Suy TínhWiki
Tìm
Toán chuyển động

Bài toán đến sớm, đến muộn khi thay đổi vận tốc: cách giải

Cùng quãng đường thì vận tốc và thời gian tỉ lệ nghịch. Từ tỉ số vận tốc và số phút chênh lệch sớm – muộn, đưa về bài hiệu – tỉ để tìm thời gian và quãng đường.

Bài toán đến sớm, đến muộn khi thay đổi vận tốc: cách giải

Bài toán đến sớm, đến muộn dựa trên một quy luật: trên cùng một quãng đường, vận tốc và thời gian tỉ lệ nghịch — vận tốc gấp bao nhiêu lần thì thời gian giảm đi bấy nhiêu lần. Từ tỉ số hai vận tốc suy ra tỉ số hai thời gian, kết hợp với số phút chênh lệch (sớm cộng muộn) là đưa được về bài toán hiệu – tỉ quen thuộc. Tìm ra thời gian thì nhân với vận tốc là ra quãng đường.

Quy luật nền: cùng quãng đường, vận tốc và thời gian tỉ lệ nghịch

Con đường từ nhà đến trường dài 10 km. Đi 10 km/giờ thì mất 1 giờ; đi 20 km/giờ thì mất nửa giờ. Vận tốc gấp đôi, thời gian giảm một nửa. Tổng quát hơn: nếu tỉ số hai vận tốc là 5 : 6 thì tỉ số hai thời gian tương ứng là 6 : 5, đảo ngược lại.

Đề "đến sớm, đến muộn" thường cho ba thông tin:

  1. Hai vận tốc (hoặc một vận tốc và mức tăng, giảm).
  2. Mức sớm hay muộn so với giờ dự định ở mỗi trường hợp.
  3. Câu hỏi: quãng đường, thời gian dự định, hoặc vận tốc dự định.

Chênh lệch thời gian giữa hai cách đi được tính như sau:

Đề choHiệu hai thời gian
Một cách đến sớm a phút, cách kia đến muộn b phúta + b phút
Cả hai cách đều sớm (a và b phút, a > b)a − b phút
Cả hai cách đều muộn (a và b phút, a > b)a − b phút
Dự định t giờ, thực tế sớm a phúta phút

Dòng đầu là chỗ học sinh hay nhầm nhất: sớm 5 phút và muộn 5 phút thì hai cách đi lệch nhau 10 phút, không phải 0 phút.

Ví dụ giải mẫu

Ví dụ 1 — Sớm và muộn, tìm quãng đường

Đề: Bạn Hoa đạp xe đến trường. Nếu đi với vận tốc 12 km/giờ thì đến sớm 5 phút; nếu đi với vận tốc 10 km/giờ thì đến muộn 5 phút. Tính quãng đường từ nhà Hoa đến trường.

Tóm tắt: v1 = 12 km/giờ → sớm 5 phút; v2 = 10 km/giờ → muộn 5 phút; s = ?

Nhận xét: hai cách đi lệch nhau 5 + 5 = 10 phút. Tỉ số vận tốc 12 : 10 = 6 : 5, nên tỉ số thời gian là 5 : 6.

Bài giải

Thời gian đi với vận tốc 10 km/giờ nhiều hơn thời gian đi với vận tốc 12 km/giờ là:

5 + 5 = 10 (phút)

Tỉ số giữa hai vận tốc là 12 : 10 = 6/5. Trên cùng quãng đường, vận tốc và thời gian tỉ lệ nghịch, nên tỉ số thời gian đi với vận tốc 12 km/giờ và thời gian đi với vận tốc 10 km/giờ là 5/6.

Sơ đồ bằng lời: thời gian đi 12 km/giờ: |—|—|—|—|—| năm phần; thời gian đi 10 km/giờ: |—|—|—|—|—|—| sáu phần. Hiệu là một phần, ứng với 10 phút.

Thời gian đi với vận tốc 12 km/giờ là:

10 × 5 = 50 (phút)

Đổi: 50 phút = 5/6 giờ.

Quãng đường từ nhà Hoa đến trường là:

12 × 5/6 = 10 (km)

Đáp số: 10 km.

Thử lại: đi 10 km/giờ thì 10 km mất đúng 1 giờ = 60 phút, nhiều hơn 50 phút đúng 10 phút. Giờ dự định là 55 phút: 50 phút là sớm 5 phút, 60 phút là muộn 5 phút.

Ví dụ 2 — Tăng vận tốc, đến sớm, tìm vận tốc dự định

Đề: Một ô tô dự định đi từ A đến B hết 4 giờ. Thực tế, ô tô đi nhanh hơn dự định 10 km/giờ nên đến B sớm hơn 48 phút. Tính vận tốc dự định và quãng đường AB.

Bài giải

Đổi: 48 phút = 0,8 giờ.

Thời gian thực tế ô tô đi là:

4 − 0,8 = 3,2 (giờ)

Tỉ số giữa thời gian dự định và thời gian thực tế là:

4 : 3,2 = 5/4

Trên cùng quãng đường, vận tốc tỉ lệ nghịch với thời gian, nên tỉ số giữa vận tốc dự định và vận tốc thực tế là 4/5.

Coi vận tốc dự định là 4 phần thì vận tốc thực tế là 5 phần; hiệu là 1 phần, ứng với 10 km/giờ.

Vận tốc dự định là:

10 × 4 = 40 (km/giờ)

Quãng đường AB là:

40 × 4 = 160 (km)

Đáp số: vận tốc dự định 40 km/giờ; quãng đường 160 km.

Thử lại: vận tốc thực tế 50 km/giờ, đi 160 km mất 3,2 giờ = 3 giờ 12 phút. So với 4 giờ dự định thì sớm 48 phút. Đúng.

Ví dụ 3 — Dừng sửa xe giữa đường, phải tăng tốc để kịp giờ

Đề: Anh Tư đi xe máy từ A đến B dài 72 km, dự định đi đều với vận tốc 36 km/giờ. Đi được nửa đường thì xe hỏng, anh phải dừng sửa mất 15 phút. Hỏi trên nửa quãng đường còn lại, anh phải đi với vận tốc bao nhiêu để đến B đúng giờ dự định?

Bài giải

Thời gian dự định đi hết quãng đường là:

72 : 36 = 2 (giờ)

Nửa quãng đường dài là:

72 : 2 = 36 (km)

Thời gian anh Tư đã đi nửa quãng đường đầu là:

36 : 36 = 1 (giờ)

Thời gian còn lại để đi nửa quãng đường sau (đã trừ 15 phút sửa xe) là:

2 giờ − 1 giờ − 15 phút = 45 phút = 0,75 giờ

Vận tốc anh phải đi trên nửa quãng đường sau là:

36 : 0,75 = 48 (km/giờ)

Đáp số: 48 km/giờ.

Thử lại: 1 giờ + 15 phút + 45 phút = 2 giờ, đúng thời gian dự định; 48 × 0,75 = 36 km, đúng nửa quãng đường sau.

Ví dụ 4 — Đi bộ hay đạp xe

Đề: Bạn Khoa đi học. Nếu đi bộ với vận tốc 5 km/giờ thì đến muộn 6 phút; nếu đạp xe với vận tốc 15 km/giờ thì đến sớm 10 phút. Tính quãng đường từ nhà Khoa đến trường.

Bài giải

Thời gian đi bộ nhiều hơn thời gian đạp xe là:

6 + 10 = 16 (phút)

Vận tốc đạp xe gấp vận tốc đi bộ số lần là:

15 : 5 = 3 (lần)

Nên thời gian đi bộ gấp 3 lần thời gian đạp xe. Coi thời gian đạp xe là 1 phần thì thời gian đi bộ là 3 phần; hiệu là 2 phần, ứng với 16 phút.

Thời gian đạp xe là:

16 : 2 = 8 (phút)

Đổi: 8 phút = 2/15 giờ.

Quãng đường từ nhà Khoa đến trường là:

15 × 2/15 = 2 (km)

Đáp số: 2 km.

Thử lại: đi bộ 2 km với 5 km/giờ mất 2/5 giờ = 24 phút; đạp xe mất 8 phút. Hiệu 16 phút. Giờ phải có mặt cách lúc ra khỏi nhà 18 phút: đi bộ 24 phút là muộn 6 phút, đạp xe 8 phút là sớm 10 phút. Đúng.

Cách nhận ra dạng bài và chọn hướng giải

  • Đề có hai vận tốc + hai mức sớm/muộn: tìm hiệu thời gian, dùng tỉ số nghịch đảo của vận tốc, giải hiệu – tỉ (ví dụ 1 và 4).
  • Đề có thời gian dự định + mức tăng vận tốc + số phút sớm: tìm tỉ số thời gian, đảo ra tỉ số vận tốc, giải hiệu – tỉ cho vận tốc (ví dụ 2).
  • Đề có sự cố giữa đường (hỏng xe, tắc đường, dừng nghỉ) và hỏi phải đi nhanh bao nhiêu: tính thời gian dự định, trừ phần đã dùng, lấy quãng đường còn lại chia thời gian còn lại (ví dụ 3).

Lên THCS, cả ba dạng này giải được bằng cách gọi ẩn và lập phương trình. Ở tiểu học, cách dùng tỉ số nghịch đảo giúp học sinh thấy rõ bản chất: cùng quãng đường thì "nhanh hơn bao nhiêu lần, ít thời gian hơn bấy nhiêu lần".

Góc nhìn hôm nay: tính giờ ra khỏi nhà

Ví dụ 4 thật ra là câu hỏi mỗi sáng của nhiều gia đình: đi bộ thì phải ra khỏi nhà lúc mấy giờ, đạp xe thì lúc mấy giờ. Phụ huynh có thể cho con tự đo: đi bộ một đoạn đường quen thuộc, bấm giờ, sau đó đạp xe đoạn đó, bấm giờ, rồi tính tỉ số hai thời gian và so với tỉ số hai vận tốc ước lượng. Con sẽ thấy số đo ngoài đời không đẹp như trong sách (đèn đỏ, dắt xe qua ngõ), và hiểu vì sao đề toán phải giả định "đi đều".

Bài tự luyện

  1. Một người đi xe máy từ A đến B. Nếu đi với vận tốc 40 km/giờ thì đến muộn 15 phút, nếu đi với vận tốc 50 km/giờ thì đến sớm 15 phút. Tính quãng đường AB. Đáp số: 100 km.
  2. Một ô tô dự định đi quãng đường hết 3 giờ. Nhờ tăng vận tốc thêm 9 km/giờ nên đến sớm 30 phút. Tính vận tốc dự định và quãng đường. Đáp số: 45 km/giờ; 135 km.
  3. Bác Năm đạp xe ra chợ dài 15 km, dự định đi với vận tốc 10 km/giờ. Đi được 5 km đầu đúng vận tốc đó thì bác dừng mua đồ mất 10 phút. Hỏi đoạn còn lại bác phải đi với vận tốc bao nhiêu để đến đúng giờ? Đáp số: 12 km/giờ.

Câu hỏi thường gặp

Cách giải bài toán đến sớm đến muộn?

Tìm hiệu thời gian giữa hai cách đi (sớm a phút, muộn b phút thì hiệu là a + b phút). Dùng tỉ số nghịch đảo của hai vận tốc làm tỉ số hai thời gian, giải theo dạng hiệu – tỉ để ra thời gian, rồi nhân với vận tốc để ra quãng đường.

Vì sao vận tốc và thời gian tỉ lệ nghịch?

Vì trên cùng một quãng đường, tích vận tốc nhân thời gian luôn bằng quãng đường đó. Vận tốc gấp lên bao nhiêu lần thì thời gian phải giảm đi bấy nhiêu lần để tích không đổi.

Đến sớm 5 phút và muộn 5 phút thì chênh nhau bao nhiêu?

Chênh nhau 10 phút. Cách đến sớm ít hơn giờ dự định 5 phút, cách đến muộn nhiều hơn giờ dự định 5 phút, nên hai cách lệch nhau 5 + 5 phút.

Dừng giữa đường thì phải đi nhanh bao nhiêu để kịp giờ?

Tính thời gian dự định, trừ phần thời gian đã đi và thời gian dừng, ra thời gian còn lại. Lấy quãng đường còn lại chia cho thời gian còn lại là vận tốc cần đi.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store