Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Phương pháp khử trong toán tiểu học: trừ, nhân rồi khử và thay thế

Phương pháp khử biến đổi các dữ kiện để một đại lượng bị triệt tiêu, chỉ còn một đại lượng để tính. Ba kiểu: khử trực tiếp, nhân rồi khử, thay thế, kèm bài mua bán.

Phương pháp khử trong toán tiểu học: trừ, nhân rồi khử và thay thế

Phương pháp khử giải bài toán có hai (hoặc ba) đại lượng chưa biết cùng xuất hiện trong nhiều dữ kiện, bằng cách so sánh hoặc biến đổi các dữ kiện sao cho một đại lượng bị triệt tiêu, chỉ còn lại một đại lượng để tính. Có ba kiểu hay dùng: trừ hai dữ kiện có phần giống nhau, nhân lên cho giống nhau rồi trừ, và thay thế một đại lượng bằng đại lượng kia theo quan hệ đề cho.

Ở THCS, đây chính là phương pháp cộng đại số và phương pháp thế khi giải hệ phương trình. Ở tiểu học, học sinh làm cùng việc đó bằng lời và phép tính số học.

Ý tưởng chung: tạo ra phần giống nhau

Khi hai lần mua có một phần giống hệt nhau, phần chênh lệch về tiền chỉ có thể do phần khác nhau gây ra. Ví dụ hai bà cùng mua 3 kg cam, một bà mua thêm 2 kg quýt, bà kia mua thêm 5 kg quýt. Bà thứ hai trả nhiều hơn là vì 3 kg quýt, không liên quan gì đến cam. Cam đã "bị khử".

Nếu đề không cho sẵn phần giống nhau, ta tự tạo ra bằng cách gấp một dữ kiện lên vài lần, hoặc thay một thứ bằng thứ tương đương.

Ba kiểu khử

KiểuKhi nào dùngViệc làm
Khử trực tiếpHai dữ kiện có một đại lượng với số lượng bằng nhauLấy dữ kiện lớn trừ dữ kiện bé
Nhân rồi khửSố lượng của cùng một đại lượng khác nhau giữa hai dữ kiệnGấp một (hoặc cả hai) dữ kiện lên để số lượng bằng nhau, rồi trừ
Thay thếĐề cho quan hệ "1 cái này bằng mấy cái kia"Đổi hết về một loại rồi chia

Ví dụ 1 (khử trực tiếp): cam và quýt ở chợ

Đề: Cô Lan mua 3 kg cam và 2 kg quýt hết 130.000 đồng. Cô Hoa mua 3 kg cam và 5 kg quýt cùng loại hết 190.000 đồng. Hỏi giá mỗi ki-lô-gam cam, mỗi ki-lô-gam quýt?

Tóm tắt:

3 kg cam + 2 kg quýt: 130.000 đồng

3 kg cam + 5 kg quýt: 190.000 đồng

1 kg cam: …? 1 kg quýt: …?

Nhận xét: hai cô mua cam bằng nhau (3 kg), cô Hoa mua quýt nhiều hơn 5 − 2 = 3 kg. Số tiền cô Hoa trả nhiều hơn chính là tiền của 3 kg quýt.

Bài giải

Cô Hoa mua nhiều hơn cô Lan số ki-lô-gam quýt là:

5 − 2 = 3 (kg)

Cô Hoa trả nhiều hơn cô Lan số tiền là:

190.000 − 130.000 = 60.000 (đồng)

Giá tiền 1 kg quýt là:

60.000 : 3 = 20.000 (đồng)

Tiền mua 2 kg quýt của cô Lan là:

20.000 × 2 = 40.000 (đồng)

Giá tiền 1 kg cam là:

(130.000 − 40.000) : 3 = 30.000 (đồng)

Đáp số: Cam: 30.000 đồng/kg; quýt: 20.000 đồng/kg.

Thử lại: cô Hoa: 3 × 30.000 + 5 × 20.000 = 90.000 + 100.000 = 190.000 đồng. Khớp.

Ví dụ 2 (nhân rồi khử): bao gạo và bao ngô

Đề: 2 bao gạo và 3 bao ngô nặng 220 kg. 3 bao gạo và 2 bao ngô nặng 230 kg. Biết các bao gạo nặng như nhau, các bao ngô nặng như nhau. Hỏi mỗi bao gạo, mỗi bao ngô nặng bao nhiêu ki-lô-gam?

Hai dữ kiện không có phần nào giống nhau. Có hai đường đi.

Cách 1: nhân lên cho số bao gạo bằng nhau

Gấp dữ kiện thứ nhất lên 3 lần: 6 bao gạo và 9 bao ngô nặng 660 kg. Gấp dữ kiện thứ hai lên 2 lần: 6 bao gạo và 4 bao ngô nặng 460 kg. Giờ cả hai cùng có 6 bao gạo.

Bài giải

6 bao gạo và 9 bao ngô nặng là:

220 × 3 = 660 (kg)

6 bao gạo và 4 bao ngô nặng là:

230 × 2 = 460 (kg)

5 bao ngô nặng là:

660 − 460 = 200 (kg)

Mỗi bao ngô nặng là:

200 : 5 = 40 (kg)

Mỗi bao gạo nặng là:

(220 − 40 × 3) : 2 = 50 (kg)

Đáp số: Bao gạo: 50 kg; bao ngô: 40 kg.

Cách 2: cộng rồi trừ để ra tổng và hiệu

Cộng hai dữ kiện: 5 bao gạo và 5 bao ngô nặng 450 kg, vậy 1 bao gạo và 1 bao ngô nặng 90 kg. Trừ hai dữ kiện: dữ kiện hai hơn dữ kiện một một bao gạo nhưng kém một bao ngô, nên 1 bao gạo nặng hơn 1 bao ngô 230 − 220 = 10 kg. Biết tổng 90 kg và hiệu 10 kg: bao gạo (90 + 10) : 2 = 50 kg, bao ngô 40 kg.

Cách 2 đẹp hơn nhưng chỉ dùng được khi các hệ số đối xứng (2 – 3 và 3 – 2). Cách 1 dùng được cho mọi trường hợp.

Thử lại: 2 × 50 + 3 × 40 = 220 kg; 3 × 50 + 2 × 40 = 230 kg. Khớp cả hai.

Ví dụ 3 (thay thế): dưa hấu và bưởi

Đề: Mua 2 quả dưa hấu và 5 quả bưởi hết 165.000 đồng. Biết giá 1 quả dưa hấu bằng giá 3 quả bưởi. Hỏi giá mỗi quả dưa hấu, mỗi quả bưởi?

Ý tưởng: đổi dưa hấu thành bưởi. 1 quả dưa bằng tiền 3 quả bưởi, vậy 2 quả dưa bằng tiền 6 quả bưởi. Lúc đó cả đơn hàng bằng tiền 6 + 5 = 11 quả bưởi.

Bài giải

Giá tiền 2 quả dưa hấu bằng giá tiền số quả bưởi là:

3 × 2 = 6 (quả)

165.000 đồng là giá tiền của số quả bưởi là:

6 + 5 = 11 (quả)

Giá tiền 1 quả bưởi là:

165.000 : 11 = 15.000 (đồng)

Giá tiền 1 quả dưa hấu là:

15.000 × 3 = 45.000 (đồng)

Đáp số: Dưa hấu: 45.000 đồng; bưởi: 15.000 đồng.

Thử lại: 2 × 45.000 + 5 × 15.000 = 90.000 + 75.000 = 165.000 đồng.

Ví dụ 4 (ba đại lượng): mâm cơm chợ sớm

Đề: Ở chợ sớm, một bó rau muống và một mớ cá giá 35.000 đồng; một mớ cá và một bìa đậu giá 45.000 đồng; một bìa đậu và một bó rau muống giá 20.000 đồng. Hỏi giá mỗi thứ?

Ý tưởng: cộng cả ba dữ kiện, mỗi thứ xuất hiện đúng hai lần. Từ đó ra giá của "mỗi thứ một phần", rồi khử từng cặp.

Bài giải

Giá tiền của hai bó rau, hai mớ cá và hai bìa đậu là:

35.000 + 45.000 + 20.000 = 100.000 (đồng)

Giá tiền của một bó rau, một mớ cá và một bìa đậu là:

100.000 : 2 = 50.000 (đồng)

Giá tiền một bó rau muống là:

50.000 − 45.000 = 5.000 (đồng)

Giá tiền một mớ cá là:

50.000 − 20.000 = 30.000 (đồng)

Giá tiền một bìa đậu là:

50.000 − 35.000 = 15.000 (đồng)

Đáp số: Rau muống: 5.000 đồng; cá: 30.000 đồng; đậu: 15.000 đồng.

Thử lại: rau + cá = 35.000; cá + đậu = 45.000; đậu + rau = 20.000. Đúng cả ba.

Chỗ dễ nhầm: lấy 50.000 trừ đi cặp nào thì ra thứ không có trong cặp đó. Trừ cặp "cá + đậu" thì ra rau, không phải ra cá.

Khử, giả thiết tạm và hệ phương trình

  • Bài vé người lớn – trẻ em giải bằng giả thiết tạm cũng giải được bằng khử: viết dữ kiện "40 vé" thành "40 vé giá 30.000" rồi so với tổng thật. Hai phương pháp là hai cách nhìn của cùng một việc.
  • Lên lớp 9, học sinh gặp lại đúng các bài này dưới dạng hệ hai phương trình. Cách 1 ở ví dụ 2 chính là phương pháp cộng đại số, ví dụ 3 chính là phương pháp thế. Học sinh đã quen khử bằng lời thường hiểu hệ phương trình nhanh hơn.

Bài tự luyện

  1. Mua 2 kg thịt và 3 kg cá hết 420.000 đồng. Mua 2 kg thịt và 1 kg cá cùng loại hết 300.000 đồng. Tìm giá mỗi ki-lô-gam thịt, mỗi ki-lô-gam cá. Đáp số: thịt 120.000 đồng; cá 60.000 đồng.
  2. 4 cái bút và 3 quyển vở giá 50.000 đồng; 2 cái bút và 5 quyển vở giá 60.000 đồng. Tìm giá mỗi cái bút, mỗi quyển vở. Đáp số: bút 5.000 đồng; vở 10.000 đồng.
  3. Thúng A và thúng B có 50 kg lạc; thúng B và thúng C có 70 kg; thúng C và thúng A có 60 kg. Mỗi thúng có bao nhiêu ki-lô-gam lạc? Đáp số: A 20 kg; B 30 kg; C 40 kg.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp khử trong toán tiểu học là gì?

Là cách so sánh hoặc biến đổi các dữ kiện để một đại lượng chưa biết bị triệt tiêu, chỉ còn lại một đại lượng để tính. Thường dùng cho bài mua bán hai, ba loại hàng với nhiều lần mua khác nhau.

Khi hai dữ kiện không có phần giống nhau thì làm sao?

Gấp một hoặc cả hai dữ kiện lên một số lần để số lượng của cùng một đại lượng bằng nhau, rồi trừ. Ví dụ 2 bao gạo và 3 bao gạo thì gấp lên thành 6 bao gạo ở cả hai dữ kiện.

Phương pháp khử và phương pháp thay thế khác nhau thế nào?

Khử là trừ hai dữ kiện để một đại lượng mất đi. Thay thế là dùng quan hệ đề cho (1 quả dưa bằng giá 3 quả bưởi) để đổi hết về một loại. Cả hai cùng nhằm đưa bài về một đại lượng.

Phương pháp khử liên quan gì đến hệ phương trình?

Khử bằng cách nhân rồi trừ chính là phương pháp cộng đại số, còn thay thế chính là phương pháp thế khi giải hệ phương trình bậc nhất hai ẩn ở lớp 9.

Bài ba thứ cho tổng từng cặp giải thế nào?

Cộng tổng của cả ba cặp rồi chia đôi để ra tổng của ba thứ. Lấy tổng đó trừ đi từng cặp thì ra thứ không nằm trong cặp.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store