Suy TínhWiki
Tìm
Toán chuyển động

Chuyển động có nghỉ giữa đường và đi rồi quay về: cách tính

Thời gian nghỉ cộng vào giờ đến nhưng không tính khi chia quãng đường ra vận tốc. Bài đi rồi về thì quãng đường chung, vận tốc và thời gian mỗi chiều tách riêng.

Chuyển động có nghỉ giữa đường và đi rồi quay về: cách tính

Với bài chuyển động có nghỉ giữa đường, thời gian nghỉ phải cộng vào khi tính giờ đến nơi nhưng không được tính khi chia quãng đường cho thời gian để tìm vận tốc — vì lúc nghỉ xe không đi thêm mét nào. Với bài đi rồi quay về, hãy tách riêng từng chiều: mỗi chiều có vận tốc và thời gian riêng, chỉ có quãng đường là chung. Nắm hai ý này là giải được phần lớn các bài "đi – nghỉ – về".

Thời gian chạy, thời gian nghỉ và thời gian cả chuyến

Một chuyến đi có nghỉ gồm ba loại thời gian, và đề toán hay cố ý trộn chúng:

Loại thời gianNghĩaDùng khi nào
Thời gian chạyLúc xe thật sự lăn bánhChia quãng đường để ra vận tốc; nhân vận tốc để ra quãng đường
Thời gian nghỉDừng ăn trưa, đổ xăng, sửa xe, ở lại nơi đếnCộng vào để ra giờ đến, giờ về
Thời gian cả chuyếnTừ lúc xuất phát đến lúc kết thúcBằng thời gian chạy + thời gian nghỉ

Quy tắc vàng: vận tốc chỉ đi với thời gian chạy. Giờ trên đồng hồ chỉ đi với thời gian cả chuyến. Đọc đề xong, hãy viết riêng ra giấy: chạy bao lâu, nghỉ bao lâu.

Bài đi rồi về: quãng đường chung, mọi thứ khác riêng

Khi một người đi từ A đến B rồi quay về A, quãng đường hai chiều bằng nhau, nhưng vận tốc có thể khác (đi tay không, về chở hàng; đi xuôi gió, về ngược gió). Học sinh hay vướng ở dạng "biết tổng thời gian đi và về, tìm quãng đường". Có hai cách nghĩ:

  • Thời gian cho mỗi ki-lô-mét: đi 15 km/giờ thì mỗi km mất 1/15 giờ; về 10 km/giờ thì mỗi km mất 1/10 giờ. Một km cả đi lẫn về mất 1/15 + 1/10 = 1/6 giờ. Biết tổng thời gian chạy là bao nhiêu thì chia cho 1/6.
  • Tỉ số thời gian: vận tốc đi và về tỉ lệ 15 : 10 = 3 : 2 nên thời gian đi và về tỉ lệ 2 : 3. Chia tổng thời gian theo tỉ lệ đó (bài toán tổng – tỉ).

Hai cách cho cùng kết quả; cách thứ hai gần với kiến thức lớp 4 – 5 hơn.

Ví dụ giải mẫu

Ví dụ 1 — Có nghỉ, tìm giờ đến

Đề: Lúc 6 giờ 30 phút, bạn Phúc đạp xe từ nhà về quê ngoại cách 30 km với vận tốc 12 km/giờ. Giữa đường Phúc nghỉ uống nước 20 phút. Hỏi Phúc đến quê ngoại lúc mấy giờ?

Bài giải

Thời gian Phúc đạp xe (không kể lúc nghỉ) là:

30 : 12 = 2,5 (giờ)

Đổi: 2,5 giờ = 2 giờ 30 phút.

Thời gian cả chuyến đi (kể cả lúc nghỉ) là:

2 giờ 30 phút + 20 phút = 2 giờ 50 phút

Phúc đến quê ngoại lúc:

6 giờ 30 phút + 2 giờ 50 phút = 9 giờ 20 phút

Đáp số: 9 giờ 20 phút.

Thử lại: từ 6 giờ 30 phút đến 9 giờ 20 phút là 2 giờ 50 phút; bớt 20 phút nghỉ còn 2 giờ 30 phút chạy; 12 × 2,5 = 30 km.

Ví dụ 2 — Đi rồi về, biết giờ xuất phát và giờ về, tìm quãng đường

Đề: Lúc 6 giờ, chú Sáu đạp xe chở rau từ nhà lên chợ thị trấn với vận tốc 15 km/giờ. Chú ở chợ bán hàng 1 giờ, rồi đạp xe về với vận tốc 10 km/giờ và về đến nhà lúc 11 giờ. Tính quãng đường từ nhà chú Sáu đến chợ.

Nhận xét: vận tốc đi lớn hơn vận tốc về — có thể vì lúc về chú chở thêm hàng mua ở chợ. Thời gian cả chuyến 5 giờ, phải trừ 1 giờ ở chợ.

Bài giải

Thời gian cả chuyến của chú Sáu là:

11 giờ − 6 giờ = 5 (giờ)

Thời gian đạp xe cả đi lẫn về là:

5 − 1 = 4 (giờ)

Tỉ số vận tốc đi và về là 15 : 10 = 3/2, nên tỉ số thời gian đi và về là 2/3.

Sơ đồ bằng lời: thời gian đi |—|—| hai phần; thời gian về |—|—|—| ba phần; tổng năm phần ứng với 4 giờ.

Thời gian đi từ nhà đến chợ là:

4 : (2 + 3) × 2 = 1,6 (giờ)

Quãng đường từ nhà đến chợ là:

15 × 1,6 = 24 (km)

Đáp số: 24 km.

Thử lại: về 24 km với 10 km/giờ mất 2,4 giờ. Đi 1,6 giờ + ở chợ 1 giờ + về 2,4 giờ = 5 giờ, từ 6 giờ đến 11 giờ. Đúng.

Cách thứ hai: mỗi km cả đi lẫn về mất 1/15 + 1/10 = 1/6 giờ, nên quãng đường là 4 : 1/6 = 24 km. Cùng đáp số.

Ví dụ 3 — Đi rồi quay lại lấy đồ bỏ quên

Đề: Nhà An cách trường 3 km. Hằng ngày An đạp xe đến trường với vận tốc 12 km/giờ. Hôm nay, đi được 1 km thì An nhớ ra quên vở, liền quay về nhà, mất 3 phút tìm vở, rồi đạp xe đến trường với vận tốc cũ. Hỏi hôm nay An đến trường muộn hơn mọi ngày bao nhiêu phút?

Nhận xét: so với mọi ngày, An đi thêm 1 km quay về và 1 km đi lại đoạn cũ, cộng 3 phút ở nhà. Không cần tính toàn bộ thời gian đi học, chỉ cần tính phần "thêm".

Bài giải

Quãng đường An phải đi thêm so với mọi ngày là:

1 × 2 = 2 (km)

Thời gian đi thêm 2 km là:

2 : 12 = 1/6 (giờ) = 10 (phút)

Hôm nay An đến muộn hơn mọi ngày là:

10 + 3 = 13 (phút)

Đáp số: 13 phút.

Thử lại: mọi ngày An đi 3 km mất 3 : 12 = 1/4 giờ = 15 phút. Hôm nay An đi 1 + 1 + 3 = 5 km mất 25 phút, cộng 3 phút ở nhà là 28 phút. Muộn hơn 28 − 15 = 13 phút.

Ví dụ 4 — Gặp nhau khi một xe có nghỉ

Đề: Lúc 7 giờ, một ô tô đi từ A về B với vận tốc 50 km/giờ, cùng lúc một xe máy đi từ B về A với vận tốc 40 km/giờ. Quãng đường AB dài 200 km. Ô tô chạy được 1 giờ thì dừng nghỉ 30 phút rồi chạy tiếp với vận tốc cũ; xe máy chạy liên tục. Hỏi hai xe gặp nhau lúc mấy giờ?

Bài giải

Trong 1 giờ đầu, cả hai xe cùng chạy được:

50 + 40 = 90 (km)

Trong 30 phút ô tô nghỉ, chỉ xe máy chạy được:

40 × 0,5 = 20 (km)

Lúc 8 giờ 30 phút, khoảng cách còn lại giữa hai xe là:

200 − 90 − 20 = 90 (km)

Thời gian từ 8 giờ 30 phút đến lúc gặp nhau là:

90 : (50 + 40) = 1 (giờ)

Hai xe gặp nhau lúc:

8 giờ 30 phút + 1 giờ = 9 giờ 30 phút

Đáp số: 9 giờ 30 phút.

Thử lại: ô tô chạy tổng cộng 2 giờ, được 100 km; xe máy chạy 2,5 giờ, được 100 km; 100 + 100 = 200 km. Phải kiểm thêm một điều: lúc ô tô bắt đầu nghỉ (8 giờ), hai xe mới đi được 90 km, còn cách nhau 110 km, nên chưa gặp nhau trước khi ô tô nghỉ. Cách chia đoạn là đúng.

Câu kiểm cuối cùng rất quan trọng: nếu hai xe đã gặp nhau trước lúc nghỉ, thời gian nghỉ chẳng còn ảnh hưởng gì, và cách giải phải khác.

Lỗi hay gặp

  • Chia quãng đường cho thời gian cả chuyến (kể cả lúc nghỉ) để ra vận tốc. Kết quả nhỏ hơn vận tốc thật.
  • Quên cộng thời gian nghỉ khi tính giờ đến.
  • Bài đi – về lấy tổng thời gian chia đôi cho mỗi chiều. Chỉ đúng khi vận tốc đi và về bằng nhau.
  • Bài quay lại lấy đồ chỉ cộng thêm 1 km thay vì 2 km (quên đoạn phải đi lại).

Góc nhìn hôm nay: lập kế hoạch một chuyến đi bằng xe đạp

Dạng bài này là công cụ lập kế hoạch thật. Trước một chuyến đạp xe về quê hay đi dã ngoại, cả nhà có thể cùng tính: quãng đường bao xa, đạp trung bình bao nhiêu km/giờ, nghỉ mấy lần, mỗi lần bao lâu, vậy phải xuất phát lúc mấy giờ để kịp bữa trưa. Cho con ghi sổ giờ thật của từng chặng, về nhà so với kế hoạch. Con sẽ hiểu thời gian nghỉ ngốn nhiều hơn mình tưởng — một bài học về quản lý thời gian không kém bài học toán.

Bài tự luyện

  1. Lúc 7 giờ 15 phút, một xe máy đi quãng đường 90 km với vận tốc 40 km/giờ, dọc đường nghỉ 15 phút. Hỏi xe đến nơi lúc mấy giờ? Đáp số: 9 giờ 45 phút.
  2. Một người đạp xe đi từ A đến B với vận tốc 12 km/giờ, rồi về ngay với vận tốc 8 km/giờ. Thời gian cả đi lẫn về là 2 giờ 30 phút. Tính quãng đường AB. Đáp số: 12 km.
  3. Nhà Mai cách trường 2 km, Mai đi bộ với vận tốc 4 km/giờ. Đi được 500 m, Mai quay về lấy khăn quàng, mất 2 phút ở nhà, rồi đi tiếp với vận tốc cũ. Hỏi Mai đến trường muộn hơn mọi ngày bao nhiêu phút? Đáp số: 17 phút.

Câu hỏi thường gặp

Thời gian nghỉ có tính vào khi tìm vận tốc không?

Không. Vận tốc bằng quãng đường chia thời gian xe thật sự chạy. Thời gian nghỉ chỉ cộng vào khi tính giờ đến nơi hoặc thời gian cả chuyến.

Đi và về với hai vận tốc khác nhau thì tìm quãng đường thế nào?

Lấy tổng thời gian chạy cả đi lẫn về, chia theo tỉ lệ nghịch với hai vận tốc để ra thời gian từng chiều, rồi nhân với vận tốc tương ứng. Hoặc tính thời gian đi và về cho mỗi ki-lô-mét rồi lấy tổng thời gian chia cho số đó.

Quay về lấy đồ bỏ quên thì đi thêm bao nhiêu?

Đi thêm hai lần đoạn đường đã đi trước khi quay lại: một lần quay về, một lần đi lại đoạn cũ. Cộng thêm thời gian dừng ở nhà nếu có.

Hai xe gặp nhau mà một xe dừng nghỉ thì giải ra sao?

Chia thời gian thành từng đoạn: đoạn cả hai cùng chạy dùng tổng vận tốc, đoạn chỉ một xe chạy dùng vận tốc của xe đó. Trừ dần quãng đường đã đi cho đến khi khoảng cách còn lại bằng 0, và kiểm xem hai xe đã gặp nhau trước lúc nghỉ chưa.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store