Lập bảng là cách giải bài toán suy luận kiểu "ba bạn, ba màu áo, ai mặc màu gì": kẻ một bảng với hàng là người, cột là thứ cần ghép, mỗi ô đánh dấu "có" hoặc "không" theo từng điều kiện của đề. Vì mỗi người chỉ ghép với đúng một thứ và mỗi thứ chỉ thuộc đúng một người, khi một hàng hay một cột chỉ còn một ô trống thì ô đó chắc chắn là "có". Cứ thế lấp đầy bảng.
Bảng biến một chuỗi suy luận dài, dễ rối trong đầu thành những dấu tích nhìn thấy được. Nó cũng dùng được cho bài đếm "có bao nhiêu bạn thích cả hai", bằng một bảng hai hàng hai cột.
Hai loại bảng hay dùng
| Loại bảng | Dùng cho | Ô trong bảng ghi gì |
|---|---|---|
| Bảng ghép đôi | Ghép người với màu, nghề, quê, đồ vật | Dấu "x" (không) và dấu "o" (có) |
| Bảng đếm hai chiều | Đếm số người có hoặc không có hai đặc điểm | Con số |
Quy ước trong bài này: x nghĩa là "không phải", o nghĩa là "chính là". Khi viết vào vở, có thể dùng dấu tích và dấu gạch chéo, miễn là thống nhất.
Quy tắc lấp bảng ghép đôi
- Điền ngay các điều kiện phủ định ("An không mặc áo đỏ" → ô An – đỏ ghi x).
- Một hàng chỉ còn đúng một ô chưa có x → ô đó là o.
- Một ô đã là o → mọi ô còn lại trong cùng hàng và cùng cột ghi x.
- Lặp lại bước 2 và 3 cho tới khi bảng đầy. Nếu bế tắc, quay lại đọc xem còn điều kiện nào chưa dùng.
Ví dụ 1: ba bạn, ba màu áo
Đề: Ba bạn An, Bình, Chi đi thả diều, mỗi bạn mặc một chiếc áo màu khác nhau: đỏ, xanh, vàng. Biết An không mặc áo đỏ; Bình không mặc áo đỏ cũng không mặc áo xanh. Hỏi mỗi bạn mặc áo màu gì?
Bước 1, điền điều kiện:
| Đỏ | Xanh | Vàng | |
|---|---|---|---|
| An | x | ||
| Bình | x | x | |
| Chi |
Bước 2, suy luận:
- Hàng Bình chỉ còn ô Vàng → Bình mặc áo vàng. Cột Vàng các ô khác ghi x.
- Hàng An lúc này có x ở Đỏ và Vàng, chỉ còn Xanh → An mặc áo xanh.
- Cột Đỏ chỉ còn ô Chi → Chi mặc áo đỏ.
| Đỏ | Xanh | Vàng | |
|---|---|---|---|
| An | x | o | x |
| Bình | x | x | o |
| Chi | o | x | x |
Trả lời: An mặc áo xanh, Bình mặc áo vàng, Chi mặc áo đỏ.
Thử lại: An không mặc đỏ (đúng, An mặc xanh); Bình không mặc đỏ, không mặc xanh (đúng, Bình mặc vàng); ba màu khác nhau.
Ví dụ 2: ba bác nông dân, ba loại cây, ba xóm
Đề: Bác Tư, bác Năm, bác Sáu mỗi người trồng một loại cây khác nhau trong ba loại lúa, ngô, khoai, và mỗi người ở một xóm khác nhau trong ba xóm Đông, Tây, Nam. Biết:
- Bác Tư không trồng lúa và không ở xóm Đông.
- Bác Năm không trồng lúa.
- Người trồng khoai ở xóm Đông.
- Người trồng lúa không ở xóm Nam.
Hỏi mỗi bác trồng cây gì, ở xóm nào?
Bài có ba nhóm (người, cây, xóm) nên dùng hai bảng: bảng người – cây và bảng người – xóm. Điều kiện 3 và 4 nói về quan hệ cây – xóm, dùng để chuyển thông tin giữa hai bảng.
Bảng người – cây:
- Điều kiện 1 và 2: ô Tư – lúa và Năm – lúa ghi x. Cột Lúa chỉ còn ô Sáu → bác Sáu trồng lúa.
- Còn ngô và khoai cho bác Tư và bác Năm. Chưa biết ai trồng gì, chuyển sang bảng xóm.
Bảng người – xóm:
- Điều kiện 3: người trồng khoai ở xóm Đông. Điều kiện 1: bác Tư không ở xóm Đông. Vậy bác Tư không trồng khoai → bác Tư trồng ngô, bác Năm trồng khoai.
- Bác Năm trồng khoai nên bác Năm ở xóm Đông.
- Điều kiện 4: người trồng lúa (bác Sáu) không ở xóm Nam. Xóm Đông đã có bác Năm → bác Sáu ở xóm Tây. Còn lại bác Tư ở xóm Nam.
| Cây | Xóm | |
|---|---|---|
| Bác Tư | Ngô | Nam |
| Bác Năm | Khoai | Đông |
| Bác Sáu | Lúa | Tây |
Thử lại từng điều kiện: (1) bác Tư trồng ngô, ở Nam: không trồng lúa, không ở Đông, đúng. (2) Bác Năm trồng khoai, đúng. (3) Người trồng khoai là bác Năm, ở Đông, đúng. (4) Người trồng lúa là bác Sáu, ở Tây, không ở Nam, đúng.
Đề loại này phải được ra sao cho chỉ có một lời giải. Khi tự ra đề cho con, hãy giải thử trước: thiếu một điều kiện là bài có hai lời giải và con sẽ bế tắc mà không hiểu vì sao.
Ví dụ 3: bảng đếm hai chiều
Đề: Lớp có 30 bạn. Có 18 bạn thích thả diều, 15 bạn thích đá cầu, trong đó 7 bạn thích cả hai. Hỏi có bao nhiêu bạn không thích thả diều cũng không thích đá cầu?
Kẻ bảng: hàng là "thích thả diều / không thích thả diều", cột là "thích đá cầu / không thích đá cầu". Bốn ô bên trong cộng lại bằng 30.
| Thích đá cầu | Không thích đá cầu | Cộng hàng | |
|---|---|---|---|
| Thích thả diều | 7 | ? | 18 |
| Không thích thả diều | ? | ? | |
| Cộng cột | 15 | 30 |
Bài giải
Số bạn chỉ thích thả diều (không thích đá cầu) là:
18 − 7 = 11 (bạn)
Số bạn chỉ thích đá cầu (không thích thả diều) là:
15 − 7 = 8 (bạn)
Số bạn thích ít nhất một trong hai là:
11 + 8 + 7 = 26 (bạn)
Số bạn không thích cả hai là:
30 − 26 = 4 (bạn)
Đáp số: 4 bạn.
Thử lại: bốn ô 7, 11, 8, 4 cộng lại 30. Hàng thả diều 7 + 11 = 18; cột đá cầu 7 + 8 = 15. Khớp.
Lỗi hay gặp: lấy 30 − 18 − 15, ra số âm, hoặc lấy 18 + 15 = 33 rồi bối rối vì lớn hơn 30. Bảng cho thấy ngay 7 bạn bị đếm hai lần.
Mẹo khi bảng bế tắc
- Đánh số các điều kiện và gạch đi điều kiện đã dùng hết. Điều kiện chưa gạch là chỗ cần nhìn lại.
- Điều kiện nối hai nhóm khác (như "người trồng khoai ở xóm Đông") thường là chìa khoá, vì nó chuyển thông tin từ bảng này sang bảng kia.
- Nếu cả bảng đã dùng hết điều kiện mà vẫn còn hai khả năng, đề có thể thiếu dữ kiện. Ghi rõ cả hai khả năng.
Bài tự luyện
- Ba bạn Mai, Lan, Cúc mỗi bạn nuôi một con vật khác nhau: mèo, chó, thỏ. Mai không nuôi chó. Lan không nuôi chó và không nuôi mèo. Hỏi mỗi bạn nuôi con gì? Đáp số: Mai nuôi mèo, Lan nuôi thỏ, Cúc nuôi chó.
- Xóm có 40 hộ. 25 hộ trồng lúa, 22 hộ nuôi cá, 3 hộ không trồng lúa cũng không nuôi cá. Hỏi bao nhiêu hộ vừa trồng lúa vừa nuôi cá? Đáp số: 10 hộ.
- Ba anh Hùng, Dũng, Tâm quê ở Huế, Cần Thơ, Nam Định (mỗi người một nơi) và làm ba nghề thợ mộc, thợ rèn, thợ gốm (mỗi người một nghề). Biết: Hùng không quê Huế và không làm thợ gốm; người quê Cần Thơ là thợ rèn; Dũng là thợ mộc và không quê Nam Định; Tâm không quê Cần Thơ. Hỏi quê và nghề của mỗi người? Đáp số: Hùng quê Cần Thơ, thợ rèn; Dũng quê Huế, thợ mộc; Tâm quê Nam Định, thợ gốm.
Câu hỏi thường gặp
Giải toán suy luận bằng cách lập bảng là gì?
Là kẻ bảng với hàng là người, cột là thứ cần ghép, rồi đánh dấu "có" hoặc "không" vào từng ô theo điều kiện của đề. Khi một hàng hay một cột chỉ còn một ô trống, ô đó chắc chắn là đáp án.
Bài có ba nhóm đối tượng thì kẻ bảng thế nào?
Kẻ hai bảng, ví dụ người – cây và người – xóm. Những điều kiện nói về quan hệ giữa hai nhóm còn lại (cây – xóm) dùng để chuyển thông tin từ bảng này sang bảng kia.
Bảng hai chiều dùng cho bài toán nào?
Dùng cho bài đếm số người có hai đặc điểm, như thích thả diều và thích đá cầu. Bốn ô bên trong là bốn nhóm không trùng nhau, cộng lại bằng tổng số người, nên không bị đếm hai lần.
Vì sao làm hết điều kiện mà bảng vẫn chưa đầy?
Có thể còn một điều kiện chưa dùng đến, nhất là điều kiện nối hai nhóm. Nếu đã dùng hết mà vẫn còn hai khả năng, đề thiếu dữ kiện và bài có nhiều hơn một lời giải.
Học sinh lớp mấy làm được bài lập bảng?
Bài ghép đôi ba người – ba thứ với điều kiện đơn giản thường hợp với học sinh từ giữa tiểu học. Bài ba nhóm và bảng đếm hai chiều thường gặp ở các bài nâng cao cuối tiểu học.