Toán tỉ số phần trăm lớp 5 có ba dạng cơ bản: tìm tỉ số phần trăm của hai số (lấy a : b rồi nhân 100), tìm giá trị phần trăm của một số (lấy số đó nhân với tỉ số phần trăm), và tìm một số khi biết giá trị phần trăm của nó (lấy giá trị đó chia cho tỉ số phần trăm). Ba dạng thực chất là ba câu hỏi khác nhau về cùng một đẳng thức "phần = cái toàn bộ × tỉ số", và nhận ra đề đang giấu thứ nào là xong một nửa bài.
Phần trăm là phân số có mẫu 100
Viết 35% là cách gọn để viết 35/100. Mọi thứ học sinh đã biết về phân số của một số đều dùng được cho phần trăm, chỉ là mẫu số luôn bằng 100. Vì vậy ba dạng phần trăm ở lớp 5 nối thẳng vào hai dạng phân số ở lớp 4: tìm phân số của một số, và tìm một số khi biết giá trị phân số của nó.
Trong mọi bài phần trăm có ba đại lượng:
- Cái toàn bộ (còn gọi là số gốc, số được so sánh với): cả lớp, cả ruộng, số cây năm ngoái.
- Phần: số bạn nữ, số lúa nếp, số cây tăng thêm.
- Tỉ số phần trăm: phần bằng bao nhiêu phần trăm của cái toàn bộ.
Đề cho hai thứ, hỏi thứ ba. Thế là có đúng ba dạng.
| Dạng | Đề cho | Đề hỏi | Cách tính |
|---|---|---|---|
| 1 | Phần và cái toàn bộ | Tỉ số phần trăm | Phần : toàn bộ, nhân thương với 100 rồi viết thêm % |
| 2 | Cái toàn bộ và tỉ số phần trăm | Phần | Toàn bộ : 100 × tỉ số (hoặc toàn bộ × tỉ số : 100) |
| 3 | Phần và tỉ số phần trăm | Cái toàn bộ | Phần : tỉ số × 100 (hoặc phần × 100 : tỉ số) |
Bốn ví dụ giải mẫu
Ví dụ 1 (dạng 1): tỉ số phần trăm học sinh nữ
Đề. Lớp 5B có 25 học sinh, trong đó có 13 học sinh nữ. Hỏi số học sinh nữ chiếm bao nhiêu phần trăm số học sinh của lớp?
Tóm tắt. Cả lớp: 25 bạn. Nữ: 13 bạn. Hỏi: nữ chiếm ? % cả lớp.
Bài giải
Tỉ số phần trăm của số học sinh nữ và số học sinh cả lớp là:
13 : 25 = 0,52 = 52%
Đáp số: 52%.
Thử lại. 52% của 25 là 25 × 52 : 100 = 13 bạn. Khớp.
Cách viết "0,52 = 52%" là cách trình bày quen thuộc trong sách giáo khoa: chia ra số thập phân trước, rồi nhân nhẩm với 100 bằng cách dời dấu phẩy sang phải hai chữ số và viết thêm kí hiệu %. Khi thương có nhiều chữ số thập phân (ví dụ 2 : 3 = 0,6666...), đề thường yêu cầu lấy đến một số chữ số nhất định; làm theo đúng yêu cầu của đề, chẳng hạn 66,66%.
Ví dụ 2 (dạng 2): tìm phần trăm của một số
Đề. Nhà bác Sáu thu hoạch 1.500 kg thóc. Đem xay xát, lượng gạo thu được bằng 70% lượng thóc. Hỏi nhà bác Sáu thu được bao nhiêu ki-lô-gam gạo?
Tóm tắt. Thóc: 1.500 kg. Gạo: 70% lượng thóc. Hỏi: gạo ? kg.
Bài giải
Nhà bác Sáu thu được số gạo là:
1.500 × 70 : 100 = 1.050 (kg)
Đáp số: 1.050 kg gạo.
Thử lại. 1.050 : 1.500 = 0,7 = 70%. Khớp.
Có thể làm theo kiểu rút về 1%: 1% của 1.500 kg là 15 kg, nên 70% là 15 × 70 = 1.050 kg. Với học sinh mới học, cách rút về 1% thường dễ hiểu hơn công thức, và cũng là cách nhẩm tự nhiên khi số gốc chia hết cho 100.
Ví dụ 3 (dạng 3): tìm một số khi biết phần trăm của nó
Đề. Ở một trường, số học sinh khối 5 đi xe đạp đến trường là 63 bạn, chiếm 35% số học sinh khối 5. Hỏi khối 5 của trường có bao nhiêu học sinh?
Tóm tắt. Đi xe đạp: 63 bạn, chiếm 35% khối 5. Hỏi: khối 5 ? bạn.
Bài giải
Khối 5 của trường có số học sinh là:
63 × 100 : 35 = 180 (học sinh)
Đáp số: 180 học sinh.
Thử lại. 35% của 180 là 180 × 35 : 100 = 63 bạn. Khớp.
Rút về 1% cũng làm được: 35% là 63 bạn, nên 1% là 63 : 35 = 1,8 bạn. Con số 1,8 bạn nghe kỳ, nhưng đó chỉ là bước trung gian; 100% là 1,8 × 100 = 180 bạn, một số nguyên hợp lý. Đáng giải thích cho con rằng bước trung gian được phép lẻ, miễn đáp số cuối cùng hợp với đời thật.
Ví dụ 4: vượt bao nhiêu phần trăm, và số gốc là gì
Đề. Năm ngoái, thôn trồng được 250 cây xanh ven đê. Năm nay thôn trồng được 300 cây. Hỏi:
- Số cây năm nay bằng bao nhiêu phần trăm số cây năm ngoái?
- Năm nay thôn trồng nhiều hơn năm ngoái bao nhiêu phần trăm?
Tóm tắt. Năm ngoái: 250 cây. Năm nay: 300 cây. Hỏi: năm nay bằng ? % năm ngoái; nhiều hơn ? %.
Bài giải
a) Tỉ số phần trăm của số cây năm nay và số cây năm ngoái là:
300 : 250 = 1,2 = 120%
b) Năm nay thôn trồng nhiều hơn năm ngoái số phần trăm là:
120% − 100% = 20%
Đáp số: a) 120%; b) 20%.
Thử lại. Số cây nhiều hơn là 300 − 250 = 50 cây, và 50 : 250 = 0,2 = 20%. Khớp.
Câu hỏi "nhiều hơn bao nhiêu phần trăm" luôn lấy năm ngoái làm gốc, vì đề nói "nhiều hơn năm ngoái". Nếu lấy nhầm năm nay làm gốc thì 50 : 300 ra khoảng 16,67%, một con số trả lời cho câu hỏi khác ("năm ngoái ít hơn năm nay bao nhiêu phần trăm"). Cùng 50 cây chênh lệch mà ra hai tỉ số khác nhau, chỉ vì đổi số gốc. Chuyện này còn kéo theo nhiều bất ngờ thú vị khi phần trăm tăng giảm nối tiếp nhau, nhưng ở lớp 5 chỉ cần nắm chắc một điều: luôn hỏi "so với cái gì".
Đọc đề để biết dạng nào
Một mẹo đọc đề đơn giản: tìm con số đi kèm kí hiệu %.
- Đề không có con số % nào, nhưng câu hỏi có chữ "bao nhiêu phần trăm" → dạng 1.
- Đề có con số %, và con số còn lại là cái toàn bộ (cả lớp, cả ruộng, tổng số tiền) → dạng 2.
- Đề có con số %, và con số còn lại là một phần ("63 bạn đi xe đạp chiếm 35%") → dạng 3.
Các chữ "chiếm", "bằng ... của", "so với" chỉ ra số gốc nằm ở đâu: số đứng sau chữ "của" hay "so với" là cái toàn bộ. "Số bạn nữ bằng 52% số học sinh cả lớp" thì cả lớp là gốc.
Những lỗi sai đáng chú ý
- Viết thiếu kí hiệu %. Đáp số "52" thay vì "52%" là sai về nghĩa, không chỉ sai hình thức.
- Đảo số bị chia. Dạng 1 lấy 25 : 13 thay vì 13 : 25. Phép kiểm: phần nhỏ hơn cái toàn bộ thì tỉ số phải dưới 100%.
- Nhân với 100 ở dạng 2. 1.500 × 70 = 105.000 kg gạo, nhiều hơn cả lượng thóc. Đáp số vô lý là tín hiệu quên chia cho 100.
- Dạng 3 làm thành dạng 2. 63 × 35 : 100 = 22,05 bạn. Số người lẻ, lại nhỏ hơn 63, là hai dấu hiệu sai cùng lúc.
- Đặt đơn vị cho tỉ số phần trăm. Tỉ số phần trăm không có đơn vị như "(bạn)" hay "(kg)". Chỉ viết kí hiệu %.
Phần trăm trong đời sống quanh con
Phần trăm có mặt trên nhiều thứ trong nhà: bao bì sữa ghi tỉ lệ chất béo, nhãn áo ghi phần trăm sợi bông, pin điện thoại hiện phần trăm còn lại. Mỗi lần thấy, có thể hỏi con một câu thuộc một trong ba dạng: "Pin còn 40%, nếu cả viên pin dùng được 10 giờ thì còn khoảng mấy giờ?" Chỉ cần con nói được đây là dạng nào và vì sao, chưa cần tính ngay.
Sau ba dạng cơ bản, học sinh lớp 5 thường gặp phần trăm trong bài lãi – lỗ khi mua bán, trong bài kế hoạch vượt mức, và ở các bài nâng cao như nồng độ nước muối hay hạt khô, hạt tươi. Tất cả đều dựng trên đúng ba dạng này, chỉ khác ở chỗ phải tìm ra cái toàn bộ là gì.
Bài tự luyện
- Bác Hai trồng 40 cây giống, có 38 cây sống. Hỏi số cây sống chiếm bao nhiêu phần trăm số cây đã trồng? Đáp số: 95%.
- Một bao gạo nếp nặng 50 kg, mẹ đã dùng 12% số gạo để gói bánh. Hỏi mẹ đã dùng bao nhiêu ki-lô-gam gạo? Đáp số: 6 kg.
- Trong buổi lao động, có 27 bạn tham gia nhặt rác ven sông, chiếm 45% số học sinh của khối lớp. Hỏi khối lớp đó có bao nhiêu học sinh? Đáp số: 60 học sinh.
Câu hỏi thường gặp
Ba dạng toán tỉ số phần trăm lớp 5 là gì?
Dạng 1: tìm tỉ số phần trăm của hai số. Dạng 2: tìm giá trị phần trăm của một số. Dạng 3: tìm một số khi biết giá trị phần trăm của nó. Cả ba đều xoay quanh ba đại lượng: phần, cái toàn bộ và tỉ số phần trăm.
Cách tìm tỉ số phần trăm của hai số?
Lấy số thứ nhất chia cho số thứ hai, nhân thương với 100 rồi viết thêm kí hiệu % vào bên phải. Ví dụ 13 : 25 = 0,52 = 52%.
Làm sao phân biệt dạng 2 và dạng 3?
Cả hai dạng đều cho sẵn tỉ số phần trăm. Nếu con số còn lại là cái toàn bộ thì đề hỏi phần, là dạng 2, làm phép nhân. Nếu con số còn lại là một phần thì đề hỏi cái toàn bộ, là dạng 3, làm phép chia.
Vượt kế hoạch bao nhiêu phần trăm tính thế nào?
Tìm tỉ số phần trăm giữa số thực hiện và số kế hoạch, rồi trừ đi 100%. Hoặc lấy phần vượt chia cho số kế hoạch. Số gốc luôn là kế hoạch.
Tỉ số phần trăm có phải ghi đơn vị không?
Không. Tỉ số phần trăm chỉ ghi kí hiệu %, không ghi kg hay học sinh. Đơn vị chỉ ghi khi tính ra phần hoặc cái toàn bộ.