Mô hình thanh (bar model) là cách tóm tắt bài toán có lời văn bằng những thanh chữ nhật: mỗi đại lượng là một thanh, thanh dài ngắn theo độ lớn, phần chưa biết đánh dấu hỏi. Cách vẽ này gắn với chương trình toán tiểu học của Singapore và được biết đến rộng rãi trên thế giới qua đó. Với phụ huynh Việt Nam, nó rất gần sơ đồ đoạn thẳng con học ở trường: cùng một ý tưởng, chỉ khác là vẽ thanh thay vì đoạn.
Mô hình thanh từ đâu ra
Singapore đưa cách vẽ thanh vào chương trình toán tiểu học từ khoảng thập niên 1980, trong một đợt cải cách nhằm giúp học sinh giải toán có lời văn tốt hơn. Cách dạy toán của Singapore sau đó được nhiều nước tham khảo, thường gọi chung là "toán Singapore", và mô hình thanh là phần dễ nhận ra nhất.
Ý tưởng phía sau mô hình thanh thường được mô tả theo ba bậc: cụ thể (cầm nắm đồ vật thật), hình ảnh (vẽ thanh đại diện cho đồ vật), rồi trừu tượng (viết phép tính). Thanh là cây cầu giữa đồ vật và con số. Một em chưa nghĩ được bằng phép tính vẫn nhìn được hai thanh dài ngắn và hiểu "cái này nhiều hơn cái kia một đoạn".
Hai kiểu mô hình cơ bản
| Kiểu | Hình dạng | Dùng khi | Ví dụ câu hỏi |
|---|---|---|---|
| Phần – toàn thể | Một thanh dài chia thành các khúc; hoặc các khúc nối nhau, trên có ngoặc ghi tổng | Gộp lại, tách ra, tìm phần còn thiếu | Rổ có cam và quýt, biết tổng và số cam, tìm số quýt |
| So sánh | Hai (hoặc nhiều) thanh xếp chồng thẳng hàng bên trái, phần chênh lệch ở bên phải | Nhiều hơn, ít hơn, gấp mấy lần | Ghe này chở nhiều hơn ghe kia bao nhiêu |
Hai kiểu này phối hợp được với nhau. Bài "gấp 3 lần" vẽ thanh nhỏ một ô, thanh lớn ba ô bằng nhau; bài "trước và sau" vẽ hai lần, một lần cho lúc đầu, một lần cho lúc sau.
Vì thanh không vẽ được trong bài này, các ví dụ dưới đây mô tả thanh bằng lời. Khi ngồi với con, phụ huynh vẽ ra giấy nháp trắng hoặc xếp bằng những thanh giấy màu cắt sẵn.
Ví dụ 1: mô hình phần – toàn thể
Đề: Một rổ có 60 quả cam và quýt. Trong đó có 35 quả cam. Hỏi rổ có bao nhiêu quả quýt?
Mô hình: Một thanh dài, trên đầu ghi "60 quả". Chia thanh thành hai khúc: khúc trái khá dài ghi "cam: 35", khúc phải ghi "quýt: ?".
Nhìn thanh, con thấy ngay: muốn biết khúc phải, lấy cả thanh bớt khúc trái.
Bài giải
Số quả quýt trong rổ là:
60 − 35 = 25 (quả)
Đáp số: 25 quả quýt.
Thử lại: 35 + 25 = 60 quả, đúng tổng số quả trong rổ.
Ví dụ 2: mô hình so sánh hai ghe xoài
Đề: Ghe của ông Tư chở 120 kg xoài. Ghe của ông Năm chở nhiều hơn ghe ông Tư 45 kg. Hỏi cả hai ghe chở bao nhiêu ki-lô-gam xoài?
Mô hình: Thanh trên (ông Tư) ghi "120 kg". Thanh dưới (ông Năm) bắt đầu thẳng hàng bên trái, dài bằng thanh trên rồi nhô thêm một khúc ghi "45 kg". Bên phải hai thanh vẽ ngoặc chung ghi "? kg".
Mô hình làm hiện ra bước con hay quên: muốn tính tổng, phải biết thanh dưới dài bao nhiêu đã.
Bài giải
Ghe ông Năm chở số ki-lô-gam xoài là:
120 + 45 = 165 (kg)
Cả hai ghe chở số ki-lô-gam xoài là:
120 + 165 = 285 (kg)
Đáp số: 285 kg xoài.
Thử lại: 165 − 120 = 45 kg, đúng là ghe ông Năm chở nhiều hơn 45 kg; 120 + 165 = 285.
Ví dụ 3: thanh chia ô cho bài "gấp mấy lần"
Đề: Sân nhà bà có tất cả 84 con gà và vịt. Số gà gấp 3 lần số vịt. Hỏi có bao nhiêu con gà, bao nhiêu con vịt?
Mô hình: Thanh vịt: một ô. Thanh gà: ba ô, mỗi ô dài đúng bằng ô của vịt. Ngoặc bên phải ôm cả hai thanh ghi "84 con".
Con đếm ô: tất cả có 1 + 3 = 4 ô bằng nhau, cùng là 84 con. Biết một ô là biết hết.
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
1 + 3 = 4 (phần)
Số con vịt là:
84 : 4 = 21 (con)
Số con gà là:
21 × 3 = 63 (con)
Đáp số: Vịt: 21 con; Gà: 63 con.
Thử lại: 21 + 63 = 84 con; 63 : 21 = 3, đúng là gà gấp 3 lần vịt.
Ví dụ 4: vẽ hai lần cho bài "trước và sau"
Đề: Lúc đầu Hà có số tiền gấp đôi số tiền của Hương. Sau khi Hà mua sách hết 30.000 đồng thì số tiền của hai bạn bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi bạn có bao nhiêu tiền?
Mô hình lúc đầu: Thanh Hương một ô. Thanh Hà hai ô bằng ô của Hương.
Mô hình lúc sau: Gạch bỏ một ô ở thanh Hà, ghi "30.000 đồng". Hai thanh giờ dài bằng nhau.
Ô bị gạch chính là 30.000 đồng, và một ô cũng bằng số tiền của Hương. Bài toán tưởng khó hoá ra chỉ cần nhìn hình.
Bài giải
Theo mô hình, số tiền Hà đã tiêu bằng đúng một phần, cũng bằng số tiền của Hương. Vậy số tiền lúc đầu của Hương là 30.000 đồng.
Số tiền lúc đầu của Hà là:
30.000 × 2 = 60.000 (đồng)
Đáp số: Hà: 60.000 đồng; Hương: 30.000 đồng.
Thử lại: 60.000 gấp đôi 30.000; Hà tiêu 30.000 còn 60.000 − 30.000 = 30.000, bằng số tiền Hương.
Mô hình thanh và sơ đồ đoạn thẳng khác nhau ở đâu
Về bản chất, gần như không khác. Sơ đồ đoạn thẳng trong sách giáo khoa Việt Nam vẽ mỗi đại lượng bằng một đoạn có vạch chia, ghi số và dấu hỏi — đúng cách nghĩ của mô hình thanh. Khác biệt chủ yếu ở cách trình bày và cách dạy:
- Thanh có bề dày, dễ tô màu, dễ cắt bằng giấy cho trẻ nhỏ cầm, dễ ghi chữ vào bên trong.
- Đoạn thẳng gọn hơn, vẽ nhanh trên vở, quen với cách trình bày "Ta có sơ đồ:" mà thầy cô Việt Nam chờ đợi.
- Tài liệu theo hướng toán Singapore thường dạy vẽ thanh có hệ thống từ lớp nhỏ; ở trường mình, sơ đồ đoạn thẳng thường xuất hiện đậm nét khi con học các dạng tổng – hiệu, tổng – tỉ.
Lời khuyên thực tế: ở nhà dùng thanh cho con dễ hình dung, nhưng khi con làm bài ở trường thì vẽ theo kiểu cô giáo dạy. Cách vẽ sơ đồ đoạn thẳng cho đúng chuẩn có bài riêng trong danh mục Phương pháp giải toán có lời văn.
Lợi ích và giới hạn, nói cho công bằng
Lợi ích: mô hình thanh giúp con nhìn thấy quan hệ giữa các đại lượng thay vì đoán phép tính theo từ khoá. Nó đặc biệt hữu ích với các bài so sánh, gấp mấy lần, phần còn lại, và với những em học bằng hình ảnh tốt hơn bằng chữ.
Giới hạn: thanh không phải cây đũa thần.
- Con vẫn phải đọc hiểu đề thì mới vẽ được thanh đúng. Vẽ sai thanh thì giải sai.
- Bài có quá nhiều đại lượng, nhiều lần thay đổi, mô hình rối và mất tác dụng; lên THCS, cách lập phương trình gọn hơn.
- Con có thể vẽ thanh cho đẹp mà không nghĩ — vẽ chỉ có ích khi con dùng hình để lập luận.
Phụ huynh không cần mua bộ tài liệu riêng để dạy mô hình thanh. Giấy nháp trắng, bút chì và vài thanh giấy màu là đủ.
Bài tự luyện: vẽ thanh rồi giải
Bài 1. Hai thửa ruộng thu được tất cả 96 tạ thóc. Thửa thứ nhất thu nhiều hơn thửa thứ hai 18 tạ. Hỏi mỗi thửa thu được bao nhiêu tạ thóc?
Đáp số: Thửa thứ nhất 57 tạ; thửa thứ hai 39 tạ (thửa hai: (96 − 18) : 2 = 39 tạ; thửa một: 39 + 18 = 57 tạ).
Bài 2. Trong giỏ, số trứng vịt bằng 1/4 số trứng gà. Số trứng gà nhiều hơn số trứng vịt 45 quả. Hỏi giỏ có bao nhiêu trứng vịt, bao nhiêu trứng gà?
Đáp số: Trứng vịt 15 quả; trứng gà 60 quả (hiệu số phần 4 − 1 = 3; một phần 45 : 3 = 15 quả; trứng gà 15 × 4 = 60 quả).
Bài 3. Mai có một số nhãn vở. Mai cho Lan 8 nhãn thì còn lại 27 nhãn. Hỏi lúc đầu Mai có bao nhiêu nhãn vở?
Đáp số: 35 nhãn vở (thanh phần – toàn thể: 27 + 8 = 35).
Câu hỏi thường gặp
Bar model là gì?
Bar model, hay mô hình thanh, là cách tóm tắt bài toán có lời văn bằng các thanh chữ nhật, mỗi thanh là một đại lượng, dài ngắn theo độ lớn. Phần chưa biết đánh dấu hỏi. Cách vẽ này gắn với chương trình toán tiểu học của Singapore.
Mô hình thanh khác sơ đồ đoạn thẳng thế nào?
Về cách nghĩ thì gần như giống nhau: đều biểu diễn đại lượng bằng độ dài để thấy quan hệ. Thanh có bề dày, dễ tô màu và cắt giấy cho trẻ nhỏ; đoạn thẳng gọn hơn, đúng cách trình bày quen thuộc ở trường Việt Nam.
Con đang học sơ đồ đoạn thẳng, có nên dạy thêm mô hình thanh không?
Không bắt buộc. Nếu con thấy đoạn thẳng khó hình dung, ở nhà có thể dùng thanh giấy để con cầm nắm, rồi chuyển sang đoạn thẳng khi làm bài trên lớp. Nên giữ cách trình bày theo cô giáo để con khỏi lẫn.
Mô hình thanh dùng được cho lớp mấy?
Dạng đơn giản (gộp, tách, nhiều hơn, ít hơn) dùng được từ lớp 1, lớp 2. Dạng chia ô cho "gấp mấy lần", tổng – tỉ, hiệu – tỉ hợp với cuối tiểu học. Lên THCS, khi bài có nhiều đại lượng, cách lập phương trình thường gọn hơn.
Có cần mua sách toán Singapore để học mô hình thanh?
Không cần. Giấy nháp trắng, bút chì và vài thanh giấy màu là đủ để con tập. Điều quan trọng là con dùng hình để lập luận, không chỉ vẽ cho đẹp.