Một bài giải toán có lời văn ở tiểu học trình bày theo khuôn: chữ "Bài giải" ở đầu; trước mỗi phép tính là một câu lời giải nói phép tính đó tìm cái gì, kết thúc bằng dấu hai chấm; sau kết quả là đơn vị đặt trong ngoặc đơn; cuối bài là dòng "Đáp số" ghi kết quả kèm đơn vị, không ghi ngoặc. Câu lời giải dễ viết nhất là lấy câu hỏi của đề, bỏ chữ "Hỏi" và "bao nhiêu", rồi thêm "là:".
Lỗi trình bày không làm sai đáp số nhưng làm bài khó đọc, và nhiều lỗi trình bày thật ra là dấu hiệu em chưa hiểu mình đang tính cái gì.
Khuôn một bài giải chuẩn
| Phần | Viết thế nào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tiêu đề | "Bài giải", đặt giữa dòng | Bài giải |
| Câu lời giải | Nói phép tính tìm cái gì, kết thúc bằng dấu hai chấm | Số quả trứng còn lại là: |
| Phép tính | Phép tính, dấu bằng, kết quả, đơn vị trong ngoặc | 30 − 14 = 16 (quả) |
| Đáp số | "Đáp số:" rồi kết quả và đơn vị, không ngoặc | Đáp số: 16 quả trứng. |
Giáo viên từng lớp có thể có yêu cầu riêng về chi tiết (có ghi tóm tắt không, có gạch chân "Đáp số" không). Phụ huynh nên xem vở mẫu của lớp con.
Ba cách đặt câu lời giải
- Từ câu hỏi của đề: "Hỏi cửa hàng còn lại bao nhiêu ki-lô-gam đường?" → "Số ki-lô-gam đường cửa hàng còn lại là:". Cách này dễ nhất và hầu như không sai.
- Dạng "… có tất cả là": "Cả hai lớp có tất cả là:", hợp với phép cộng gộp.
- Dạng ngắn: "Cửa hàng còn lại:" hoặc "Mỗi bao nặng:". Ngắn gọn, nhiều lớp chấp nhận, nhưng với học sinh đầu cấp nên tập dạng đầy đủ trước.
Câu lời giải cho phép tính trung gian không có sẵn trong câu hỏi, em phải tự đặt. Đây là chỗ khó nhất, và cũng là chỗ cho thấy em có hiểu bài không. Không đặt được câu lời giải cho một phép tính nghĩa là chưa biết phép tính đó để làm gì.
Ví dụ 1: bài một phép tính, đổi đơn vị trước
Đề: Mẹ mua 3 chục quả trứng vịt, đã dùng 14 quả để làm bánh. Hỏi mẹ còn lại bao nhiêu quả trứng?
Bài giải
Đổi: 3 chục quả = 30 quả.
Số quả trứng mẹ còn lại là:
30 − 14 = 16 (quả)
Đáp số: 16 quả trứng.
Thử lại: 16 + 14 = 30 quả, đúng 3 chục.
Các cách viết sai hay gặp:
- "3 − 14 = …": quên đổi chục ra quả, phép tính vô nghĩa.
- "30 quả − 14 quả = 16 quả": đơn vị viết lẫn vào phép tính. Chuẩn trình bày đặt đơn vị trong ngoặc sau kết quả.
- "Đáp số: 16": thiếu đơn vị.
- "Đáp số: 16 (quả)": dòng đáp số không dùng ngoặc.
Ví dụ 2: bài hai bước và cách gộp phép tính
Đề: Một bao đường nặng 50 kg. Cửa hàng bán ba lần, mỗi lần 12 kg. Hỏi bao đường còn lại bao nhiêu ki-lô-gam?
Cách viết tách hai bước
Bài giải
Số ki-lô-gam đường cửa hàng đã bán là:
12 × 3 = 36 (kg)
Số ki-lô-gam đường còn lại là:
50 − 36 = 14 (kg)
Đáp số: 14 kg đường.
Cách viết gộp
Bài giải
Số ki-lô-gam đường còn lại là:
50 − 12 × 3 = 14 (kg)
Đáp số: 14 kg đường.
Cả hai cách đều đúng. Gộp được khi học sinh đã nắm thứ tự thực hiện phép tính (nhân trước, trừ sau).
Lỗi "dấu bằng nối chuỗi" rất hay gặp:
Viết: 12 × 3 = 36 − 50 = 14. Hoặc: 12 × 3 = 36 = 50 − 36 = 14.
Viết như vậy là sai về toán, vì 12 × 3 không bằng 14, và 36 không bằng 50 − 36. Dấu bằng có nghĩa là hai bên bằng nhau, không có nghĩa "rồi tiếp theo là". Mỗi phép tính một dòng, hoặc gộp thành một biểu thức đúng như cách trên.
Thử lại: 14 + 36 = 50 kg.
Ví dụ 3: đáp số có hai đại lượng
Đề: Hai rổ có tất cả 84 quả cam. Số cam ở rổ thứ nhất bằng 3/4 số cam ở rổ thứ hai. Hỏi mỗi rổ có bao nhiêu quả cam?
Bài giải
Theo sơ đồ, tổng số phần bằng nhau là:
3 + 4 = 7 (phần)
Số cam ở rổ thứ nhất là:
84 : 7 × 3 = 36 (quả)
Số cam ở rổ thứ hai là:
84 − 36 = 48 (quả)
Đáp số: Rổ thứ nhất: 36 quả cam;
Rổ thứ hai: 48 quả cam.
Thử lại: 36 + 48 = 84; 36 : 48 = 3/4.
Ba chỗ cần để ý trong bài này:
- Phép tính đầu có đơn vị là "(phần)". Đây là đơn vị của sơ đồ, không phải của quả cam. Viết "(quả)" là sai.
- Câu "Theo sơ đồ" chỉ viết khi bài có vẽ sơ đồ (thường đặt ngay trên phần bài giải).
- Đáp số có hai đại lượng thì ghi tên từng đại lượng, mỗi cái một dòng. Ghi "Đáp số: 36 quả; 48 quả" không rõ cái nào của rổ nào.
Cách giải dạng tổng – tỉ này được viết kỹ ở danh mục tổng – hiệu – tỉ.
Ví dụ 4: đổi đơn vị trong bài đo lường
Đề: Quãng đường từ nhà Nam đến trường dài 2 km. Nam đã đạp xe được 750 m. Hỏi Nam còn phải đạp bao nhiêu mét nữa?
Bài giải
Đổi: 2 km = 2.000 m.
Quãng đường Nam còn phải đạp là:
2.000 − 750 = 1.250 (m)
Đáp số: 1.250 m.
Thử lại: 750 + 1.250 = 2.000 m = 2 km.
Đơn vị trong đáp số theo đúng câu hỏi: đề hỏi "bao nhiêu mét" thì trả lời bằng mét, dù có thể viết 1 km 250 m. Phép đổi đơn vị viết riêng một dòng "Đổi: …" trước phép tính, không viết lồng vào phép tính.
Bảng lỗi trình bày và cách sửa
| Lỗi | Ví dụ sai | Viết đúng |
|---|---|---|
| Chép nguyên câu hỏi làm câu lời giải | Hỏi còn lại bao nhiêu quả trứng: | Số quả trứng còn lại là: |
| Câu lời giải không khớp phép tính | Số trứng còn lại là: 12 × 3 = 36 | Số ki-lô-gam đường đã bán là: 12 × 3 = 36 (kg) |
| Đơn vị trong phép tính | 30 quả − 14 quả = 16 quả | 30 − 14 = 16 (quả) |
| Sai đơn vị | 3 + 4 = 7 (quả) | 3 + 4 = 7 (phần) |
| Dấu bằng nối chuỗi | 12 × 3 = 36 − 50 = 14 | Hai dòng riêng, hoặc 50 − 12 × 3 = 14 |
| Đáp số thiếu đơn vị hoặc có ngoặc | Đáp số: 16 (quả) | Đáp số: 16 quả. |
| Đáp số là số trung gian | Đáp số: 36 kg (là số đã bán) | Đáp số: 14 kg (là số còn lại, đúng câu hỏi) |
Bài tự luyện
Giải và trình bày đầy đủ câu lời giải, đơn vị, đáp số.
- Một bó hoa có 2 chục bông, cắm đều vào 4 lọ. Hỏi mỗi lọ có bao nhiêu bông hoa? Đáp số: 5 bông hoa (nhớ dòng "Đổi: 2 chục bông = 20 bông").
- Tấm vải dài 3 m, mẹ cắt ra 1 m 25 cm để may áo. Hỏi tấm vải còn lại bao nhiêu xăng-ti-mét? Đáp số: 175 cm.
- Hai thùng có tất cả 60 l nước mắm, thùng thứ nhất nhiều hơn thùng thứ hai 8 l. Hỏi mỗi thùng có bao nhiêu lít? Đáp số: Thùng thứ nhất: 34 l; thùng thứ hai: 26 l.
Câu hỏi thường gặp
Cách viết câu lời giải toán lớp 1, lớp 2 thế nào cho dễ?
Lấy câu hỏi của đề, bỏ chữ "Hỏi" và chữ "bao nhiêu", đưa danh từ lên đầu rồi thêm "là:". Ví dụ "Hỏi còn lại bao nhiêu quả trứng?" thành "Số quả trứng còn lại là:".
Đơn vị trong bài giải đặt ở đâu?
Đặt trong ngoặc đơn ngay sau kết quả của phép tính, ví dụ 30 − 14 = 16 (quả). Không viết đơn vị lẫn vào các số trong phép tính, và dòng đáp số ghi đơn vị không có ngoặc.
Đáp số có cần ghi đơn vị không?
Có. Dòng đáp số ghi kết quả kèm đơn vị, có thể kèm tên vật, ví dụ "Đáp số: 16 quả trứng." Đáp số có nhiều đại lượng thì ghi tên từng đại lượng.
Có được gộp nhiều phép tính thành một dòng không?
Được, nếu viết thành một biểu thức đúng, như 50 − 12 × 3 = 14 (kg), và học sinh đã học thứ tự thực hiện phép tính. Không được nối nhiều phép tính bằng dấu bằng kiểu 12 × 3 = 36 − 50 = 14.
Đơn vị của phép tính tìm số phần ghi là gì?
Ghi "(phần)", ví dụ 3 + 4 = 7 (phần). Với phép tính tìm tỉ số gấp mấy lần thì ghi "(lần)". Đây là đơn vị của sơ đồ, không phải đơn vị của đồ vật.