Dạy con đọc đề toán có lời văn gói trong ba động tác: khoanh tròn các con số kèm đơn vị, gạch chân câu hỏi và những chữ chỉ quan hệ ("mỗi", "còn", "ít hơn", "gấp"), rồi bảo con nói lại đề bằng lời của mình. Làm đều tay ba bước này, con sẽ biết đề cho gì, hỏi gì trước khi đặt bút tính. Phụ huynh không cần giỏi toán; chỉ cần ngồi cùng con và hỏi đúng câu.
Vì sao phải dạy đọc đề như một kỹ năng riêng
Đọc truyện là đọc để theo dõi câu chuyện; bỏ sót một chữ không sao. Đọc đề toán thì khác: mỗi chữ có thể đổi phép tính. "Mỗi hàng 8 chiếc" khác hẳn "8 chiếc". Trẻ tiểu học quen cách đọc truyện, nên khi gặp đề toán con cũng đọc lướt. Vì vậy cần một thói quen đọc riêng, có động tác tay đi kèm, để mắt con buộc phải dừng ở những chỗ quan trọng.
Các động tác tay (khoanh, gạch) có thêm một lợi ích: phụ huynh nhìn thấy con đang để ý tới đâu. Nếu con khoanh số mà bỏ sót đơn vị "m", phụ huynh biết ngay phải nhắc chỗ nào.
Bộ ký hiệu đơn giản dùng chung cả nhà
| Động tác | Dùng cho | Ví dụ trong đề |
|---|---|---|
| Khoanh tròn | Con số kèm đơn vị | (6 hàng), (8 chiếc), (2 km) |
| Gạch chân một nét | Chữ chỉ quan hệ, hành động | mỗi, đã thắp, ít hơn, còn lại |
| Gạch chân hai nét | Câu hỏi | Hỏi còn bao nhiêu chiếc chưa thắp? |
| Gạch chéo nhẹ | Dữ kiện không dùng đến (khi con đã chắc) | "15 bạn nữ" trong đề hỏi cả lớp |
Không cần bút màu hay quy tắc phức tạp. Quan trọng là cả nhà dùng một kiểu, và ở trường nếu cô giáo đã dạy một kiểu khác thì theo kiểu của cô cho con khỏi rối.
Bước ba: nói lại đề bằng lời mình
Đây là bước nhiều nhà bỏ qua, mà lại là bước quan trọng nhất. Con kể lại đề như kể một chuyện, không nhìn sách, không cần đủ chữ. Phụ huynh nghe xem con có giữ được: ai, có gì, làm gì, hỏi gì. Một số câu mồi:
- "Chuyện này kể về cái gì?"
- "Lúc đầu có gì? Sau đó xảy ra chuyện gì?"
- "Đề muốn mình tìm cái gì?"
- "Con đoán đáp số lớn hơn hay nhỏ hơn số này?"
Câu hỏi cuối là một mẹo hay: con đoán trước đáp số lớn hay nhỏ thì khi tính ra một con số vô lý, con tự thấy.
Ví dụ 1: đèn lồng hội làng
Đề: Hội làng treo (6 hàng) đèn lồng, mỗi hàng (8 chiếc). Các chú đã thắp (20 chiếc). [gạch hai nét: Hỏi còn bao nhiêu chiếc đèn lồng chưa thắp?]
Ở đây đề đã được đánh dấu theo bộ ký hiệu: số kèm đơn vị đặt trong ngoặc là chỗ khoanh, chữ in đậm như "mỗi", "đã thắp" là chỗ gạch một nét, câu hỏi trong ngoặc vuông là chỗ gạch hai nét. Các ví dụ sau đánh dấu cùng kiểu.
Con nói lại: "Làng treo đèn thành 6 hàng, hàng nào cũng 8 cái. Thắp được 20 cái rồi. Hỏi còn bao nhiêu cái chưa sáng."
Tóm tắt: 6 hàng, mỗi hàng 8 chiếc. Đã thắp: 20 chiếc. Chưa thắp: ? chiếc.
Bài giải
Số đèn lồng hội làng treo là:
8 × 6 = 48 (chiếc)
Số đèn lồng chưa thắp là:
48 − 20 = 28 (chiếc)
Đáp số: 28 chiếc đèn lồng.
Thử lại: 20 chiếc đã thắp cộng 28 chiếc chưa thắp được 48 chiếc, đúng bằng 6 hàng nhân 8.
Ví dụ 2: chữ "ít hơn" giấu một bước
Đề: Thùng có (50 lít) nước. Buổi sáng nhà dùng (18 lít), buổi chiều dùng ít hơn buổi sáng (5 lít). [gạch hai nét: Hỏi thùng còn lại bao nhiêu lít nước?]
Khi khoanh số, con sẽ thấy ba con số: 50, 18, 5. Nhiều em lấy 50 − 18 − 5. Phụ huynh hỏi: "Số 5 là lượng nước dùng buổi chiều à?" Con đọc lại chữ gạch chân "ít hơn buổi sáng 5 lít" và nhận ra buổi chiều dùng 18 − 5.
Tóm tắt: Có: 50 lít. Sáng dùng: 18 lít. Chiều dùng ít hơn sáng 5 lít. Còn: ? lít.
Bài giải
Buổi chiều nhà dùng số lít nước là:
18 − 5 = 13 (lít)
Cả ngày nhà dùng số lít nước là:
18 + 13 = 31 (lít)
Thùng còn lại số lít nước là:
50 − 31 = 19 (lít)
Đáp số: 19 lít nước.
Thử lại: 19 + 13 + 18 = 50 lít, đúng lượng nước ban đầu.
Ví dụ 3: khoanh cả đơn vị, không chỉ con số
Đề: Con đường làng từ nhà An tới trường dài (2 km). An đã đạp xe được (1.200 m). [gạch hai nét: Hỏi An còn phải đạp bao nhiêu mét nữa?]
Nếu chỉ khoanh số, con thấy 2 và 1.200, rồi ra một phép trừ vô nghĩa. Khoanh luôn cả đơn vị, con thấy ngay hai số khác đơn vị và câu hỏi đòi "mét". Đổi trước rồi mới tính.
Tóm tắt: Cả đường: 2 km. Đã đi: 1.200 m. Còn: ? m.
Bài giải
Đổi: 2 km = 2.000 m.
Quãng đường An còn phải đạp là:
2.000 − 1.200 = 800 (m)
Đáp số: 800 m.
Thử lại: 1.200 m + 800 m = 2.000 m = 2 km.
Ví dụ 4: dữ kiện thừa và gạch chéo
Đề: Lớp 3A có (32 bạn), trong đó có (15 bạn nữ). Mỗi bạn góp (2 quyển vở) tặng thư viện. [gạch hai nét: Hỏi cả lớp góp được bao nhiêu quyển vở?]
Câu hỏi nói "cả lớp", không nói "các bạn nữ". Sau khi con nói lại đề, phụ huynh hỏi: "Số 15 có cần không?" Khi con giải thích được vì sao không cần, mới cho gạch chéo nhẹ. Đừng dạy con gạch bừa mọi số "lạ"; đề nâng cao đôi khi cố tình đặt số tưởng thừa mà lại cần.
Bài giải
Số quyển vở cả lớp góp được là:
2 × 32 = 64 (quyển)
Đáp số: 64 quyển vở.
Thử lại: 64 : 32 = 2, mỗi bạn đúng 2 quyển.
Những lỗi khi dạy đọc đề mà phụ huynh hay mắc
- Đọc hộ con. Phụ huynh đọc to, nhấn giọng vào đúng chữ quan trọng — vô tình làm thay con việc khó nhất. Hãy để con đọc, mình nghe.
- Dạy "từ khoá ra phép tính". Bảng kiểu "thêm là cộng, bớt là trừ" có vẻ tiện nhưng sẽ sai với câu như "sau khi thêm 5 quả thì có 12 quả" (phải trừ). Từ gạch chân là để con dừng lại suy nghĩ, không phải để tra bảng.
- Bắt khoanh gạch cả đề dễ. Bài một bước rất ngắn thì con nói lại là đủ. Ba động tác dành cho bài con thấy rối.
- Sửa ngay khi con vừa nói sai. Hãy để con nói hết, rồi hỏi một câu dẫn con quay lại chỗ lệch.
Góc nhìn hôm nay: từ đọc đề toán sang đọc mọi thứ
Thói quen "ai, có gì, làm gì, hỏi gì" theo con lên các lớp trên, sang cả môn Khoa học, Tiếng Việt, và cả lúc đọc hướng dẫn sử dụng một món đồ. Khi con đã quen, phụ huynh rút dần sự trợ giúp: lúc đầu cùng khoanh, sau chỉ hỏi "con đã khoanh gì rồi?", cuối cùng con tự làm. Nếu đến một lúc con bỏ động tác tay mà vẫn đọc đúng, đó là lúc kỹ năng đã nằm trong đầu con.
Cần nhớ thêm: nếu con đọc to thường xuyên vấp chữ, bỏ dòng, phụ huynh nên trao đổi với giáo viên Tiếng Việt của con; luyện đọc chung có khi giúp bài toán nhiều hơn luyện thêm đề.
Bài tự luyện: con khoanh, gạch rồi giải
Bài 1. Chợ phiên có 4 gánh cam, mỗi gánh 35 quả. Buổi sáng các bà đã bán 90 quả. Hỏi còn bao nhiêu quả cam?
Đáp số: 50 quả cam (35 × 4 = 140 quả; 140 − 90 = 50 quả).
Bài 2. Cuộn dây diều dài 5 m. Bé Tí cắt ra một đoạn dài 120 cm để buộc khung. Hỏi cuộn dây còn lại bao nhiêu xăng-ti-mét?
Đáp số: 380 cm (5 m = 500 cm; 500 − 120 = 380 cm).
Bài 3. Nhà bác Ba có 3 chuồng gà, mỗi chuồng 12 con, và 9 con vịt. Bác bán đi 10 con gà. Hỏi nhà bác còn bao nhiêu con gà?
Đáp số: 26 con gà (12 × 3 = 36 con; 36 − 10 = 26 con; số vịt là dữ kiện không dùng).
Câu hỏi thường gặp
Gạch chân đề toán là gạch những chữ nào?
Gạch chân câu hỏi và những chữ chỉ quan hệ hoặc hành động như "mỗi", "còn lại", "đã bán", "ít hơn", "gấp". Con số kèm đơn vị thì khoanh tròn. Mục đích là để mắt con dừng lại ở chỗ quyết định phép tính.
Có nên dạy con "thêm là cộng, bớt là trừ" không?
Không nên dùng như quy tắc. Câu "sau khi mẹ cho thêm 5 quả thì có 12 quả" có chữ "thêm" nhưng phải làm phép trừ để tìm số lúc đầu. Hãy để con hình dung tình huống rồi tự chọn phép tính.
Con khoanh số rồi mà vẫn sai thì sao?
Hỏi con kể lại đề bằng lời mình. Thường chỗ sai lộ ra khi con kể: con gắn số vào sai vật, hoặc hiểu ngược câu so sánh. Khoanh số chỉ là bước đầu, nói lại đề mới là bước giúp con hiểu.
Bao giờ thì con tự đọc đề được, không cần bố mẹ ngồi cạnh?
Mỗi trẻ một nhịp. Phụ huynh rút dần trợ giúp: từ cùng khoanh, sang chỉ hỏi, rồi để con tự làm và tự kiểm. Khi con tự nói lại được đề và tự thử lại đáp số, con đã sẵn sàng làm một mình.
Đề có số không dùng đến, có phải đề sai không?
Không. Nhiều đề cố ý đưa dữ kiện thừa để con tập chọn lọc. Con chỉ nên gạch bỏ một số khi giải thích được vì sao nó không liên quan đến câu hỏi.