Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Phương pháp thử chọn và loại trừ: đoán có căn cứ trong toán tìm số

Thử chọn là liệt kê các khả năng, dùng điều kiện của đề để loại bớt rồi kiểm phần còn lại. Khác đoán mò ở chỗ khoanh vùng trước và thử hết, kể cả bài nhiều đáp số.

Phương pháp thử chọn và loại trừ: đoán có căn cứ trong toán tìm số

Phương pháp thử chọn và loại trừ giải bài toán bằng cách liệt kê các khả năng có thể xảy ra, dùng từng điều kiện của đề để gạch bỏ những khả năng không thoả mãn, rồi kiểm tra những khả năng còn lại. Đây không phải đoán mò: mỗi lần loại phải có lý do từ đề, và khi xong phải chắc là không bỏ sót khả năng nào.

Phương pháp này hợp với bài tìm số, tìm chữ số, bài mua bán có nhiều đáp án, và những bài mà số khả năng không quá nhiều.

Thử chọn khác đoán mò ở đâu

Đoán mòThử chọn có căn cứ
Bắt đầuNghĩ ra một số rồi thửXác định trước tập khả năng (số có hai chữ số, số bút từ 1 đến 16…)
Thu hẹpKhông cóDùng điều kiện dễ nhất để loại bớt trước
Kết thúcThấy một số đúng là dừngKiểm hết khả năng còn lại, có thể có nhiều đáp số hoặc không có đáp số
Trình bày"Em thử thấy 47 đúng"Nêu tập khả năng, lý do loại, kết quả kiểm tra

Dòng "kết thúc" là điểm khác lớn nhất. Một bài làm chỉ ghi "thử thấy đúng" chưa chứng minh được đó là đáp số duy nhất.

Ba bước

  1. Khoanh vùng: từ đề, xác định các giá trị có thể có. Số có hai chữ số thì chữ số hàng chục từ 1 đến 9. Số bút mua bằng 50.000 đồng, mỗi bút 3.000 đồng, thì không quá 16 cái.
  2. Loại trừ: dùng từng điều kiện, bắt đầu bằng điều kiện loại được nhiều nhất. Mỗi lần loại ghi một dòng lý do.
  3. Kiểm tra: đem các khả năng còn lại thử với mọi điều kiện của đề. Ghi rõ có mấy đáp số.

Ví dụ 1: tìm số khi đổi chỗ hai chữ số

Đề: Tìm số có hai chữ số, biết tổng hai chữ số của nó bằng 11 và nếu đổi chỗ hai chữ số thì được số mới lớn hơn số cũ 27 đơn vị.

Bài giải

Các số có hai chữ số mà tổng hai chữ số bằng 11 là: 29, 38, 47, 56, 65, 74, 83, 92.

Số mới lớn hơn số cũ, nên chữ số hàng đơn vị của số cũ phải lớn hơn chữ số hàng chục. Loại 65, 74, 83, 92 (đổi chỗ thì được số bé hơn). Còn lại 29, 38, 47, 56.

Thử từng số:

92 − 29 = 63 (loại)

83 − 38 = 45 (loại)

74 − 47 = 27 (đúng)

65 − 56 = 9 (loại)

Đáp số: 47.

Thử lại: 4 + 7 = 11; đổi chỗ được 74; 74 − 47 = 27. Khớp.

Nhận xét để đi nhanh hơn: đổi chỗ hai chữ số thì hiệu luôn bằng 9 lần hiệu hai chữ số (ví dụ 74 − 47 = 27 = 9 × 3). Hiệu là 27 thì hai chữ số hơn kém nhau 3, kết hợp với tổng 11 ra ngay 4 và 7. Đó là cách tổng – hiệu; thử chọn là đường đi chắc chắn cho người chưa thấy quy luật này.

Ví dụ 2: bài có hai đáp số

Đề: An mang 50.000 đồng đi mua bút và vở. Mỗi cái bút giá 3.000 đồng, mỗi quyển vở giá 7.000 đồng. An mua cả hai loại và tiêu vừa hết 50.000 đồng. Hỏi An mua bao nhiêu bút, bao nhiêu vở?

Khoanh vùng: An mua ít nhất 1 quyển vở. Nếu mua 8 quyển vở thì hết 56.000 đồng, vượt quá. Vậy số vở từ 1 đến 7.

Loại trừ: sau khi trả tiền vở, số tiền còn lại phải chia hết cho 3.000 (để mua được số bút tròn) và phải còn tiền (vì An mua cả bút).

Bài giải

Số vởTiền vở (đồng)Tiền còn lại (đồng)Chia hết cho 3.000?Số bút
17.00043.000Không—
214.00036.000Có12
321.00029.000Không—
428.00022.000Không—
535.00015.000Có5
642.0008.000Không—
749.0001.000Không—

Đáp số: An mua 12 bút và 2 vở, hoặc 5 bút và 5 vở.

Thử lại: 12 × 3.000 + 2 × 7.000 = 36.000 + 14.000 = 50.000 đồng; 5 × 3.000 + 5 × 7.000 = 15.000 + 35.000 = 50.000 đồng.

Đây là lý do phải thử hết: học sinh tìm được 12 bút, 2 vở rồi dừng sẽ bỏ sót một đáp số. Bài này không dùng được giả thiết tạm vì đề không cho tổng số đồ vật.

Ví dụ 3: tìm chữ số trong phép nhân

Đề: Tìm số có hai chữ số, biết khi nhân số đó với 9 thì được một số có ba chữ số, có chữ số hàng trăm bằng chữ số hàng chục của số cần tìm, chữ số hàng chục bằng 0, và chữ số hàng đơn vị bằng chữ số hàng đơn vị của số cần tìm.

Gọi số cần tìm có chữ số hàng chục là a, hàng đơn vị là b (viết liền là ab). Đề nói: ab × 9 = a0b.

Bài giải

Loại trừ theo chữ số tận cùng: b × 9 phải có chữ số tận cùng là b. Thử b từ 0 đến 9: 0 × 9 = 0, 1 × 9 = 9, 2 × 9 = 18, 3 × 9 = 27, 4 × 9 = 36, 5 × 9 = 45, 6 × 9 = 54, 7 × 9 = 63, 8 × 9 = 72, 9 × 9 = 81. Chỉ có b = 0 và b = 5 thoả mãn.

Loại b = 0: khi đó a0 × 9 = a00, tức là 10 × a × 9 = 100 × a, hay 90 × a = 100 × a, không có chữ số a nào từ 1 đến 9 thoả mãn.

Thử b = 5:

15 × 9 = 135 (cần 105, loại)

25 × 9 = 225 (cần 205, loại)

35 × 9 = 315 (cần 305, loại)

45 × 9 = 405 (đúng)

55 × 9 = 495 (cần 505, loại)

65 × 9 = 585 (cần 605, loại)

75 × 9 = 675 (cần 705, loại)

85 × 9 = 765 (cần 805, loại)

95 × 9 = 855 (cần 905, loại)

Đã thử hết chín khả năng của b = 5, chỉ có một số thoả mãn.

Đáp số: 45.

Thử lại: 45 × 9 = 405. Chữ số hàng trăm 4 bằng chữ số hàng chục của 45; chữ số hàng chục là 0; chữ số hàng đơn vị 5 bằng chữ số hàng đơn vị của 45.

Ví dụ 4: dùng điều kiện chia hết để loại nhanh

Đề: Vườn cau nhà ông Tư có từ 50 đến 80 cây. Nếu trồng thành các hàng 6 cây hay các hàng 8 cây thì đều vừa đủ, không thừa cây nào. Hỏi vườn có bao nhiêu cây cau?

Bài giải

Số cây chia hết cho 8. Các số chia hết cho 8 từ 50 đến 80 là: 56, 64, 72, 80.

Số cây cũng chia hết cho 6. Thử: 56 : 6 dư 2 (loại); 64 : 6 dư 4 (loại); 72 : 6 = 12 (đúng); 80 : 6 dư 2 (loại).

Đáp số: 72 cây cau.

Thử lại: 72 : 8 = 9 hàng; 72 : 6 = 12 hàng; 50 < 72 < 80.

Mẹo chọn thứ tự: liệt kê theo điều kiện cho ít khả năng nhất trước (chia hết cho 8 chỉ có 4 số), rồi mới thử điều kiện kia.

Khi nào không nên thử chọn

  • Khi tập khả năng quá lớn (hàng trăm, hàng nghìn trường hợp) mà không có điều kiện nào thu hẹp được nhanh.
  • Khi đã có phương pháp trực tiếp gọn hơn (tổng – hiệu, giả thiết tạm). Thử chọn khi đó vẫn đúng nhưng tốn thời gian.
  • Thử chọn vẫn rất có ích để kiểm tra đáp số của các phương pháp khác.

Bài tự luyện

  1. Tìm số có hai chữ số, biết chữ số hàng chục gấp 3 lần chữ số hàng đơn vị và tổng hai chữ số bằng 8. Đáp số: 62.
  2. Mua tem loại 2.000 đồng và loại 5.000 đồng, mỗi loại ít nhất một con, hết vừa đúng 31.000 đồng. Có những cách mua nào? Đáp số: 13 tem 2.000 và 1 tem 5.000; 8 tem 2.000 và 3 tem 5.000; 3 tem 2.000 và 5 tem 5.000.
  3. Tìm số có hai chữ số, biết chữ số hàng chục hơn chữ số hàng đơn vị 5, và số đó cộng với số viết theo thứ tự ngược lại bằng 99. Đáp số: 72.

Câu hỏi thường gặp

Phương pháp thử chọn là gì?

Là cách liệt kê các khả năng có thể xảy ra, dùng điều kiện của đề để loại bớt, rồi kiểm tra những khả năng còn lại. Khác đoán mò ở chỗ có khoanh vùng trước và kiểm hết mọi khả năng.

Thử chọn có được coi là lời giải đầy đủ không?

Được, nếu trình bày rõ tập khả năng, lý do loại từng nhóm và kết quả kiểm tra phần còn lại. Chỉ ghi "thử thấy đúng" thì chưa đủ, vì chưa chứng minh không còn đáp số khác.

Vì sao có bài toán có hai đáp số?

Vì đề không cho đủ điều kiện để chỉ còn một khả năng, như bài mua bút và vở chỉ biết tổng tiền. Khi đó phải liệt kê đủ mọi đáp số, bỏ sót một cái là bài chưa trọn.

Nên dùng điều kiện nào để loại trước?

Dùng điều kiện loại được nhiều khả năng nhất hoặc dễ kiểm tra nhất trước, như chữ số tận cùng hay chia hết cho số lớn. Tập còn lại nhỏ thì các bước sau nhanh hơn.

Thử chọn có dùng để kiểm tra đáp số được không?

Có. Sau khi giải bằng tổng – hiệu hay giả thiết tạm, đem đáp số thử với từng điều kiện của đề là một cách thử lại nhanh và chắc.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store