Muốn đổi vận tốc từ km/giờ sang m/giây, chia cho 3,6; muốn đổi từ m/giây sang km/giờ, nhân với 3,6. Lý do: 1 km/giờ là 1.000 m trong 3.600 giây, tức 1.000/3.600 = 1/3,6 m mỗi giây. Với thời gian, 1 giờ = 60 phút nên đổi phút ra giờ thì chia 60, đổi phần thập phân của giờ ra phút thì nhân 60 — và 2,15 giờ không phải 2 giờ 15 phút mà là 2 giờ 9 phút.
Vì sao lại là con số 3,6
Hãy làm từng bước, không cần thuộc lòng:
- 1 km = 1.000 m.
- 1 giờ = 60 phút = 60 × 60 = 3.600 giây.
- Vậy 1 km/giờ = 1.000 m trong 3.600 giây = 1.000 : 3.600 m/giây = 5/18 m/giây.
Chia 3.600 cho 1.000 được 3,6. Vì thế:
| Đổi từ | Sang | Phép tính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| km/giờ | m/giây | chia 3,6 (hoặc nhân 5/18) | 54 km/giờ = 15 m/giây |
| m/giây | km/giờ | nhân 3,6 (hoặc nhân 18/5) | 25 m/giây = 90 km/giờ |
| km/giờ | m/phút | nhân 1.000 rồi chia 60 | 15 km/giờ = 250 m/phút |
| m/phút | km/giờ | nhân 60 rồi chia 1.000 | 600 m/phút = 36 km/giờ |
Cách tự kiểm hướng đổi: m/giây là đơn vị "nhỏ" về quãng đường nhưng cũng "nhỏ" về thời gian. Cùng một tốc độ, con số km/giờ luôn lớn hơn con số m/giây (gấp 3,6 lần). Đổi xong mà số km/giờ lại nhỏ hơn số m/giây thì đã đổi ngược.
Một số cặp nên thuộc
| km/giờ | m/giây | Gần với |
|---|---|---|
| 3,6 | 1 | người đi bộ chậm |
| 18 | 5 | xe đạp đi khá nhanh |
| 36 | 10 | xe máy trong khu dân cư |
| 54 | 15 | tàu hoả chạy chậm qua ga |
| 72 | 20 | ô tô trên đường ngoài đô thị |
| 90 | 25 | ô tô trên đường cao tốc |
Cột "gần với" chỉ để hình dung độ lớn, không phải quy định tốc độ. Thuộc vài cặp này, học sinh làm bài tàu qua cầu nhanh hơn nhiều, vì chiều dài tàu cho bằng mét và thời gian bằng giây.
Đổi giờ, phút cho khỏi nhầm
Đây là chỗ sai nhiều nhất, nhiều hơn cả đổi vận tốc. Gốc của lỗi: một giờ có 60 phút, không phải 100 phút, nhưng số thập phân lại chia theo 10, 100.
| Giờ – phút | Số thập phân (giờ) | Phân số (giờ) |
|---|---|---|
| 6 phút | 0,1 | 1/10 |
| 12 phút | 0,2 | 1/5 |
| 15 phút | 0,25 | 1/4 |
| 20 phút | không gọn (0,333…) | 1/3 |
| 24 phút | 0,4 | 2/5 |
| 30 phút | 0,5 | 1/2 |
| 36 phút | 0,6 | 3/5 |
| 45 phút | 0,75 | 3/4 |
Hai chiều đổi:
- Giờ phút → giờ: lấy số phút chia 60 rồi cộng vào số giờ. 1 giờ 15 phút = 1 + 15 : 60 = 1,25 giờ.
- Giờ thập phân → giờ phút: tách phần nguyên là số giờ, phần thập phân nhân 60 là số phút. 1,35 giờ = 1 giờ + 0,35 × 60 phút = 1 giờ 21 phút.
Khi số phút đổi ra giờ không gọn (20 phút, 40 phút, 50 phút), giữ dạng phân số: 20 phút = 1/3 giờ, 40 phút = 2/3 giờ, 50 phút = 5/6 giờ. Làm tròn thành 0,33 giờ sẽ kéo đáp số lệch.
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Đổi vận tốc hai chiều
Đề: Một đoàn tàu chạy với vận tốc 54 km/giờ. Một ô tô trên đường cao tốc chạy với vận tốc 25 m/giây. Hỏi xe nào nhanh hơn?
Bài giải
Đổi vận tốc của đoàn tàu ra m/giây:
54 : 3,6 = 15 (m/giây)
So sánh: 25 m/giây > 15 m/giây.
(Hoặc đổi vận tốc ô tô ra km/giờ: 25 × 3,6 = 90 km/giờ > 54 km/giờ.)
Đáp số: ô tô nhanh hơn.
Thử lại: 15 × 3,6 = 54, đổi ngược về đúng số ban đầu.
Ví dụ 2 — Từ m/phút sang km/giờ
Đề: Bạn Bình đạp xe, mỗi phút đi được 250 m. Hỏi vận tốc của Bình là bao nhiêu ki-lô-mét một giờ?
Bài giải
Quãng đường Bình đi được trong 1 giờ (60 phút) là:
250 × 60 = 15.000 (m)
Đổi: 15.000 m = 15 km.
Vậy vận tốc của Bình là 15 km/giờ.
Đáp số: 15 km/giờ.
Thử lại: 15 km/giờ = 15.000 m trong 60 phút; 15.000 : 60 = 250 m mỗi phút.
Cách giải này không cần nhớ công thức đổi: chỉ hỏi "một giờ đi được bao nhiêu" rồi đổi mét ra ki-lô-mét. Học sinh lớp 5 nên được khuyến khích làm theo cách hiểu này trước khi dùng phép nhân, chia gọn.
Ví dụ 3 — Bẫy giờ phút trong bài tính quãng đường
Đề: Một xe máy đi với vận tốc 35 km/giờ trong 2 giờ 24 phút. Tính quãng đường xe đi được.
Bài giải
Đổi: 24 phút = 24 : 60 = 0,4 giờ; 2 giờ 24 phút = 2,4 giờ.
Quãng đường xe máy đi được là:
35 × 2,4 = 84 (km)
Đáp số: 84 km.
Thử lại: 2 giờ đi 70 km; 24 phút là 2/5 giờ, đi 35 × 2/5 = 14 km; 70 + 14 = 84 km.
Lời giải sai thường gặp: viết 2 giờ 24 phút = 2,24 giờ, rồi tính 35 × 2,24 = 78,4 km. Lệch gần 6 km chỉ vì một lần đổi sai.
Ví dụ 4 — Đổi rồi so sánh với đời thật
Đề: Trong giờ thể dục, bạn Linh chạy 60 m hết 10 giây. Tính vận tốc của Linh theo m/giây và km/giờ.
Bài giải
Vận tốc của Linh là:
60 : 10 = 6 (m/giây)
Đổi: 6 m/giây = 6 × 3,6 = 21,6 km/giờ.
Đáp số: 6 m/giây, tức 21,6 km/giờ.
Thử lại: 21,6 : 3,6 = 6. Kết quả nghe hợp lý: chạy nước rút ngắn có thể nhanh hơn một chiếc xe đạp đi bình thường, nhưng không ai giữ được tốc độ đó suốt một giờ.
Ví dụ này nhắc một điều: vận tốc đổi ra km/giờ không có nghĩa là người đó chạy được 21,6 km trong một giờ. Đơn vị chỉ là cách đo, không phải lời hứa về sức bền.
Thói quen chống nhầm khi làm bài
- Trước khi tính, viết đơn vị của từng đại lượng bên cạnh con số.
- Thấy đơn vị không khớp nhau (m với km/giờ, phút với km/giờ), dừng lại đổi trước.
- Thời gian có "giờ – phút" thì đổi ra giờ bằng cách chia phút cho 60; không đặt dấu phẩy giữa giờ và phút.
- Đổi xong, đổi ngược lại một lần để kiểm.
- So kết quả với một tốc độ quen thuộc: đi bộ khoảng 4 – 5 km/giờ, xe đạp khoảng 10 – 15 km/giờ.
Góc nhìn hôm nay: đơn vị là ngôn ngữ chung
Trong đời sống, mỗi lĩnh vực ưa một đơn vị: biển báo giao thông ở Việt Nam ghi km/giờ, sách vật lý hay dùng m/giây, tàu thuyền đi biển lại dùng hải lý trên giờ (nút). Đổi qua lại được giữa chúng là kỹ năng thực tế, không riêng cho bài kiểm tra. Phụ huynh có thể chơi đố vui trên xe với con: "đồng hồ xe đang chỉ 36 km/giờ, vậy mỗi giây mình đi bao nhiêu mét?" — con trả lời 10 m, rồi cùng nhìn cột điện bên đường để cảm nhận 10 m trong một giây trông như thế nào.
Bài tự luyện
- Đổi 72 km/giờ ra m/giây. Đáp số: 20 m/giây.
- Đổi 3 giờ 36 phút ra giờ (số thập phân). Đáp số: 3,6 giờ.
- Đổi 1,35 giờ ra giờ và phút. Đáp số: 1 giờ 21 phút.
- Một xe máy mỗi phút đi được 600 m. Tính vận tốc của xe theo km/giờ. Đáp số: 36 km/giờ.
Câu hỏi thường gặp
Đổi km/giờ sang m/giây như thế nào?
Chia số km/giờ cho 3,6. Ví dụ 54 km/giờ = 54 : 3,6 = 15 m/giây. Lý do là 1 km/giờ bằng 1.000 m trong 3.600 giây.
Đổi m/giây sang km/giờ thế nào?
Nhân số m/giây với 3,6. Ví dụ 20 m/giây = 20 × 3,6 = 72 km/giờ. Kết quả km/giờ luôn lớn hơn con số m/giây.
1 giờ 30 phút bằng bao nhiêu giờ?
1 giờ 30 phút = 1,5 giờ, vì 30 phút bằng 30 : 60 = 0,5 giờ. Không viết 1,30 giờ.
2,15 giờ là bao nhiêu giờ bao nhiêu phút?
2,15 giờ = 2 giờ 9 phút, vì 0,15 × 60 = 9 phút. Đây là bẫy thường gặp: 2,15 giờ khác 2 giờ 15 phút (2 giờ 15 phút = 2,25 giờ).
Vì sao 20 phút nên viết là 1/3 giờ?
Vì 20 : 60 = 1/3, khi đổi ra số thập phân thành 0,333… không dừng. Giữ dạng phân số giúp phép tính chính xác, không phải làm tròn.