặt bút:

  • Đề cho biết gì? Liệt kê từng dữ kiện, kể cả dữ kiện không viết bằng số (ví dụ "bằng nhau", "gấp đôi", "ít hơn").
  • Đề hỏi gì? Chép lại câu hỏi bằng lời của mình. "Cả ngày bán được bao nhiêu?" khác hẳn "buổi chiều bán được bao nhiêu?".
  • Có từ nào dễ hiểu lầm không? "Hơn" ở đây là hơn ai? "Mỗi" áp vào cái gì? "Còn lại" là còn lại sau việc gì?

Một cách kiểm tra hiệu quả: che đề lại và kể lại bài toán bằng lời của mình. Kể không được là chưa hiểu, quay lại đọc.

Bước 2: Tóm tắt đề

Tóm tắt là viết lại đề thật gọn, chỉ giữ số liệu và quan hệ. Có hai cách hay dùng:

  • Tóm tắt bằng lời: mỗi dòng một dữ kiện, dòng cuối là câu hỏi có dấu "?". Hợp với bài một, hai phép tính.
  • Tóm tắt bằng sơ đồ đoạn thẳng: mỗi đại lượng là một đoạn, độ dài các đoạn thể hiện quan hệ hơn kém, gấp lần. Hợp với bài có hai đại lượng so sánh với nhau. Cách vẽ có bài riêng trong danh mục này.

Tóm tắt không phải thủ tục cho đủ bài. Nó buộc người giải tách được số nào đi với số nào. Nhiều em làm sai vì cộng hai số không cùng loại, và lỗi đó lộ ra ngay khi viết tóm tắt.

Bước 3: Tìm cách giải và trình bày

Đi ngược từ câu hỏi

Với bài nhiều bước, cách chắc nhất là đi ngược: muốn trả lời câu hỏi thì cần biết những gì? Trong những thứ cần biết, cái nào đề đã cho, cái nào chưa? Cái chưa có thì lại hỏi tiếp: muốn biết nó cần gì? Cứ thế cho tới khi mọi thứ cần đều là thứ đề đã cho. Sau đó viết lời giải theo chiều xuôi.

Trình bày theo chuẩn

Bài giải ở tiểu học trình bày theo khuôn: chữ "Bài giải" ở đầu, mỗi phép tính có một câu lời giải đứng trước, đơn vị đặt trong ngoặc sau kết quả, và kết thúc bằng dòng "Đáp số". Câu lời giải trả lời câu "phép tính này tìm cái gì", ví dụ "Số ki-lô-gam thóc còn lại là:".

Bước 4: Thử lại

Thử lại không phải là làm lại phép tính. Thử lại là đem đáp số đặt vào đề và xem mọi điều đề nói có còn đúng không. Nếu đề nói "buổi chiều bán ít hơn buổi sáng 12 quả", thì lấy số buổi sáng trừ số buổi chiều vừa tìm phải ra 12. Ngoài ra nên hỏi thêm một câu về độ hợp lý: đáp số có to quá, nhỏ quá so với đời thật không? Số người phải là số tự nhiên, số còn lại không thể lớn hơn số ban đầu.

Ba ví dụ giải mẫu

Ví dụ 1 (hai phép tính): gánh trứng ở chợ phiên

Đề: Ở chợ phiên, buổi sáng bà Hai bán được 45 quả trứng gà. Buổi chiều bà bán được ít hơn buổi sáng 12 quả. Hỏi cả ngày bà Hai bán được bao nhiêu quả trứng?

Tìm hiểu đề: Đề cho số trứng buổi sáng (45 quả) và cho biết buổi chiều ít hơn 12 quả. Đề hỏi cả ngày, tức là sáng cộng chiều. Số buổi chiều chưa có, phải tìm trước.

Tóm tắt:

Buổi sáng: 45 quả

Buổi chiều: ít hơn buổi sáng 12 quả

Cả ngày: … quả?

Bài giải

Số quả trứng buổi chiều bà Hai bán được là:

45 − 12 = 33 (quả)

Số quả trứng cả ngày bà Hai bán được là:

45 + 33 = 78 (quả)

Đáp số: 78 quả trứng.

Thử lại: sáng 45, chiều 33, chiều ít hơn sáng 45 − 33 = 12 quả, đúng như đề. Tổng 78 hợp lý vì lớn hơn 45 nhưng nhỏ hơn hai lần 45.

Lỗi hay gặp ở bài này: lấy 45 + 12 = 57 vì thấy chữ "cả ngày" là cộng ngay. Bước tìm hiểu đề chặn được lỗi đó.

Ví dụ 2 (nhân rồi trừ): ghe chở thóc

Đề: Một chiếc ghe chở 6 bao thóc, mỗi bao nặng 48 kg. Khi cập bến, người ta bán đi 120 kg thóc. Hỏi trên ghe còn lại bao nhiêu ki-lô-gam thóc?

Đi ngược từ câu hỏi: muốn biết còn lại bao nhiêu thì cần biết lúc đầu có bao nhiêu và đã bán bao nhiêu. Số đã bán đề cho (120 kg). Số lúc đầu chưa có, nhưng biết 6 bao, mỗi bao 48 kg, nên tìm được bằng phép nhân.

Tóm tắt:

Có: 6 bao, mỗi bao 48 kg

Bán: 120 kg

Còn lại: … kg?

Bài giải

Số ki-lô-gam thóc trên ghe lúc đầu là:

48 × 6 = 288 (kg)

Số ki-lô-gam thóc còn lại trên ghe là:

288 − 120 = 168 (kg)

Đáp số: 168 kg thóc.

Thử lại: còn 168 kg, cộng 120 kg đã bán được 288 kg, chia cho 6 bao được 48 kg mỗi bao, khớp đề.

Ví dụ 3 (nhiều bước): lớp trồng cây ven đê

Đề: Lớp 4A có 32 học sinh đi trồng cây ven đê. Số bạn nữ nhiều hơn số bạn nam là 4 bạn. Mỗi bạn nữ trồng được 3 cây, mỗi bạn nam trồng được 2 cây. Hỏi cả lớp trồng được bao nhiêu cây?

Đi ngược từ câu hỏi:

  1. Cả lớp trồng = cây của các bạn nữ + cây của các bạn nam.
  2. Cây của các bạn nữ = số bạn nữ × 3. Cây của các bạn nam = số bạn nam × 2.
  3. Số bạn nữ, số bạn nam chưa có. Nhưng biết tổng (32) và hiệu (4) nên tìm được.

Đến đây mọi thứ cần đều đã có, viết lời giải theo chiều xuôi.

Tóm tắt bằng sơ đồ (mô tả bằng lời): số bạn nam là một đoạn; số bạn nữ là một đoạn bằng đoạn nam rồi kéo dài thêm một khúc ghi "4 bạn". Hai đoạn gộp lại có dấu ngoặc ghi "32 bạn".

Bài giải

Số bạn nữ của lớp 4A là:

(32 + 4) : 2 = 18 (bạn)

Số bạn nam của lớp 4A là:

32 − 18 = 14 (bạn)

Số cây các bạn nữ trồng được là:

3 × 18 = 54 (cây)

Số cây các bạn nam trồng được là:

2 × 14 = 28 (cây)

Số cây cả lớp trồng được là:

54 + 28 = 82 (cây)

Đáp số: 82 cây.

Thử lại: 18 + 14 = 32 bạn, 18 − 14 = 4 bạn, đúng cả hai điều kiện. 54 + 28 = 82.

Bài này dùng cách tìm hai số khi biết tổng và hiệu, một dạng có bài riêng ở danh mục tổng – hiệu – tỉ. Ở đây điều đáng học là cách đi ngược: không có bước phân tích, rất dễ dừng ở 18 và 14 rồi quên mất câu hỏi là số cây.

Bảng câu hỏi tự đặt cho từng bước

BướcCâu tự hỏiDấu hiệu đang làm tốt
Tìm hiểu đềĐề cho gì? Hỏi gì? Số này của ai, đơn vị gì?Kể lại đề được mà không nhìn
Tóm tắtGiữ lại số nào? Quan hệ nào là hơn, kém, gấp?Tóm tắt có dòng câu hỏi với dấu "?"
Tìm cách giảiMuốn trả lời câu hỏi cần biết gì? Đã có chưa?Nói được thứ tự các phép tính trước khi viết
Trình bàyPhép tính này tìm cái gì? Đơn vị gì?Mỗi phép tính có câu lời giải, có đơn vị trong ngoặc
Thử lạiĐáp số có làm đúng mọi điều đề nói không? Có hợp lý không?Kiểm được từng điều kiện của đề

Những chỗ hay hỏng và cách chặn

  • Bắt từ khoá thay vì hiểu đề. Thấy "nhiều hơn" là cộng, "còn lại" là trừ. Đề "Buổi sáng bán 45 quả, nhiều hơn buổi chiều 12 quả" thì buổi chiều lại là phép trừ. Chặn bằng cách hỏi: "nhiều hơn" này là ai nhiều hơn ai?
  • Trả lời nhầm câu hỏi. Tìm ra số trung gian rồi ghi làm đáp số. Chặn bằng cách đọc lại câu hỏi ngay trước khi viết dòng "Đáp số".
  • Không thử lại vì "chắc đúng rồi". Thử lại chỉ mất nửa phút và là bước duy nhất phát hiện được lỗi hiểu đề.
  • Tóm tắt dài bằng đề. Tóm tắt chép nguyên văn thì không giúp gì. Mỗi dòng chỉ nên có đối tượng, con số, đơn vị.

Bài tự luyện

  1. Một mương nước dài 360 m. Ngày đầu đội nạo vét được 145 m, ngày thứ hai nạo vét được nhiều hơn ngày đầu 30 m. Hỏi còn bao nhiêu mét mương chưa nạo vét? Đáp số: 40 m.
  2. Mẹ mua 5 kg gạo, mỗi ki-lô-gam giá 18.000 đồng, và một chai nước mắm giá 35.000 đồng. Mẹ đưa cô bán hàng tờ 200.000 đồng. Hỏi cô trả lại mẹ bao nhiêu tiền? Đáp số: 75.000 đồng.
  3. Đội văn nghệ có 26 bạn, số bạn nam ít hơn số bạn nữ 6 bạn. Mỗi bạn nữ cầm 2 chiếc đèn lồng, mỗi bạn nam cầm 1 chiếc. Hỏi cả đội cầm bao nhiêu chiếc đèn lồng? Đáp số: 42 chiếc (16 nữ, 10 nam).

Câu hỏi thường gặp

Giải toán có lời văn gồm mấy bước?

Thường chia làm bốn bước: tìm hiểu đề, tóm tắt đề, tìm cách giải và trình bày bài giải, thử lại. Có tài liệu tách bước "tìm cách giải" và "trình bày" làm hai, thành năm bước, nhưng nội dung như nhau.

Có bắt buộc phải tóm tắt đề không?

Tóm tắt giúp người giải tách được dữ kiện và câu hỏi, nên rất nên làm, nhất là với bài nhiều bước. Việc có phải ghi tóm tắt vào bài làm hay không tuỳ yêu cầu của giáo viên từng lớp, phụ huynh nên hỏi cô giáo của con.

Thử lại khác kiểm tra phép tính thế nào?

Kiểm tra phép tính là xem 45 − 12 có bằng 33 không. Thử lại là đem đáp số đặt vào đề, xem mọi điều đề nói có còn đúng. Thử lại phát hiện được cả lỗi hiểu sai đề, còn kiểm tra phép tính thì không.

Vì sao con tính đúng mà bài vẫn sai?

Thường vì con chọn sai phép tính hoặc trả lời nhầm câu hỏi, cả hai đều là lỗi ở bước tìm hiểu đề. Cho con kể lại đề bằng lời của mình và nói đề hỏi gì trước khi giải sẽ bớt được nhiều lỗi loại này.

Phân tích đi ngược từ câu hỏi dùng khi nào?

Dùng khi bài cần từ hai phép tính trở lên và chưa thấy ngay phải tính gì trước. Bắt đầu từ câu hỏi, hỏi "cần biết gì", lần ngược cho tới các dữ kiện đã cho, rồi viết lời giải theo chiều xuôi.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store