Phương pháp tỉ số giải bài toán tỉ lệ bằng cách tìm xem đại lượng mới gấp mấy lần (hoặc bằng một phần mấy) đại lượng cũ, rồi gấp (hoặc giảm) đại lượng kia đúng bấy nhiêu lần. Nó nhanh hơn rút về đơn vị khi hai số chia hết cho nhau, ví dụ 5 quyển và 20 quyển. Khi hai số không chia hết cho nhau, như 6 m và 9 m, rút về đơn vị thường gọn và an toàn hơn.
Hai phương pháp cho cùng đáp số. Chọn cách nào là chuyện tiết kiệm phép tính và tránh số lẻ ở bước giữa.
Hai cách nghĩ cho cùng một bài
Với bài "5 quyển vở giá 40.000 đồng, 20 quyển giá bao nhiêu":
- Rút về đơn vị hỏi: một quyển giá bao nhiêu? 40.000 : 5 = 8.000, rồi 8.000 × 20.
- Tỉ số hỏi: 20 quyển gấp mấy lần 5 quyển? 20 : 5 = 4 lần, vậy tiền cũng gấp 4 lần: 40.000 × 4.
Cả hai dựa vào cùng một sự thật: số quyển gấp lên bao nhiêu lần thì số tiền gấp lên bấy nhiêu lần. Đó là quan hệ tỉ lệ thuận. Nếu hai đại lượng không có quan hệ này (ví dụ mua nhiều được giảm giá), cả hai phương pháp đều không dùng được.
Khi nào chọn cách nào
| Tình huống | Nên dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Số mới chia hết cho số cũ (5 và 20) | Tỉ số | Một phép chia nhỏ, một phép nhân, số ở bước giữa nhỏ |
| Số cũ chia hết cho số mới (15 và 5) | Tỉ số | "Giảm đi 3 lần" nhẩm được ngay |
| Hai số không chia hết cho nhau (6 và 9) | Rút về đơn vị | Tỉ số ra phân số, học sinh tiểu học dễ rối |
| Giá một phần là số lẻ (7 quyển giá 50.000) | Tỉ số, nếu số mới là bội số | Rút về đơn vị sẽ ra số không chia hết ở bước giữa |
| Đề hỏi thêm "một phần giá bao nhiêu" | Rút về đơn vị | Bước giữa chính là thứ đề cần |
Dòng thứ tư đáng để ý: 7 quyển vở giá 50.000 đồng thì 50.000 : 7 không chia hết, nhưng 21 quyển thì gấp 3 lần, tiền là 150.000 đồng. Ở đây tỉ số cứu được bài toán.
Ví dụ 1: mua vở — hai cách cạnh nhau
Đề: Mua 5 quyển vở hết 40.000 đồng. Hỏi mua 20 quyển vở như thế hết bao nhiêu tiền?
Tóm tắt:
5 quyển: 40.000 đồng
20 quyển: … đồng?
Bài giải (cách tìm tỉ số)
20 quyển vở gấp 5 quyển vở số lần là:
20 : 5 = 4 (lần)
Mua 20 quyển vở hết số tiền là:
40.000 × 4 = 160.000 (đồng)
Đáp số: 160.000 đồng.
Bài giải (cách rút về đơn vị)
Giá tiền một quyển vở là:
40.000 : 5 = 8.000 (đồng)
Mua 20 quyển vở hết số tiền là:
8.000 × 20 = 160.000 (đồng)
Đáp số: 160.000 đồng.
Thử lại: 160.000 : 20 = 8.000 đồng một quyển, đúng bằng 40.000 : 5.
Lưu ý cách ghi đơn vị ở phép tính tỉ số: kết quả 20 : 5 là "(lần)", không phải "(quyển)".
Ví dụ 2: khi tỉ số không ra số tự nhiên
Đề: Mua 6 m vải hết 180.000 đồng. Hỏi mua 9 m vải cùng loại hết bao nhiêu tiền?
9 : 6 không ra số tự nhiên, nên cách tỉ số trực tiếp không hợp với học sinh tiểu học. Dùng rút về đơn vị:
Bài giải
Giá tiền 1 m vải là:
180.000 : 6 = 30.000 (đồng)
Mua 9 m vải hết số tiền là:
30.000 × 9 = 270.000 (đồng)
Đáp số: 270.000 đồng.
Thử lại: 9 m nhiều hơn 6 m là 3 m, tức là bằng một nửa 6 m. Tiền phải nhiều hơn một nửa 180.000, tức là 180.000 + 90.000 = 270.000 đồng, khớp.
Phép thử trên cho thấy một cách nghĩ trung gian: tách 9 m thành 6 m và 3 m, tính từng phần rồi cộng. Đây vẫn là tư duy tỉ số, chỉ là chia nhỏ thành các bước gấp, giảm nguyên lần. Học sinh khá có thể dùng để kiểm tra nhanh.
Ví dụ 3: giảm đi một số lần
Đề: 15 bao thóc như nhau nặng 750 kg. Hỏi 5 bao thóc như thế nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Bài giải
15 bao gấp 5 bao số lần là:
15 : 5 = 3 (lần)
5 bao thóc nặng số ki-lô-gam là:
750 : 3 = 250 (kg)
Đáp số: 250 kg.
Thử lại: mỗi bao nặng 250 : 5 = 50 kg, và 750 : 15 = 50 kg, khớp.
Ở đây số bao giảm 3 lần thì khối lượng cũng giảm 3 lần, vẫn là tỉ lệ thuận, chỉ theo chiều giảm.
Ví dụ 4: tỉ lệ nghịch — số người và số ngày
Đề: 8 người đắp xong một đoạn đê trong 6 ngày. Muốn đắp xong đoạn đê đó trong 3 ngày thì cần bao nhiêu người? (Sức làm của mỗi người như nhau.)
Đây là quan hệ khác: số ngày giảm bao nhiêu lần thì số người phải tăng bấy nhiêu lần. Đó là tỉ lệ nghịch. Phương pháp tỉ số vẫn dùng được, chỉ cần đổi chiều.
Bài giải (cách tìm tỉ số)
6 ngày gấp 3 ngày số lần là:
6 : 3 = 2 (lần)
Muốn đắp xong trong 3 ngày cần số người là:
8 × 2 = 16 (người)
Đáp số: 16 người.
Bài giải (cách rút về đơn vị)
Một người đắp xong đoạn đê đó trong số ngày là:
6 × 8 = 48 (ngày)
Muốn đắp xong trong 3 ngày cần số người là:
48 : 3 = 16 (người)
Đáp số: 16 người.
Thử lại: 16 người làm 3 ngày tương đương 48 ngày công, 8 người làm 6 ngày cũng là 48 ngày công, khớp.
Lỗi rất hay gặp: thấy "6 ngày còn 3 ngày, giảm một nửa" rồi chia đôi số người, ra 4 người. Câu hỏi kiểm tra: ít người hơn mà xong nhanh hơn có hợp lý không? Không. Dạng bài tỉ lệ nghịch được bàn kỹ ở danh mục công việc chung và tỉ lệ.
Câu hỏi tự đặt trước khi dùng tỉ số
- Hai đại lượng có thay đổi theo nhau không? Cùng tăng (thuận) hay một tăng một giảm (nghịch)?
- Số mới có gấp hoặc bằng một phần nguyên số cũ không?
- Bước giữa của rút về đơn vị có chia hết không? Nếu không chia hết, tỉ số có giúp tránh số lẻ không?
- Đáp số có đi đúng chiều không? Nhiều hơn thì tăng, ít hơn thì giảm (với tỉ lệ thuận); ngược lại với tỉ lệ nghịch.
Bài tự luyện
- Mua 4 hộp sữa như nhau hết 32.000 đồng. Hỏi mua 12 hộp sữa như thế hết bao nhiêu tiền? (Giải bằng cách tìm tỉ số.) Đáp số: 96.000 đồng.
- Trồng 3 hàng cây như nhau cần 18 cây giống. Hỏi trồng 9 hàng như thế cần bao nhiêu cây giống? Đáp số: 54 cây.
- 10 người làm xong một con mương trong 12 ngày. Hỏi 30 người làm xong con mương đó trong bao nhiêu ngày? (Sức làm mỗi người như nhau.) Đáp số: 4 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp tìm tỉ số là gì?
Là cách giải bài toán tỉ lệ bằng việc tìm đại lượng mới gấp mấy lần hoặc bằng một phần mấy đại lượng cũ, rồi gấp hoặc giảm đại lượng còn lại đúng bấy nhiêu lần. Dùng được cho cả tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch.
Khi nào dùng rút về đơn vị, khi nào dùng tỉ số?
Hai số chia hết cho nhau thì tỉ số thường nhanh hơn. Hai số không chia hết cho nhau thì rút về đơn vị an toàn hơn. Khi giá một phần ra số lẻ mà số mới là bội của số cũ, tỉ số giúp tránh được số lẻ.
Ghi đơn vị của phép tính tỉ số thế nào?
Kết quả của phép chia tìm tỉ số ghi là "(lần)", ví dụ 20 : 5 = 4 (lần). Không ghi theo đơn vị của đại lượng như "(quyển)" vì kết quả là số lần gấp, không phải số quyển.
Tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch khác nhau thế nào trong bài toán?
Tỉ lệ thuận: một đại lượng gấp lên bao nhiêu lần thì đại lượng kia cũng gấp lên bấy nhiêu lần, như số vở và số tiền. Tỉ lệ nghịch: một đại lượng gấp lên thì đại lượng kia giảm đi bấy nhiêu lần, như số người và số ngày làm xong cùng một việc.
Hai cách giải có cho cùng đáp số không?
Có, nếu bài đúng là quan hệ tỉ lệ. Vì vậy có thể giải bằng một cách rồi dùng cách kia để thử lại.