Hai vật xuất phát cùng lúc từ hai đầu một quãng đường và đi ngược chiều nhau thì mỗi giờ khoảng cách giữa chúng giảm đi đúng bằng tổng hai vận tốc. Vì vậy thời gian để gặp nhau bằng quãng đường chia cho tổng vận tốc: t gặp = s : (v1 + v2). Nếu hai vật không khởi hành cùng lúc, phải tính phần đường vật đi trước đã đi được, trừ đi, rồi mới áp dụng công thức cho phần còn lại.
Vì sao lại cộng hai vận tốc
Hình dung hai bạn ở hai làng cách nhau 18 km, cùng đạp xe về phía nhau trên con đường đê. Bạn bên này mỗi giờ đi 10 km, bạn bên kia mỗi giờ đi 8 km. Sau một giờ, khoảng cách giữa hai bạn đã bị "ăn" từ hai phía: 10 km từ phía này, 8 km từ phía kia, tổng cộng 18 km. Vậy mỗi giờ hai bạn "xích lại gần nhau" 18 km. Con số đó gọi là tổng vận tốc, và có thể coi như vận tốc của một vật duy nhất đang chạy hết khoảng cách giữa hai người.
Từ đó có ba công thức của dạng gặp nhau ngược chiều, cùng khuôn với s = v × t:
| Đề hỏi | Công thức |
|---|---|
| Thời gian đến lúc gặp nhau | t = s : (v1 + v2) |
| Quãng đường giữa hai nơi | s = (v1 + v2) × t |
| Tổng vận tốc | v1 + v2 = s : t |
Ở đây s là khoảng cách giữa hai vật tại lúc cả hai cùng bắt đầu chuyển động. Câu chữ in nghiêng này là chìa khoá của mọi bài khởi hành không cùng lúc.
Sơ đồ đoạn thẳng cho bài gặp nhau
Khi tóm tắt, vẽ một đoạn thẳng AB. Mũi tên từ A chỉ sang phải ghi vận tốc xe thứ nhất, mũi tên từ B chỉ sang trái ghi vận tốc xe thứ hai. Đánh dấu điểm C ở giữa, nơi hai xe gặp nhau. Mô tả bằng lời: "A |——— xe 1 đi ———→ C ←— xe 2 đi —| B". Đoạn AC là quãng đường xe 1 đi được, đoạn CB là quãng đường xe 2 đi được, AC + CB = AB. Vì hai xe đi cùng một khoảng thời gian, xe nhanh hơn đi đoạn dài hơn, nên điểm gặp nằm gần phía xe chậm.
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Cùng lúc, tìm thời gian và chỗ gặp
Đề: Hai làng A và B cách nhau 18 km. Cùng một lúc, bạn Minh đạp xe từ A về B với vận tốc 10 km/giờ, bạn Lan đạp xe từ B về A với vận tốc 8 km/giờ. Hỏi sau bao lâu hai bạn gặp nhau, và chỗ gặp cách làng A bao nhiêu ki-lô-mét?
Tóm tắt: AB = 18 km; Minh 10 km/giờ từ A; Lan 8 km/giờ từ B; ngược chiều, cùng lúc.
Bài giải
Mỗi giờ hai bạn đi được tất cả là:
10 + 8 = 18 (km)
Thời gian để hai bạn gặp nhau là:
18 : 18 = 1 (giờ)
Chỗ gặp nhau cách làng A là:
10 × 1 = 10 (km)
Đáp số: 1 giờ; 10 km.
Thử lại: trong 1 giờ Lan đi 8 km; 10 + 8 = 18 km, đúng bằng khoảng cách hai làng.
Ví dụ 2 — Có giờ khởi hành, hỏi giờ gặp
Đề: Lúc 7 giờ sáng, một ô tô đi từ tỉnh A đến tỉnh B với vận tốc 50 km/giờ. Cùng lúc đó một xe máy đi từ B về A với vận tốc 40 km/giờ. Quãng đường AB dài 180 km. Hỏi hai xe gặp nhau lúc mấy giờ và chỗ gặp cách A bao xa?
Bài giải
Tổng vận tốc của hai xe là:
50 + 40 = 90 (km/giờ)
Thời gian để hai xe gặp nhau là:
180 : 90 = 2 (giờ)
Hai xe gặp nhau lúc:
7 giờ + 2 giờ = 9 giờ
Chỗ gặp nhau cách A là:
50 × 2 = 100 (km)
Đáp số: 9 giờ; 100 km.
Thử lại: xe máy đi 40 × 2 = 80 km; 100 + 80 = 180 km.
Ví dụ 3 — Hai xe không khởi hành cùng lúc
Đề: Lúc 6 giờ, một xe máy đi từ A về B với vận tốc 36 km/giờ. Đến 7 giờ, một ô tô đi từ B về A với vận tốc 54 km/giờ. Quãng đường AB dài 216 km. Hỏi hai xe gặp nhau lúc mấy giờ, chỗ gặp cách A bao nhiêu ki-lô-mét?
Nhận xét: từ 6 giờ đến 7 giờ chỉ có xe máy chạy. Phải tính khoảng cách còn lại lúc 7 giờ — lúc cả hai xe cùng chạy — rồi mới chia cho tổng vận tốc.
Bài giải
Xe máy đi trước ô tô:
7 giờ − 6 giờ = 1 (giờ)
Trong 1 giờ đó xe máy đi được:
36 × 1 = 36 (km)
Lúc 7 giờ, khoảng cách giữa hai xe là:
216 − 36 = 180 (km)
Tổng vận tốc của hai xe là:
36 + 54 = 90 (km/giờ)
Thời gian từ lúc ô tô xuất phát đến lúc gặp nhau là:
180 : 90 = 2 (giờ)
Hai xe gặp nhau lúc:
7 giờ + 2 giờ = 9 giờ
Chỗ gặp cách A là (xe máy đã đi tổng cộng 3 giờ):
36 × 3 = 108 (km)
Đáp số: 9 giờ; 108 km.
Thử lại: ô tô đi 54 × 2 = 108 km; 108 + 108 = 216 km. Hai xe gặp nhau đúng giữa đường, một sự trùng hợp của bộ số này.
Ví dụ 4 — Biết chỗ gặp lệch khỏi điểm giữa
Đề: Hai xe khởi hành cùng lúc từ A và B, đi ngược chiều nhau. Xe đi từ A có vận tốc 42 km/giờ, xe đi từ B có vận tốc 30 km/giờ. Hai xe gặp nhau tại một điểm cách điểm chính giữa quãng đường AB 6 km. Tính quãng đường AB.
Nhận xét: xe từ A nhanh hơn nên đi quá điểm giữa 6 km; xe từ B chậm hơn nên còn thiếu 6 km mới tới điểm giữa. Như vậy, đến lúc gặp nhau, xe từ A đi nhiều hơn xe từ B đúng 6 + 6 = 12 km. Chênh lệch đó sinh ra vì mỗi giờ xe A đi hơn xe B một số ki-lô-mét bằng hiệu vận tốc.
Bài giải
Đến lúc gặp nhau, xe từ A đi nhiều hơn xe từ B là:
6 × 2 = 12 (km)
Mỗi giờ xe từ A đi nhiều hơn xe từ B là:
42 − 30 = 12 (km)
Thời gian từ lúc khởi hành đến lúc gặp nhau là:
12 : 12 = 1 (giờ)
Quãng đường AB dài là:
(42 + 30) × 1 = 72 (km)
Đáp số: 72 km.
Thử lại: điểm giữa cách A 72 : 2 = 36 km. Xe A đi 42 km, quá điểm giữa 42 − 36 = 6 km. Đúng với đề.
Bài này đẹp ở chỗ dùng cả tổng vận tốc lẫn hiệu vận tốc trong cùng một lời giải, nên rất hay xuất hiện trong các bài nâng cao cuối tiểu học.
Bẫy đề hay gặp
- "Sau bao lâu" và "lúc mấy giờ" là hai câu hỏi khác nhau. Sau bao lâu là khoảng thời gian; lúc mấy giờ phải cộng thêm giờ khởi hành.
- Khởi hành lệch giờ mà vẫn lấy cả quãng đường chia tổng vận tốc là sai phổ biến nhất. Kiểm bằng câu hỏi: "Lúc hai xe cùng chạy, chúng còn cách nhau bao xa?"
- Chỗ gặp cách B: tính theo xe đi từ B, hoặc lấy AB trừ quãng đường xe từ A đã đi. Hai cách phải cho cùng một số — đó cũng là cách thử lại.
- Đề cho một xe nghỉ dọc đường: thời gian nghỉ không làm xe đó đi thêm, nên phải xử lý như bài khởi hành lệch giờ (xem bài về chuyển động có nghỉ giữa đường trong cùng danh mục).
Góc nhìn hôm nay: một ý tưởng dùng được nhiều nơi
"Tổng vận tốc" là ví dụ đầu tiên học sinh gặp của một ý tưởng lớn trong vật lý: chuyển động tương đối. Ngồi trên xe máy này nhìn sang xe máy kia đang chạy ngược chiều, ta thấy nó lao tới nhanh hơn hẳn tốc độ thật của nó — chính là cảm giác của tổng vận tốc. Lên lớp trên, các em sẽ gặp lại ý này khi học vật lý về chuyển động.
Để con hiểu, phụ huynh có thể làm một thí nghiệm nhỏ: hai người đứng ở hai đầu sân, cùng bước về phía nhau, đếm số bước đến khi chạm tay; sau đó một người đứng yên, người kia bước, đếm lại. Con sẽ tự thấy khi cả hai cùng đi thì "gặp" nhanh hơn, và nhanh hơn bao nhiêu.
Bài tự luyện
- Hai thành phố cách nhau 120 km. Hai xe khởi hành cùng lúc, đi ngược chiều với vận tốc 35 km/giờ và 45 km/giờ. Hỏi sau bao lâu hai xe gặp nhau? Đáp số: 1,5 giờ (1 giờ 30 phút).
- Lúc 7 giờ, hai người đi bộ từ hai đầu một con đường dài 9 km, đi về phía nhau với vận tốc 4 km/giờ và 5 km/giờ. Hỏi họ gặp nhau lúc mấy giờ, chỗ gặp cách đầu đường của người thứ nhất bao xa? Đáp số: 8 giờ; 4 km.
- Hai xe đi ngược chiều, vận tốc 48 km/giờ và 52 km/giờ, khởi hành cùng lúc và gặp nhau sau 2 giờ 15 phút. Tính quãng đường giữa hai nơi khởi hành. Đáp số: 225 km.
Câu hỏi thường gặp
Công thức toán chuyển động ngược chiều là gì?
Thời gian gặp nhau bằng quãng đường chia tổng hai vận tốc: t = s : (v1 + v2). Quãng đường bằng tổng vận tốc nhân thời gian gặp nhau. Công thức chỉ đúng khi s là khoảng cách lúc cả hai vật cùng bắt đầu đi.
Vì sao chuyển động ngược chiều lại cộng vận tốc?
Vì mỗi giờ cả hai cùng rút ngắn khoảng cách từ hai phía: xe này rút ngắn v1 km, xe kia rút ngắn v2 km. Tổng cộng khoảng cách giảm v1 + v2 km mỗi giờ.
Hai xe không xuất phát cùng lúc thì làm thế nào?
Tính quãng đường xe đi trước đã đi được trong khoảng thời gian chênh lệch, lấy cả quãng đường trừ đi phần đó. Phần còn lại mới chia cho tổng vận tốc để ra thời gian từ lúc xe sau xuất phát đến lúc gặp.
Làm sao tính chỗ gặp nhau cách mỗi đầu bao xa?
Lấy vận tốc của từng xe nhân với thời gian xe đó đã chạy. Hai quãng đường cộng lại phải đúng bằng quãng đường giữa hai nơi; nếu không bằng là đã tính sai ở đâu đó.
Toán gặp nhau ngược chiều khác đuổi kịp cùng chiều thế nào?
Ngược chiều thì khoảng cách giảm theo tổng vận tốc; cùng chiều thì khoảng cách giảm theo hiệu vận tốc. Nhận ra hai vật đi về phía nhau hay đi cùng một hướng là bước đầu tiên khi đọc đề.