Vận tốc trung bình trên cả quãng đường bằng tổng quãng đường chia cho tổng thời gian, không phải trung bình cộng của các vận tốc. Lấy (v1 + v2) : 2 chỉ đúng khi hai vận tốc được giữ trong hai khoảng thời gian bằng nhau. Nếu đi hai quãng đường bằng nhau với hai vận tốc khác nhau, vận tốc trung bình luôn nhỏ hơn trung bình cộng, vì chặng chậm chiếm nhiều thời gian hơn.
Một công thức duy nhất cần nhớ
Vận tốc trung bình = tổng quãng đường : tổng thời gian.
Công thức này chỉ là v = s : t áp dụng cho cả chuyến đi. Cái khó không nằm ở công thức mà ở chỗ học sinh rất hay "đi tắt" bằng cách cộng hai vận tốc rồi chia đôi. Cách đi tắt đó nghe có lý — "đi 12 km/giờ, về 6 km/giờ thì trung bình là 9 km/giờ" — nhưng sai trong phần lớn các bài.
Lý do: trung bình cộng coi hai vận tốc "nặng" như nhau. Thực ra vận tốc nào được giữ lâu hơn thì ảnh hưởng tới kết quả nhiều hơn. Đi chậm thì tốn nhiều thời gian hơn, nên chặng chậm "kéo" vận tốc trung bình xuống mạnh hơn chặng nhanh kéo lên.
Ba tình huống và kết quả khác nhau
| Tình huống | Cách tính | So với trung bình cộng |
|---|---|---|
| Hai chặng có thời gian bằng nhau | (v1 + v2) : 2 | Bằng đúng |
| Hai chặng có quãng đường bằng nhau | 2 × v1 × v2 : (v1 + v2) | Nhỏ hơn |
| Thời gian và quãng đường đều khác nhau | Tổng quãng đường : tổng thời gian | Tuỳ số liệu |
Công thức ở dòng thứ hai là hệ quả của công thức chung, không cần bắt học sinh tiểu học thuộc. Chỉ cần nhớ dòng thứ ba, vì nó đúng trong mọi trường hợp; hai dòng đầu là trường hợp riêng để kiểm cho nhanh.
Ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 — Đi và về trên cùng một quãng đường
Đề: Chú Ba đạp xe từ nhà ra chợ phiên cách 12 km với vận tốc 12 km/giờ. Lúc về, xe chở nặng hàng nên chú chỉ đi được 6 km/giờ. Tính vận tốc trung bình của chú trên cả quãng đường đi và về.
Nhận xét: trung bình cộng (12 + 6) : 2 = 9 km/giờ là đáp số sai. Phải tính thời gian từng chiều.
Bài giải
Thời gian chú Ba đi từ nhà ra chợ là:
12 : 12 = 1 (giờ)
Thời gian chú Ba đi từ chợ về nhà là:
12 : 6 = 2 (giờ)
Tổng quãng đường cả đi và về là:
12 × 2 = 24 (km)
Tổng thời gian cả đi và về là:
1 + 2 = 3 (giờ)
Vận tốc trung bình trên cả quãng đường là:
24 : 3 = 8 (km/giờ)
Đáp số: 8 km/giờ.
Thử lại: nếu chú đi đều 8 km/giờ thì 24 km mất 3 giờ, đúng bằng tổng thời gian thật. Còn với 9 km/giờ thì 24 km chỉ mất 2 giờ 40 phút, không khớp — chứng tỏ 9 km/giờ sai.
Ví dụ 2 — Hai chặng biết thời gian
Đề: Một ô tô chạy 2 giờ đầu với vận tốc 50 km/giờ, 3 giờ sau với vận tốc 40 km/giờ. Tính vận tốc trung bình của ô tô trên cả quãng đường.
Bài giải
Quãng đường ô tô đi trong 2 giờ đầu là:
50 × 2 = 100 (km)
Quãng đường ô tô đi trong 3 giờ sau là:
40 × 3 = 120 (km)
Vận tốc trung bình của ô tô là:
(100 + 120) : (2 + 3) = 44 (km/giờ)
Đáp số: 44 km/giờ.
Thử lại: 44 × 5 = 220 km, bằng 100 + 120. Kết quả 44 nằm gần 40 hơn 50, vì ô tô chạy 40 km/giờ lâu hơn (3 giờ so với 2 giờ). Trung bình cộng 45 km/giờ lại sai.
Ví dụ 3 — Nửa thời gian và nửa quãng đường
Đề: Hai xe cùng đi quãng đường dài 240 km.
a) Xe thứ nhất chạy nửa thời gian đầu với vận tốc 40 km/giờ, nửa thời gian sau với vận tốc 60 km/giờ.
b) Xe thứ hai chạy nửa quãng đường đầu với vận tốc 40 km/giờ, nửa quãng đường sau với vận tốc 60 km/giờ.
Tính vận tốc trung bình của mỗi xe. Xe nào đến trước?
Bài giải
a) Trong mỗi giờ của nửa thời gian đầu xe đi 40 km, nửa sau đi 60 km; hai nửa thời gian bằng nhau nên cứ mỗi cặp hai giờ (một giờ ở mỗi nửa) xe đi 40 + 60 = 100 km.
Vận tốc trung bình của xe thứ nhất là:
100 : 2 = 50 (km/giờ)
Thời gian xe thứ nhất đi hết quãng đường là:
240 : 50 = 4,8 (giờ)
b) Nửa quãng đường dài là:
240 : 2 = 120 (km)
Thời gian xe thứ hai đi nửa quãng đường đầu là:
120 : 40 = 3 (giờ)
Thời gian xe thứ hai đi nửa quãng đường sau là:
120 : 60 = 2 (giờ)
Vận tốc trung bình của xe thứ hai là:
240 : (3 + 2) = 48 (km/giờ)
Đáp số: a) 50 km/giờ; b) 48 km/giờ. Xe thứ nhất đến trước (4,8 giờ so với 5 giờ).
Thử lại: xe thứ nhất: nửa thời gian là 2,4 giờ; 40 × 2,4 + 60 × 2,4 = 96 + 144 = 240 km, đúng.
Ví dụ này cho thấy rõ nhất chữ "nửa" trong đề nói về thời gian hay quãng đường quan trọng thế nào. Cùng hai vận tốc 40 và 60, kết quả khác nhau.
Ví dụ 4 — Biết vận tốc trung bình, tìm vận tốc một chặng
Đề: Một người leo dốc lên đồi với vận tốc 4 km/giờ, rồi xuống dốc theo đúng con đường đó. Muốn vận tốc trung bình cả lên lẫn xuống là 6 km/giờ thì khi xuống dốc người đó phải đi với vận tốc bao nhiêu?
Nhận xét: đề không cho chiều dài con dốc. Ta tự chọn một chiều dài thuận tiện, chia hết cho cả 4 và 6, chẳng hạn 12 km (hoặc coi như một đơn vị). Đáp số không phụ thuộc vào lựa chọn này.
Bài giải
Giả sử con dốc dài 12 km.
Thời gian lên dốc là:
12 : 4 = 3 (giờ)
Với vận tốc trung bình 6 km/giờ, thời gian đi cả lên và xuống 24 km là:
24 : 6 = 4 (giờ)
Thời gian còn lại để xuống dốc là:
4 − 3 = 1 (giờ)
Vận tốc khi xuống dốc phải là:
12 : 1 = 12 (km/giờ)
Đáp số: 12 km/giờ.
Thử lại: chọn dốc dài 6 km: lên 1,5 giờ, xuống 6 : 12 = 0,5 giờ, tổng 2 giờ cho 12 km, trung bình 6 km/giờ. Đúng.
Một câu hỏi suy ngẫm cho học sinh khá: nếu muốn vận tốc trung bình là 8 km/giờ, tức gấp đôi vận tốc lên dốc, thì sao? Với dốc 12 km, cả đi lẫn về 24 km chỉ được phép mất 3 giờ — nhưng riêng lên dốc đã hết 3 giờ. Không còn chút thời gian nào để xuống. Không vận tốc nào đạt được. Đề toán có thể không có lời giải, và nhận ra điều đó cũng là giải toán.
Vì sao nhiều người lớn cũng nhầm
Trực giác của con người hay "chia đều" mọi thứ. Khi nghe hai con số 12 và 6, đầu óc tự động nghĩ ra 9. Nhưng vận tốc là một tỉ số (quãng đường trên thời gian), và tỉ số không cộng trung bình được một cách ngây thơ. Bài học này không chỉ cho toán chuyển động: năng suất trung bình của hai người làm hai lượng việc bằng nhau, giá trung bình khi mua hai lượng tiền bằng nhau... đều có cùng một cái bẫy.
Một mẹo tự kiểm rất tốt: vận tốc trung bình luôn nằm giữa vận tốc nhỏ nhất và lớn nhất, và nghiêng về phía vận tốc được giữ lâu hơn. Nếu kết quả nằm ngoài khoảng đó, chắc chắn đã tính sai.
Góc nhìn hôm nay: đọc số trên đồng hồ xe
Nhiều xe máy, ô tô có chức năng hiển thị vận tốc trung bình của chuyến đi. Con số đó được tính đúng theo cách trong bài: tổng quãng đường chia tổng thời gian chạy. Phụ huynh có thể cùng con thử: ghi lại quãng đường và thời gian mỗi chặng của một chuyến về quê, rồi để con tính vận tốc trung bình và so với con số trên xe. Con sẽ thấy những đoạn tắc đường làm vận tốc trung bình tụt mạnh hơn những đoạn chạy nhanh kéo lên — đúng bài học của ví dụ 1.
Bài tự luyện
- Một xe khách đi 3 giờ với vận tốc 45 km/giờ, rồi 2 giờ với vận tốc 30 km/giờ. Tính vận tốc trung bình. Đáp số: 39 km/giờ.
- Bạn Nam đạp xe đến nhà bà cách 18 km với vận tốc 18 km/giờ, lúc về ngược gió chỉ đi được 9 km/giờ. Tính vận tốc trung bình cả đi lẫn về. Đáp số: 12 km/giờ.
- Một người lên dốc với vận tốc 6 km/giờ, xuống dốc trên cùng con đường với vận tốc 12 km/giờ. Tính vận tốc trung bình cả lên và xuống. Đáp số: 8 km/giờ.
Câu hỏi thường gặp
Cách tính vận tốc trung bình trên cả quãng đường?
Lấy tổng quãng đường chia cho tổng thời gian đã đi. Đây là công thức đúng trong mọi trường hợp, dù các chặng dài ngắn hay nhanh chậm khác nhau thế nào.
Vì sao không được lấy trung bình cộng hai vận tốc?
Vì hai vận tốc thường được giữ trong những khoảng thời gian khác nhau. Chặng đi chậm tốn nhiều thời gian hơn nên ảnh hưởng tới vận tốc trung bình nhiều hơn. Trung bình cộng chỉ đúng khi hai chặng có thời gian bằng nhau.
Đi và về cùng quãng đường thì vận tốc trung bình tính nhanh thế nào?
Có thể dùng 2 × v1 × v2 : (v1 + v2). Ví dụ đi 12 km/giờ, về 6 km/giờ thì vận tốc trung bình là 2 × 12 × 6 : 18 = 8 km/giờ. Học sinh tiểu học nên tính qua tổng quãng đường và tổng thời gian để hiểu bản chất.
Đề không cho quãng đường thì làm sao tính vận tốc trung bình?
Tự chọn một quãng đường chia hết cho các vận tốc trong đề, rồi tính như bình thường. Kết quả không phụ thuộc vào quãng đường đã chọn.
Vận tốc trung bình có thể lớn hơn vận tốc lớn nhất không?
Không. Vận tốc trung bình luôn nằm giữa vận tốc nhỏ nhất và vận tốc lớn nhất của các chặng. Ra ngoài khoảng đó là đã tính sai.