Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Phương pháp giả thiết tạm: giải bài xe hai bánh, vé, bát vỡ từng bước

Giả thiết tạm coi tất cả đối tượng thuộc một loại, so tổng giả sử với tổng thật, rồi chia phần chênh. Ví dụ xe đạp và xích lô, vé người lớn trẻ em, bát vỡ phải đền.

Phương pháp giả thiết tạm: giải bài xe hai bánh, vé, bát vỡ từng bước

Phương pháp giả thiết tạm giải bài toán có hai loại đối tượng (xe hai bánh và xe ba bánh, vé người lớn và vé trẻ em, bát nguyên và bát vỡ) khi biết tổng số đối tượng và tổng một đại lượng nào đó của chúng. Cách làm: tạm giả sử tất cả đều thuộc một loại, tính ra tổng theo giả sử, so với tổng thật để thấy phần chênh, rồi chia phần chênh cho mức chênh của mỗi đối tượng để biết có bao nhiêu đối tượng thuộc loại kia.

Bài toán gà và chó cùng chuồng là ví dụ nổi tiếng nhất của phương pháp này và đã có nhiều nơi viết. Ở đây dùng những đề khác để thấy phương pháp chạy được ở bất cứ đâu có "hai loại, biết tổng".

Khi nào dùng được giả thiết tạm

Đề có đủ ba dấu hiệu:

  1. Có hai loại đối tượng, mỗi loại mang một giá trị cố định (2 bánh và 3 bánh; 50.000 đồng và 30.000 đồng).
  2. Biết tổng số đối tượng (24 chiếc xe, 40 người).
  3. Biết tổng giá trị (57 bánh xe, 1.560.000 đồng).

Đề hỏi số đối tượng mỗi loại. Ở bậc THCS, đây là một hệ hai phương trình bậc nhất hai ẩn. Ở tiểu học, giả thiết tạm giải được mà không cần ẩn.

Bốn bước của phương pháp

BướcViệc làmCâu tự hỏi
1. Giả sửCoi tất cả đều thuộc một loạiChọn loại nào để số dễ tính?
2. Tính tổng giả sửNhân tổng số đối tượng với giá trị của loại đã chọnTổng giả sử là bao nhiêu?
3. Tìm phần chênhLấy hiệu giữa tổng thật và tổng giả sử; lấy hiệu giá trị của hai loạiMỗi lần "đổi" một đối tượng sang loại kia thì tổng thay đổi bao nhiêu?
4. ChiaPhần chênh tổng : mức chênh mỗi đối tượng = số đối tượng loại kiaKết quả có phải số tự nhiên, có nhỏ hơn tổng số không?

Điều quan trọng nhất cần hiểu ở bước 4: phép chia cho ra số đối tượng của loại không được giả sử. Giả sử tất cả là xe đạp thì phép chia cho ra số xích lô. Rất nhiều em đến đây ghi nhầm loại.

Ví dụ 1: xe đạp và xích lô ở sân hội làng

Đề: Ngày hội làng, sân đình có 24 chiếc xe gồm xe đạp và xích lô. Đếm được tất cả 57 bánh xe. Hỏi có bao nhiêu xe đạp, bao nhiêu xích lô? (Xe đạp có 2 bánh, xích lô có 3 bánh.)

Tóm tắt:

Xe đạp: 2 bánh; xích lô: 3 bánh

Tổng: 24 xe, 57 bánh

Xe đạp: … chiếc? Xích lô: … chiếc?

Bài giải

Giả sử cả 24 chiếc đều là xe đạp thì số bánh xe là:

2 × 24 = 48 (bánh)

Số bánh xe bị thiếu so với thực tế là:

57 − 48 = 9 (bánh)

Mỗi chiếc xích lô nhiều hơn mỗi chiếc xe đạp số bánh là:

3 − 2 = 1 (bánh)

Số xích lô là:

9 : 1 = 9 (chiếc)

Số xe đạp là:

24 − 9 = 15 (chiếc)

Đáp số: 15 xe đạp; 9 xích lô.

Thử lại: 15 × 2 + 9 × 3 = 30 + 27 = 57 bánh; 15 + 9 = 24 xe. Đúng cả hai điều kiện.

Giả sử theo chiều ngược lại

Nếu giả sử cả 24 chiếc đều là xích lô thì có 3 × 24 = 72 bánh, thừa 72 − 57 = 15 bánh. Mỗi xe đạp ít hơn xích lô 1 bánh, nên số xe đạp là 15 : 1 = 15 chiếc, xích lô là 24 − 15 = 9 chiếc. Cùng đáp số. Giả sử chiều nào cũng được; chiều này cho thẳng số xe đạp.

Ví dụ 2: vé xem múa rối nước

Đề: Một đoàn 40 người đi xem múa rối nước. Vé người lớn giá 50.000 đồng, vé trẻ em giá 30.000 đồng. Cả đoàn mua vé hết 1.560.000 đồng. Hỏi đoàn có bao nhiêu người lớn, bao nhiêu trẻ em?

Giá vé trong đề là số tròn để minh hoạ, không phải giá thật của nhà hát nào.

Chọn giả sử: giả sử tất cả là trẻ em, vì 30.000 × 40 dễ nhẩm.

Bài giải

Giả sử cả 40 người đều mua vé trẻ em thì hết số tiền là:

30.000 × 40 = 1.200.000 (đồng)

Số tiền thực tế nhiều hơn số tiền giả sử là:

1.560.000 − 1.200.000 = 360.000 (đồng)

Mỗi vé người lớn đắt hơn mỗi vé trẻ em là:

50.000 − 30.000 = 20.000 (đồng)

Số người lớn là:

360.000 : 20.000 = 18 (người)

Số trẻ em là:

40 − 18 = 22 (người)

Đáp số: 18 người lớn; 22 trẻ em.

Thử lại: 18 × 50.000 = 900.000 đồng; 22 × 30.000 = 660.000 đồng; cộng lại 1.560.000 đồng. 18 + 22 = 40 người.

Chú ý: giả sử tất cả là trẻ em, nên phép chia cho ra số người lớn. Đây đúng là chỗ hay nhầm đã nói ở trên.

Ví dụ 3: thuê gánh bát, bát vỡ phải đền

Đề: Một chủ lò gốm thuê người gánh 500 chiếc bát ra bến ghe. Mỗi chiếc bát đến nơi nguyên vẹn được trả 2.000 đồng; mỗi chiếc bị vỡ thì không được trả mà người gánh còn phải đền 8.000 đồng. Cuối cùng người gánh nhận được 900.000 đồng. Hỏi có bao nhiêu chiếc bát bị vỡ?

Điểm khác của bài này: một loại làm tổng tăng, loại kia làm tổng giảm. Mức chênh giữa một chiếc nguyên và một chiếc vỡ không phải 8.000 − 2.000, mà là 2.000 + 8.000: chiếc bát vỡ vừa mất 2.000 đồng tiền công, vừa phải đền 8.000 đồng.

Bài giải

Giả sử cả 500 chiếc bát đều nguyên vẹn thì người gánh nhận được số tiền là:

2.000 × 500 = 1.000.000 (đồng)

Số tiền thực nhận ít hơn số tiền giả sử là:

1.000.000 − 900.000 = 100.000 (đồng)

Mỗi chiếc bát vỡ làm số tiền nhận được giảm đi là:

2.000 + 8.000 = 10.000 (đồng)

Số bát bị vỡ là:

100.000 : 10.000 = 10 (chiếc)

Đáp số: 10 chiếc bát.

Thử lại: 490 chiếc nguyên được 490 × 2.000 = 980.000 đồng; 10 chiếc vỡ đền 10 × 8.000 = 80.000 đồng; 980.000 − 80.000 = 900.000 đồng. Khớp đề.

Cùng khuôn này giải được bài "trả lời đúng được cộng, trả lời sai bị trừ" trong các cuộc thi đố vui: câu sai vừa mất phần thưởng của câu đúng, vừa bị trừ thêm.

Vì sao phương pháp này đúng

Hãy hình dung xếp 24 chiếc xe trong ví dụ 1 thành hàng, tất cả đều "mặc định" là xe đạp. Rồi đổi từng chiếc một thành xích lô. Mỗi lần đổi, tổng số bánh tăng đúng 1. Muốn tổng từ 48 lên 57 thì phải đổi 9 lần, tức là có 9 chiếc xích lô. Giả thiết tạm chỉ là cách đếm số lần đổi đó bằng một phép chia.

Hiểu theo cách "đổi từng chiếc" giúp học sinh nhớ lâu hơn là học thuộc công thức, và giúp tự kiểm tra xem mức chênh mỗi lần đổi là cộng hay trừ, như trong bài bát vỡ.

Lỗi hay gặp

  • Ghi nhầm loại ở bước chia: giả sử toàn xe đạp mà kết quả lại ghi là số xe đạp.
  • Tính sai mức chênh khi một loại làm tổng giảm (bài bát vỡ, bài câu sai bị trừ).
  • Không thử lại cả hai điều kiện: chỉ kiểm tổng số đối tượng mà quên kiểm tổng giá trị.
  • Dùng cho bài không đủ dữ kiện: thiếu tổng số đối tượng thì giả thiết tạm không chạy, phải tìm cách khác (thử chọn, bài có nhiều đáp số).

Bài tự luyện

  1. Bến sông có 30 chiếc ghe gồm ghe nhỏ chở được 4 người và ghe lớn chở được 6 người. Tất cả chở vừa đủ 150 người. Hỏi có bao nhiêu ghe mỗi loại? Đáp số: 15 ghe lớn; 15 ghe nhỏ.
  2. Bà có 20 tờ tiền gồm loại 5.000 đồng và loại 2.000 đồng, tổng cộng 64.000 đồng. Hỏi mỗi loại có bao nhiêu tờ? Đáp số: 8 tờ 5.000 đồng; 12 tờ 2.000 đồng.
  3. Một đội thi đố vui ở hội làng trả lời 15 câu. Mỗi câu đúng được 4 điểm, mỗi câu sai bị trừ 1 điểm. Đội được 45 điểm. Hỏi đội trả lời sai mấy câu? Đáp số: 3 câu.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp giả thiết tạm là gì?

Là cách giải bài toán có hai loại đối tượng, biết tổng số đối tượng và tổng một đại lượng của chúng. Tạm coi tất cả thuộc một loại, so tổng giả sử với tổng thật, rồi chia phần chênh cho mức chênh của mỗi đối tượng để tìm số đối tượng loại kia.

Giả sử tất cả là loại nào thì đúng?

Loại nào cũng được, đáp số như nhau. Nên chọn loại cho phép tính dễ nhẩm. Chỉ cần nhớ phép chia cuối cho ra số đối tượng của loại không được giả sử.

Giả thiết tạm học lớp mấy?

Đây là phương pháp thường gặp trong các bài nâng cao cuối tiểu học, không phải lúc nào cũng là một bài học riêng trong sách giáo khoa. Lên THCS, cùng dạng bài được giải bằng hệ phương trình bậc nhất hai ẩn.

Bài có cộng điểm và trừ điểm thì tính mức chênh thế nào?

Mức chênh giữa một câu đúng và một câu sai là phần thưởng câu đúng cộng phần bị trừ của câu sai, vì đổi một câu đúng thành câu sai làm mất cả hai. Ví dụ đúng được 4, sai bị trừ 1 thì mức chênh là 5.

Ngoài gà và chó, giả thiết tạm còn dùng cho bài nào?

Mọi bài có hai loại với giá trị cố định: xe hai bánh và ba bánh, vé người lớn và trẻ em, tờ tiền hai mệnh giá, ghe lớn và ghe nhỏ, bát nguyên và bát vỡ, câu đúng và câu sai.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store