"Toán tư duy" ở Việt Nam là tên gọi chung cho các lớp học và tài liệu dạy trẻ suy luận qua bài toán đố, hình ảnh, đồ vật, thay vì chỉ luyện phép tính. Nó có ích khi giúp con quen tự hỏi "vì sao", nhìn một bài theo nhiều cách và không sợ bài lạ. Nó có giới hạn: không thay được việc học chắc kiến thức trên lớp, và chất lượng phụ thuộc rất nhiều vào người dạy. Phụ huynh nên hiểu nó là gì trước khi quyết định có cho con học thêm hay không.
"Toán tư duy" không phải một môn có chương trình chung
Trong chương trình giáo dục phổ thông, không có môn nào tên là "toán tư duy". Cái tên này do các lớp học thêm, sách tham khảo và phụ huynh dùng, nên mỗi nơi hiểu một kiểu. Có nơi dạy đố vui suy luận, có nơi dạy toán theo hướng Singapore với mô hình thanh, có nơi dạy tính nhẩm bằng bàn tính, có nơi chỉ là luyện đề nâng cao đổi tên.
Vì vậy, câu hỏi "toán tư duy có tốt không" không có một câu trả lời. Câu hỏi đúng hơn là: lớp này, cuốn sách này, dạy con làm gì trong mỗi buổi?
Chính chương trình Toán hiện hành cũng nhấn mạnh năng lực tư duy và lập luận toán học, giải quyết vấn đề, mô hình hoá. Nghĩa là "tư duy" vốn đã là mục tiêu của môn Toán trên lớp, không phải thứ chỉ có ở lớp học thêm.
Một bài toán "tư duy" trông như thế nào
Đặc điểm chung: bài không đòi phép tính khó, nhưng đòi con dừng lại hình dung, không làm theo phản xạ. Ba ví dụ dưới đây đều làm được tại nhà, chỉ cần một tờ giấy nháp.
Ví dụ 1: phơi áo
Đề: Mẹ phơi 5 cái áo trên dây phơi ngoài sân, sau 3 giờ thì khô hết. Nếu mẹ phơi 10 cái áo cùng một lúc (dây đủ chỗ, nắng như nhau) thì sau bao lâu khô hết?
Tóm tắt: 5 áo phơi cùng lúc: 3 giờ. 10 áo phơi cùng lúc: ? giờ.
Phản xạ của nhiều em: gấp đôi số áo thì gấp đôi thời gian, ra 6 giờ. Phụ huynh hỏi: "Áo thứ sáu có phải chờ năm áo kia khô rồi mới được phơi không?" Con hình dung cái dây phơi và tự thấy: các áo khô cùng lúc.
Bài giải
Các áo được phơi cùng một lúc, nắng như nhau nên mỗi cái áo đều khô sau 3 giờ, không phụ thuộc số áo trên dây.
Vậy 10 cái áo cũng khô hết sau 3 giờ.
Đáp số: 3 giờ.
Thử lại: Hình dung tách 10 áo thành hai dây, mỗi dây 5 áo như lần đầu: dây nào cũng khô sau 3 giờ.
Ví dụ 2: cưa khúc gỗ
Đề: Bác thợ mộc cưa một khúc gỗ thành 4 đoạn hết 6 phút. Mỗi lần cưa mất thời gian như nhau. Hỏi cưa khúc gỗ như thế thành 7 đoạn hết bao nhiêu phút?
Tóm tắt: 4 đoạn: 6 phút. 7 đoạn: ? phút.
Bẫy ở đây là lấy 6 : 4. Phụ huynh đưa con một băng giấy, bảo con cắt thành 4 khúc và đếm số nhát kéo: 3 nhát.
Bài giải
Cưa thành 4 đoạn cần số lần cưa là:
4 − 1 = 3 (lần)
Mỗi lần cưa hết số phút là:
6 : 3 = 2 (phút)
Cưa thành 7 đoạn cần số lần cưa là:
7 − 1 = 6 (lần)
Cưa thành 7 đoạn hết số phút là:
2 × 6 = 12 (phút)
Đáp số: 12 phút.
Thử lại: 6 nhát cưa, mỗi nhát 2 phút là 12 phút; 6 nhát chia khúc gỗ thành 7 đoạn.
Ví dụ 3: con ốc leo cột
Đề: Một con ốc sên bò lên cây cột cao 10 m. Ban ngày ốc bò lên được 3 m, ban đêm lại tụt xuống 2 m. Hỏi đến ngày thứ mấy thì ốc lên tới đỉnh cột?
Tóm tắt: Cột: 10 m. Ngày lên 3 m, đêm tụt 2 m. Tới đỉnh: ngày thứ ?
Cách tính vội: mỗi ngày đêm lên 1 m, vậy 10 ngày. Phụ huynh gợi ý con lập bảng vài ngày đầu, ghi ốc ở độ cao nào vào cuối mỗi ban ngày.
| Ngày | Sáng bắt đầu ở | Cuối ban ngày lên tới |
|---|---|---|
| 1 | 0 m | 3 m |
| 2 | 1 m | 4 m |
| 3 | 2 m | 5 m |
| … | … | … |
| 7 | 6 m | 9 m |
| 8 | 7 m | 10 m |
Bài giải
Mỗi ngày đêm ốc lên cao được:
3 − 2 = 1 (m)
Ngày cuối cùng ốc bò lên 3 m là tới đỉnh, không bị tụt nữa. Vậy trước ngày cuối, ốc cần lên được:
10 − 3 = 7 (m)
Để lên được 7 m, ốc cần số ngày đêm là:
7 : 1 = 7 (ngày đêm)
Ngày ốc tới đỉnh là ngày thứ:
7 + 1 = 8
Đáp số: ngày thứ 8.
Thử lại: Sau 7 ngày đêm ốc ở độ cao 7 m; ban ngày thứ 8 bò thêm 3 m là 10 m, đúng đỉnh cột (bảng trên cũng cho kết quả này).
Lợi ích có thật
- Tập dừng lại trước khi tính. Ba bài trên đều có đáp án "phản xạ" sai. Quen với kiểu bài này, con bớt vội.
- Tập hình dung, vẽ, lập bảng. Đây là những công cụ con dùng lại ở toán có lời văn trên lớp.
- Bớt sợ bài lạ. Khi đã từng gỡ được bài không có mẫu, con dễ thử hơn là bỏ trống.
- Vui. Một bài đố hay làm cả nhà cùng nghĩ, cùng cười. Không khí ấy có giá trị riêng.
Giới hạn cần biết
- Không thay kiến thức nền. Con chưa chắc bảng nhân, chưa hiểu phép chia thì bài đố cũng khó vào. Kiến thức trên lớp vẫn là phần chính.
- Dễ thành luyện mẹo. Nếu buổi học là "dạng này dùng công thức kia", con chỉ thuộc thêm mẹo, không hẳn nghĩ sâu hơn.
- Tên gọi không nói lên chất lượng. Hai lớp cùng tên "toán tư duy" có thể khác nhau hoàn toàn.
- Không có thước đo chung. Phụ huynh nên thận trọng với những lời hứa kiểu "tăng trí thông minh", "phát triển não bộ" mà không kèm bằng chứng rõ ràng.
- Tốn thời gian của con. Thêm một buổi học là bớt một buổi chơi, đọc sách, ngủ. Thời gian của trẻ có hạn.
Phụ huynh tự hỏi gì trước khi cho con học thêm
| Câu hỏi | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên cân nhắc |
|---|---|---|
| Con làm gì trong một buổi? | Con được nói cách nghĩ, được sai rồi thử lại | Con chỉ làm phiếu bài tập liên tục |
| Thầy cô hỏi con những gì? | "Vì sao con nghĩ vậy?", "Có cách khác không?" | Chỉ hỏi đáp số đúng hay sai |
| Con về nhà thế nào? | Hào hứng kể bài đố, tự đố lại bố mẹ | Mệt, ngại, sợ đi học |
| Bài trên lớp của con ra sao? | Con vững bài chính khoá | Bài chính khoá còn hổng mà vẫn học thêm nâng cao |
Không có lựa chọn đúng cho mọi nhà. Có gia đình cho con học thêm và thấy con thích thú; có gia đình tự đố con ở nhà mỗi tối vài bài là đủ. Quyết định là của phụ huynh, dựa trên chính đứa con mình.
Góc nhìn hôm nay: tư duy có thể luyện ngay trong nhà
Ba bài ở trên không cần lớp học nào: một cái dây phơi, một băng giấy, một cây cột hàng rào là đủ làm đề. Phụ huynh có thể giữ thói quen mỗi tối một bài đố, hỏi "con nghĩ thế nào?" nhiều hơn "đáp số bao nhiêu?". Những bài đố logic kinh điển, bài toán chia dừa, bài qua sông… đã có ở các trang khác trong hệ; ở đây, nên chọn bài gắn với chuyện thường ngày để con thấy suy nghĩ cẩn thận dùng được ngay quanh mình.
Bài tự luyện cùng con
Bài 1. Bố cắt một sợi dây thành 5 đoạn. Hỏi bố cắt bao nhiêu nhát kéo?
Đáp số: 4 nhát (số nhát cắt ít hơn số đoạn 1).
Bài 2. Ba con mèo bắt ba con chuột hết 3 phút. Hỏi sáu con mèo bắt sáu con chuột hết bao lâu (mỗi con mèo bắt chuột nhanh như nhau)?
Đáp số: 3 phút (mỗi con mèo bắt một con chuột trong 3 phút; sáu con mèo cùng bắt sáu con chuột cũng hết 3 phút).
Bài 3. Luộc 1 quả trứng mất 10 phút. Luộc 4 quả trứng cùng một nồi mất bao lâu?
Đáp số: 10 phút (các quả trứng chín cùng lúc trong một nồi).
Câu hỏi thường gặp
Toán tư duy là gì?
Đó là tên gọi chung, không phải một môn trong chương trình, chỉ các lớp học và tài liệu dạy trẻ suy luận qua bài đố, hình ảnh, đồ vật. Mỗi nơi dạy một kiểu, nên phụ huynh cần xem cụ thể con làm gì trong mỗi buổi.
Có nên cho con học toán tư duy không?
Tuỳ con và tuỳ lớp học. Nếu con đã vững bài trên lớp, thích thú và được hỏi "vì sao", lớp học có thể có ích. Nếu bài chính khoá còn hổng hoặc con mệt mỏi, nên ưu tiên củng cố kiến thức nền và thời gian nghỉ.
Toán tư duy khác toán trên lớp thế nào?
Toán trên lớp theo chương trình, dạy kiến thức và kỹ năng từng lớp, trong đó cũng có mục tiêu tư duy và lập luận. Các lớp toán tư duy thường dùng nhiều bài đố, bài không có mẫu. Hai thứ bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Bố mẹ không giỏi toán có tự dạy tư duy cho con được không?
Được. Phụ huynh không cần giải giỏi, chỉ cần chọn bài đố gắn với đời thường và hỏi con "con nghĩ thế nào?". Cùng nghĩ, cùng thử bằng đồ vật thật là đủ để con tập suy luận.
Học toán tư duy có làm con thông minh hơn không?
Nên thận trọng với những lời hứa như vậy. Điều có thể kỳ vọng là con quen suy nghĩ cẩn thận, biết vẽ, lập bảng và bớt sợ bài lạ. Mức độ tiến bộ khác nhau ở mỗi trẻ.