Suy TínhWiki
Tìm
Phương pháp giải toán có lời văn

Nhận dạng bài toán có lời văn: đọc đề thế nào để biết thuộc dạng nào

Nhận dạng bài toán là đếm số đại lượng chưa biết và gọi tên cặp dữ kiện đề cho: tổng và hiệu, tổng và tỉ, phần và giá trị của phần. Dạng bài không nằm ở từ khoá.

Nhận dạng bài toán có lời văn: đọc đề thế nào để biết thuộc dạng nào

Nhận dạng bài toán có lời văn là đọc đề để trả lời ba câu: có bao nhiêu đại lượng chưa biết, đề cho những quan hệ gì giữa chúng (tổng, hiệu, gấp lần, phân số, mỗi phần như nhau), và câu hỏi hỏi cái gì. Dạng bài nằm ở cặp dữ kiện, không nằm ở từ khoá: "biết tổng và hiệu" là tổng – hiệu, "biết tổng và gấp mấy lần" là tổng – tỉ, "mỗi phần như nhau, biết một nhóm, hỏi nhóm khác" là rút về đơn vị.

Dựa vào từ khoá ("thêm" là cộng, "bớt" là trừ) chỉ đúng với bài lớp 1, lớp 2. Lên các lớp trên, cùng một từ có thể dẫn tới nhiều dạng khác nhau.

Đọc đề theo ba lớp

  1. Lớp câu chuyện: ai, có gì, chuyện gì xảy ra. Đọc lướt, không dừng ở số.
  2. Lớp dữ kiện: gạch dưới từng con số kèm đơn vị, khoanh các từ chỉ quan hệ ("nhiều hơn", "gấp", "bằng 2/5", "như nhau", "nếu chuyển").
  3. Lớp câu hỏi: viết lại câu hỏi bằng lời của mình. Hỏi một đại lượng hay hai? Hỏi lúc đầu hay lúc sau?

Sau lớp thứ hai, đếm số đại lượng chưa biết. Nếu có hai đại lượng chưa biết cùng loại (hai thửa ruộng, hai rổ cam), gần như chắc là một trong ba dạng tổng – hiệu, tổng – tỉ, hiệu – tỉ. Nếu chỉ có một đại lượng nhưng bị nhiều bước biến đổi, thường là bài nhiều bước bình thường hoặc dạng phân số.

Bảng dấu hiệu các dạng hay gặp ở tiểu học

DạngCặp dữ kiện đề choCâu hỏi thường gặp
Tổng – hiệuTổng hai số và hiệu hai sốMỗi số là bao nhiêu?
Tổng – tỉTổng hai số và số này gấp (hoặc bằng phân số) số kiaMỗi số là bao nhiêu?
Hiệu – tỉHiệu hai số và tỉ sốMỗi số là bao nhiêu?
Rút về đơn vịMột nhóm gồm các phần như nhau và giá trị của nhóm đóGiá trị của nhóm khác, hoặc số phần ứng với một giá trị
Giả thiết tạmHai loại, biết tổng số đối tượng và tổng một đại lượngMỗi loại có bao nhiêu?
Phân số của một sốBiết cả số và phân số cần lấyPhân số đó ứng với bao nhiêu?
Tìm một số biết giá trị phân sốBiết phân số và giá trị ứng với phân số đóCả số là bao nhiêu?
Trung bình cộngNhiều số và câu hỏi "trung bình mỗi…"Trung bình mỗi … là bao nhiêu?

Mỗi dạng có bài riêng trong các danh mục của wiki. Bài này chỉ tập trung vào việc nhận ra dạng.

Ví dụ 1: nhận ra tổng – hiệu dù đề không có chữ "tổng"

Đề: Hai thửa ruộng thu hoạch được 1.200 kg thóc. Thửa thứ nhất thu được nhiều hơn thửa thứ hai 140 kg. Hỏi mỗi thửa thu được bao nhiêu ki-lô-gam thóc?

Nhận dạng: hai đại lượng chưa biết cùng loại (thóc của hai thửa). "Hai thửa thu được 1.200 kg" là tổng. "Nhiều hơn 140 kg" là hiệu. Cặp dữ kiện tổng + hiệu → dạng tổng – hiệu.

Bài giải

Số thóc thửa thứ nhất thu được là:

(1.200 + 140) : 2 = 670 (kg)

Số thóc thửa thứ hai thu được là:

1.200 − 670 = 530 (kg)

Đáp số: Thửa thứ nhất: 670 kg; thửa thứ hai: 530 kg.

Thử lại: 670 + 530 = 1.200; 670 − 530 = 140.

Ví dụ 2: nhận ra rút về đơn vị

Đề: Một chiếc ghe chở 3 chuyến được 1.350 kg dưa hấu. Hỏi nếu mỗi chuyến chở như nhau thì 5 chuyến chở được bao nhiêu ki-lô-gam?

Nhận dạng: chỉ có một loại đại lượng thay đổi (số chuyến), các chuyến "như nhau", biết giá trị của nhóm 3 chuyến, hỏi nhóm 5 chuyến → rút về đơn vị dạng một. Không có hai đại lượng chưa biết nên không phải tổng – hiệu.

Bài giải

Mỗi chuyến ghe chở được số ki-lô-gam dưa hấu là:

1.350 : 3 = 450 (kg)

5 chuyến ghe chở được số ki-lô-gam dưa hấu là:

450 × 5 = 2.250 (kg)

Đáp số: 2.250 kg dưa hấu.

Thử lại: 2.250 : 5 = 450 = 1.350 : 3.

Ví dụ 3: hai dạng phân số chỉ khác nhau một chữ

So hai đề:

  • Đề A: Cô có 45 quả cam, cô bán 2/5 số cam. Hỏi cô đã bán bao nhiêu quả?
  • Đề B: Cô bán 2/5 số cam của mình thì được 48 quả. Hỏi lúc đầu cô có bao nhiêu quả cam?

Nhận dạng: đề A biết cả số (45), hỏi phần → tìm phân số của một số: 45 : 5 × 2 = 18 quả. Đề B biết phần (48 quả ứng với 2/5), hỏi cả số → tìm một số khi biết giá trị phân số của nó.

Bài giải đề B

1/5 số cam của cô là:

48 : 2 = 24 (quả)

Số cam lúc đầu của cô là:

24 × 5 = 120 (quả)

Đáp số: 120 quả cam.

Thử lại: 2/5 của 120 là 120 : 5 × 2 = 48 quả. Khớp.

Lỗi hay gặp ở đề B: tính 48 : 5 × 2 như đề A. Phép thử chặn được ngay: 2/5 của kết quả phải bằng 48.

Ví dụ 4: đề "nhiều hơn" mà không phải phép cộng

Đề: An có nhiều hơn Bình 12 viên bi. Hỏi An phải cho Bình bao nhiêu viên bi để số bi của hai bạn bằng nhau?

Nhận dạng: không có tổng, không hỏi số bi của mỗi bạn. Đây là bài thay đổi rồi so sánh, cần sơ đồ: An cho Bình một số bi thì An giảm bấy nhiêu, Bình tăng bấy nhiêu, nên hiệu giảm đi hai lần số bi được cho.

Sơ đồ (mô tả bằng lời): đoạn của An dài hơn đoạn của Bình một khúc 12 viên. Chia khúc đó làm đôi, đem một nửa sang cho Bình thì hai đoạn bằng nhau.

Bài giải

Số bi An phải cho Bình là:

12 : 2 = 6 (viên)

Đáp số: 6 viên bi.

Thử lại: giả sử Bình có 10 viên, An có 22 viên. An cho 6 viên: An còn 16, Bình có 16. Bằng nhau. Thử với số khác (Bình 3, An 15) cũng được 9 và 9.

Đáp án sai phổ biến là 12 viên, vì đọc "nhiều hơn 12" rồi nghĩ cho đúng 12 là bằng. Nếu An cho 12 viên thì Bình lại nhiều hơn An 12 viên.

Thói quen đọc đề nên tập

  • Đếm đại lượng chưa biết trước khi nghĩ đến phép tính.
  • Gọi tên cặp dữ kiện: "đề cho tổng và hiệu", "đề cho phần và giá trị của phần".
  • Đổi một chữ, xem bài có đổi dạng không: đổi "nhiều hơn 140 kg" thành "gấp 3 lần" thì thành tổng – tỉ. Tập đổi đề như vậy giúp thấy dạng nằm ở quan hệ, không nằm ở câu chuyện.
  • Thử lại với đề, không chỉ với phép tính, đặc biệt ở các bài có từ dễ đánh lừa.

Bài tự luyện

Nói tên dạng trước, rồi giải.

  1. Hai bao gạo có tất cả 90 kg, bao thứ nhất nặng gấp đôi bao thứ hai. Hỏi mỗi bao nặng bao nhiêu ki-lô-gam? Dạng tổng – tỉ. Đáp số: 60 kg và 30 kg.
  2. Bác Hai bán 3/4 số trứng thì được 60 quả. Hỏi lúc đầu bác có bao nhiêu quả trứng? Dạng tìm một số khi biết giá trị phân số. Đáp số: 80 quả.
  3. Lan có nhiều hơn Hoa 10 nhãn vở. Lan phải cho Hoa bao nhiêu nhãn vở để hai bạn có số nhãn vở bằng nhau? Dạng thay đổi rồi so sánh. Đáp số: 5 nhãn vở.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao nhận biết dạng toán có lời văn?

Đếm số đại lượng chưa biết, rồi gọi tên cặp dữ kiện đề cho: tổng và hiệu, tổng và tỉ, hiệu và tỉ, nhóm như nhau và giá trị của nhóm, phân số và giá trị của phân số. Cặp dữ kiện quyết định dạng, không phải từ khoá.

Có nên dạy con bắt từ khoá "thêm là cộng, bớt là trừ" không?

Từ khoá giúp được với bài rất đơn giản ở lớp 1, lớp 2. Từ lớp 3 trở đi, cùng một từ có thể dẫn tới nhiều phép tính khác nhau, nên cần tập hỏi "ai hơn ai, hơn bao nhiêu" thay vì chỉ nhìn từ.

Phân biệt tìm phân số của một số và tìm một số khi biết phân số thế nào?

Biết cả số, hỏi phần thì là tìm phân số của một số: chia cho mẫu rồi nhân với tử. Biết phần (giá trị ứng với phân số), hỏi cả số thì là tìm một số khi biết giá trị phân số: chia cho tử rồi nhân với mẫu.

Vì sao bài "An hơn Bình 12 viên, cho bao nhiêu để bằng nhau" lại là 6?

Vì khi An cho Bình một số bi, An giảm bấy nhiêu và Bình tăng bấy nhiêu, nên khoảng cách giữa hai bạn giảm đi gấp đôi số bi được cho. Muốn xoá khoảng cách 12 viên thì chỉ cần cho 6 viên.

Bài toán không giống dạng nào đã học thì làm sao?

Quay về các bước chung: tìm hiểu đề, tóm tắt bằng sơ đồ hoặc bảng, đi ngược từ câu hỏi. Nhiều bài là ghép của hai dạng quen thuộc; sơ đồ thường cho thấy chỗ ghép đó.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store