Bài toán kim giờ và kim phút là bài chuyển động cùng chiều trên đường tròn: kim phút "đuổi" kim giờ. Mỗi giờ kim phút đi 60 vạch phút, kim giờ đi 5 vạch, nên kim phút nhanh hơn 55 vạch mỗi giờ. Muốn biết sau bao lâu hai kim trùng nhau, lấy khoảng cách giữa hai kim (tính bằng vạch) chia cho 55. Từ 12 giờ, hai kim trùng nhau lần kế tiếp sau 12/11 giờ, tức 1 giờ 5 5/11 phút.
Mặt đồng hồ là một đường đua tròn
Mặt đồng hồ có 60 vạch nhỏ, mỗi vạch ứng với một phút. Ta dùng "vạch" làm đơn vị quãng đường:
- Kim phút đi một vòng (60 vạch) trong 1 giờ. Vận tốc: 60 vạch/giờ, hay 1 vạch/phút.
- Kim giờ đi một vòng trong 12 giờ, tức mỗi giờ đi 60 : 12 = 5 vạch (từ số này sang số kế tiếp). Vận tốc: 5 vạch/giờ.
Hai kim quay cùng chiều, kim phút nhanh hơn. Đó đúng là bài đuổi kịp: hiệu vận tốc là 60 − 5 = 55 vạch mỗi giờ. Viết theo vòng thì kim phút nhanh hơn kim giờ 1 − 1/12 = 11/12 vòng mỗi giờ.
| Kim | Vận tốc (vạch/giờ) | Vận tốc (vạch/phút) |
|---|---|---|
| Kim phút | 60 | 1 |
| Kim giờ | 5 | 1/12 |
| Hiệu | 55 | 11/12 |
Ở lúc đúng n giờ, kim phút chỉ số 12 (vạch 0), kim giờ chỉ số n (vạch 5 × n). Khoảng cách kim phút cần "đuổi" là 5 × n vạch. Đây là dạng bài nâng cao cuối tiểu học, cần phân số; học sinh nên làm sau khi đã vững bài đuổi kịp cùng chiều.
Bốn vị trí hay gặp trong đề
| Vị trí hai kim | Khoảng cách giữa hai kim |
|---|---|
| Trùng nhau | 0 vạch |
| Vuông góc | 15 vạch (một phần tư vòng) |
| Thẳng hàng, ngược chiều | 30 vạch (nửa vòng) |
| Tạo góc bất kỳ | quy góc ra vạch: mỗi vạch ứng với 6 độ |
Cách làm chung: xác định lúc bắt đầu kim phút đứng sau kim giờ bao nhiêu vạch, rồi tính kim phút phải "đi hơn" bao nhiêu vạch để đạt vị trí đề hỏi. Chia số vạch đó cho 55 ra số giờ, nhân 60 ra số phút.
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Sau 3 giờ, lúc nào hai kim trùng nhau
Đề: Bây giờ là đúng 3 giờ. Hỏi sau ít nhất bao lâu nữa thì kim giờ và kim phút trùng nhau?
Tóm tắt: lúc 3 giờ, kim phút ở vạch 0, kim giờ ở vạch 15. Kim phút phải đuổi 15 vạch.
Bài giải
Lúc 3 giờ, kim giờ đi trước kim phút:
5 × 3 = 15 (vạch)
Mỗi giờ kim phút đi nhanh hơn kim giờ:
60 − 5 = 55 (vạch)
Thời gian để kim phút đuổi kịp kim giờ là:
15 : 55 = 3/11 (giờ)
Đổi: 3/11 giờ = 60 × 3/11 = 180/11 phút = 16 4/11 phút.
Đáp số: sau 16 4/11 phút, tức lúc 3 giờ 16 4/11 phút.
Thử lại: sau 180/11 phút, kim phút ở vạch 180/11. Kim giờ đi được 180/11 : 12 = 15/11 vạch, đang ở vạch 15 + 15/11 = 180/11. Hai vị trí bằng nhau.
Đáp số có phân số 4/11 phút là bình thường với dạng này — không phải đề "xấu". Đồng hồ không trùng kim vào những phút tròn, trừ lúc 12 giờ.
Ví dụ 2 — Sau 4 giờ, lúc nào hai kim vuông góc lần đầu
Đề: Bây giờ là đúng 4 giờ. Hỏi sau ít nhất bao nhiêu phút nữa thì hai kim vuông góc với nhau?
Nhận xét: lúc 4 giờ, kim giờ ở vạch 20, kim phút ở vạch 0, cách nhau 20 vạch. Hai kim vuông góc khi cách nhau 15 vạch. Lần đầu tiên xảy ra khi kim phút vẫn còn đứng sau kim giờ, nhưng đã thu hẹp khoảng cách từ 20 xuống 15 vạch.
Bài giải
Lúc 4 giờ, kim giờ đi trước kim phút:
5 × 4 = 20 (vạch)
Để hai kim vuông góc lần đầu, kim phút phải đi nhiều hơn kim giờ:
20 − 15 = 5 (vạch)
Thời gian cần thiết là:
5 : 55 = 1/11 (giờ)
Đổi: 1/11 giờ = 60/11 phút = 5 5/11 phút.
Đáp số: 5 5/11 phút (lúc 4 giờ 5 5/11 phút).
Thử lại: kim phút ở vạch 60/11 = 5 5/11; kim giờ ở 20 + 60/11 : 12 = 20 + 5/11 = 20 5/11. Khoảng cách 20 5/11 − 5 5/11 = 15 vạch, đúng một phần tư vòng.
Ví dụ 3 — Sau 2 giờ, lúc nào hai kim thẳng hàng ngược chiều
Đề: Bây giờ là đúng 2 giờ. Hỏi lúc mấy giờ thì hai kim nằm thẳng hàng và chỉ về hai phía ngược nhau lần đầu tiên?
Nhận xét: hai kim ngược chiều khi kim phút đã vượt lên trước kim giờ 30 vạch. Lúc 2 giờ kim phút đang đứng sau 10 vạch, nên phải đi hơn 10 + 30 = 40 vạch.
Bài giải
Lúc 2 giờ, kim giờ đi trước kim phút:
5 × 2 = 10 (vạch)
Để hai kim ngược chiều, kim phút phải đi nhiều hơn kim giờ:
10 + 30 = 40 (vạch)
Thời gian cần thiết là:
40 : 55 = 8/11 (giờ)
Đổi: 8/11 giờ = 480/11 phút = 43 7/11 phút.
Đáp số: lúc 2 giờ 43 7/11 phút.
Thử lại: kim phút ở vạch 43 7/11; kim giờ ở 10 + 480/11 : 12 = 10 + 40/11 = 13 7/11. Khoảng cách 43 7/11 − 13 7/11 = 30 vạch, đúng nửa vòng.
Ví dụ 4 — Một ngày hai kim trùng nhau mấy lần
Đề: Trong một ngày đêm (24 giờ), tính từ 0 giờ đến trước 0 giờ hôm sau, kim giờ và kim phút trùng nhau bao nhiêu lần?
Bài giải
Từ một lần trùng đến lần trùng kế tiếp, kim phút phải đi hơn kim giờ đúng một vòng, tức 60 vạch.
Khoảng thời gian giữa hai lần trùng nhau là:
60 : 55 = 12/11 (giờ)
Số lần trùng nhau trong 12 giờ là:
12 : 12/11 = 11 (lần)
Số lần trùng nhau trong 24 giờ là:
11 × 2 = 22 (lần)
Đáp số: 22 lần.
Thử lại: nhìn vào mặt đồng hồ: trong mỗi khoảng "từ n giờ đến n + 1 giờ" có một lần trùng, trừ khoảng từ 11 giờ đến 12 giờ — lần trùng của khoảng đó rơi đúng vào 12 giờ, tức đã tính cho khoảng sau. Vậy 12 giờ chỉ có 11 lần. Trực giác "mỗi giờ trùng một lần, 24 lần một ngày" là sai.
Lỗi hay gặp
- Coi kim giờ đứng yên. Nhiều em cho rằng lúc 3 giờ thì "3 giờ 15 phút hai kim trùng nhau" vì kim phút chỉ số 3. Nhưng lúc đó kim giờ đã nhích khỏi số 3 một phần tư khoảng giữa hai số.
- Chia cho 60 thay vì 55. Quên rằng kim giờ cũng chạy, nên không dùng hiệu vận tốc.
- Nhầm "lần đầu" với "lần thứ hai". Vuông góc xảy ra hai lần trong mỗi khoảng giữa hai lần trùng: một lần kim phút đứng sau kim giờ 15 vạch, một lần đứng trước 15 vạch. Đọc kỹ đề hỏi lần nào.
- Làm tròn phân số phút. Viết 16,36 phút hay "khoảng 16 phút" là mất tính chính xác của bài; giữ dạng hỗn số 16 4/11 phút.
Góc nhìn hôm nay: một đồng hồ kim là đồ dùng học tập tốt
Đồng hồ kim treo tường ở nhà là dụng cụ trực quan rất tốt cho dạng bài này. Phụ huynh có thể vặn núm chỉnh giờ của một chiếc đồng hồ cũ (loại có núm vặn), cho con quan sát: vặn kim phút một vòng thì kim giờ chỉ nhích từ số này sang số kế tiếp. Con sẽ tự thấy vì sao lúc 3 giờ 15 phút hai kim không trùng nhau. Đây cũng là cách luyện xem giờ trên đồng hồ kim, kỹ năng mà nhiều trẻ quen màn hình số ngày nay ít được dùng.
Về toán học, bài kim đồng hồ là ví dụ đẹp cho ý tưởng "chuyển về hệ quy chiếu của một vật": đứng trên kim giờ mà nhìn, kim phút quay quanh với vận tốc 55 vạch mỗi giờ. Mọi câu hỏi về góc giữa hai kim trở thành câu hỏi "một kim duy nhất quay bao lâu thì tới vị trí này".
Bài tự luyện
- Bây giờ là đúng 2 giờ. Hỏi lúc mấy giờ hai kim trùng nhau lần đầu tiên? Đáp số: 2 giờ 10 10/11 phút.
- Bây giờ là đúng 9 giờ. Hỏi sau bao nhiêu phút hai kim trùng nhau? Đáp số: 49 1/11 phút.
- Từ 12 giờ trưa đến trước 12 giờ đêm, hai kim thẳng hàng ngược chiều nhau bao nhiêu lần? Đáp số: 11 lần.
Câu hỏi thường gặp
Kim giờ và kim phút trùng nhau bao nhiêu lần trong một ngày?
22 lần. Cứ 12/11 giờ (1 giờ 5 5/11 phút) hai kim trùng nhau một lần, nên trong 12 giờ có 11 lần, trong 24 giờ có 22 lần.
Lúc 3 giờ bao nhiêu phút thì hai kim trùng nhau?
Lúc 3 giờ 16 4/11 phút. Kim phút phải đuổi kịp kim giờ đang đi trước 15 vạch, với hiệu vận tốc 55 vạch mỗi giờ: 15 : 55 = 3/11 giờ.
Vì sao dùng số 55 trong bài toán kim đồng hồ?
Mỗi giờ kim phút đi 60 vạch phút, kim giờ đi 5 vạch. Hai kim quay cùng chiều nên kim phút nhanh hơn 60 − 5 = 55 vạch mỗi giờ. Đó là hiệu vận tốc trong bài đuổi kịp.
Hai kim vuông góc là cách nhau bao nhiêu vạch?
15 vạch phút, tức một phần tư vòng, ứng với góc 90 độ. Hai kim thẳng hàng ngược chiều thì cách nhau 30 vạch.
Bài toán kim đồng hồ học ở lớp mấy?
Đây là dạng nâng cao, thường gặp trong các bài bồi dưỡng cuối tiểu học hoặc đầu THCS, vì cần phân số và ý tưởng hiệu vận tốc. Học sinh nên làm sau khi đã vững dạng chuyển động cùng chiều.