Bài toán lãi – lỗ khi mua bán ở lớp 5 chỉ dùng ba con số: tiền vốn (giá mua vào), tiền bán và tiền lãi (hoặc tiền lỗ) bằng hiệu của chúng. Phần trăm lãi thường tính so với tiền vốn: mua 150.000 đồng, bán 180.000 đồng thì lãi 30.000 đồng, bằng 30.000 : 150.000 = 20% tiền vốn. Mọi biến thể chỉ là ba dạng tỉ số phần trăm, với câu hỏi then chốt: phần trăm này tính so với vốn hay so với giá bán.
Ba con số của một lần mua bán
| Tên gọi | Nghĩa | Quan hệ |
|---|---|---|
| Tiền vốn | Số tiền bỏ ra để mua hàng vào (giá mua) | Thường là số gốc khi tính phần trăm |
| Tiền bán | Số tiền thu về khi bán hàng (giá bán) | Tiền bán = tiền vốn + tiền lãi |
| Tiền lãi | Phần thu về nhiều hơn vốn | Tiền lãi = tiền bán − tiền vốn |
| Tiền lỗ | Phần thu về ít hơn vốn | Tiền lỗ = tiền vốn − tiền bán |
Trong bài tập ở trường, các con số này là số tròn minh hoạ để dễ tính, không phải giá thị trường. Bài toán cũng chưa tính đến chi phí khác như tiền chở hàng, tiền thuê chỗ; khi đọc đề, con chỉ dùng đúng những gì đề cho.
Lãi so với vốn hay so với giá bán
Nếu đề không nói gì thêm, sách giáo khoa và hầu hết bài tập hiểu "lãi 20%" là lãi bằng 20% tiền vốn. Nhưng có những bài cố ý nói "lãi 20% so với giá bán", và đó lại là một bài khác hẳn. Thói quen nên tập: luôn gạch chân cụm "so với ..." trong đề, và nếu không có, ghi rõ trong bài giải là đang tính so với tiền vốn.
Lưu ý ranh giới: bài toán lãi – lỗ khi mua bán ở đây khác với "lãi suất" khi gửi tiết kiệm. Lãi suất ngân hàng là một chuyện khác, có kỳ hạn và cách tính riêng, không thuộc dạng toán này.
Bốn ví dụ giải mẫu từ dễ đến khó
Ví dụ 1: rổ cam ở gánh hàng
Đề. Cô Hoa nhập một sọt cam hết 150.000 đồng. Cô bán hết sọt cam ở chợ phiên được 180.000 đồng. Hỏi cô Hoa được lãi bao nhiêu phần trăm so với tiền vốn?
Tóm tắt. Tiền vốn: 150.000 đồng. Tiền bán: 180.000 đồng. Hỏi: lãi ? % tiền vốn.
Bài giải
Số tiền lãi cô Hoa thu được là:
180.000 − 150.000 = 30.000 (đồng)
Tỉ số phần trăm của tiền lãi so với tiền vốn là:
30.000 : 150.000 = 0,2 = 20%
Đáp số: 20%.
Thử lại. 20% của 150.000 đồng là 30.000 đồng; vốn cộng lãi là 180.000 đồng, đúng tiền bán.
Cách khác: tiền bán so với tiền vốn là 180.000 : 150.000 = 1,2 = 120%, nên tiền lãi là 120% − 100% = 20% tiền vốn. Hai cách cùng một kết quả.
Ví dụ 2: biết vốn và phần trăm, tìm giá bán; và một lần bán lỗ
Đề. Một cửa hàng mua một chiếc xe đạp với giá 1.800.000 đồng. Hỏi cửa hàng phải bán chiếc xe đó với giá bao nhiêu để được lãi 15% so với giá mua? Cũng cửa hàng ấy nhập một lô bát đĩa hết 400.000 đồng nhưng vì hàng bị sứt mẻ chỉ bán được 360.000 đồng. Hỏi lô bát đĩa bị lỗ bao nhiêu phần trăm so với vốn?
Tóm tắt. Xe đạp: vốn 1.800.000 đồng, lãi 15% vốn, hỏi giá bán. Bát đĩa: vốn 400.000 đồng, bán 360.000 đồng, hỏi lỗ ? %.
Bài giải
Số tiền lãi khi bán chiếc xe đạp là:
1.800.000 × 15 : 100 = 270.000 (đồng)
Giá bán chiếc xe đạp là:
1.800.000 + 270.000 = 2.070.000 (đồng)
Số tiền lỗ khi bán lô bát đĩa là:
400.000 − 360.000 = 40.000 (đồng)
Tỉ số phần trăm của tiền lỗ so với tiền vốn là:
40.000 : 400.000 = 0,1 = 10%
Đáp số: Giá bán xe đạp 2.070.000 đồng; lô bát đĩa lỗ 10%.
Thử lại. 2.070.000 : 1.800.000 = 1,15 = 115%, tức lãi 15%. Lô bát đĩa: 360.000 : 400.000 = 0,9 = 90%, tức thiếu 10% so với vốn.
Ví dụ 3: biết giá bán và phần trăm lãi, tìm tiền vốn
Đề. Ở hội làng, một người bán đèn lồng giá 60.000 đồng một chiếc thì được lãi 20% so với tiền vốn. Hỏi tiền vốn của một chiếc đèn lồng là bao nhiêu?
Tóm tắt. Giá bán: 60.000 đồng. Lãi: 20% tiền vốn. Hỏi: tiền vốn ? đồng.
Bẫy hay gặp: lấy 20% của 60.000 đồng (là 12.000 đồng) rồi trừ đi, ra vốn 48.000 đồng. Sai, vì 20% là của tiền vốn, không phải của giá bán.
Bài giải
Coi tiền vốn là 100%. Giá bán so với tiền vốn chiếm:
100% + 20% = 120% (tiền vốn)
Tiền vốn của một chiếc đèn lồng là:
60.000 × 100 : 120 = 50.000 (đồng)
Đáp số: 50.000 đồng.
Thử lại. Lãi 20% của 50.000 đồng là 10.000 đồng; 50.000 + 10.000 = 60.000 đồng, đúng giá bán. Còn với vốn 48.000 đồng thì lãi là 12.000 : 48.000 = 25%, không khớp đề. Thử lại vạch ngay chỗ sai.
Ví dụ 4: lãi so với giá bán đổi thành lãi so với vốn
Đề. Một cửa hàng bán hàng được lãi bằng 20% giá bán. Hỏi tiền lãi bằng bao nhiêu phần trăm tiền vốn?
Tóm tắt. Lãi: 20% giá bán. Hỏi: lãi bằng ? % tiền vốn.
Đề không có số tiền nào. Ta có thể coi giá bán là 100% (hoặc chọn một số tiền cụ thể cho dễ hình dung, chẳng hạn 100.000 đồng).
Bài giải
Coi giá bán là 100%. Tiền vốn so với giá bán chiếm:
100% − 20% = 80% (giá bán)
Tỉ số phần trăm của tiền lãi so với tiền vốn là:
20 : 80 = 0,25 = 25%
Đáp số: 25%.
Thử lại bằng số cụ thể. Giả sử giá bán 100.000 đồng. Lãi bằng 20% giá bán là 20.000 đồng, vốn là 80.000 đồng. 20.000 : 80.000 = 25%. Khớp.
Ví dụ này cho thấy cùng một khoản lãi, nói "20% giá bán" hay "25% tiền vốn" đều đúng. Con số phần trăm thay đổi chỉ vì đổi số gốc. Trong đề toán cũng như ngoài đời, một con số phần trăm không đi kèm "so với cái gì" là con số chưa đủ nghĩa.
Cách nhận dạng nhanh từng kiểu đề
- Cho vốn và tiền bán, hỏi lãi bao nhiêu phần trăm → tìm tiền lãi, chia cho vốn (dạng 1 của tỉ số phần trăm).
- Cho vốn và phần trăm lãi, hỏi giá bán → tìm tiền lãi bằng phần trăm của vốn rồi cộng vào vốn; hoặc lấy vốn nhân với (100% + phần trăm lãi) (dạng 2).
- Cho giá bán và phần trăm lãi so với vốn, hỏi vốn → giá bán ứng với (100% + phần trăm lãi) của vốn, chia ngược lại (dạng 3).
- Cho lãi so với giá bán, hỏi lãi so với vốn → coi giá bán là 100%, tìm phần trăm của vốn, rồi lập tỉ số.
Với bài lỗ, chỉ cần đổi dấu cộng thành dấu trừ: bán lỗ 10% thì giá bán bằng 90% vốn.
Lỗi trình bày và lỗi hiểu đề
- Lấy nhầm số gốc, như bẫy ở ví dụ 3. Luôn kiểm bằng cách thử lại theo đúng câu chữ của đề.
- Quên câu lời giải ở bước tìm tiền lãi. Bước 180.000 − 150.000 cần câu "Số tiền lãi cô Hoa thu được là:".
- Viết số tiền thiếu dấu chấm nhóm nghìn (150000) khiến chính con đọc nhầm số chữ số. Viết 150.000 đồng cho rõ.
- Kết luận "lãi" khi tiền bán nhỏ hơn vốn. Nếu phép trừ tiền bán − vốn không làm được (tiền bán nhỏ hơn), đó là lỗ, phải đổi chiều phép trừ.
Tập với con từ những lần đi chợ
Không cần bày chuyện buôn bán thật. Có thể dựng một gian hàng nhỏ trong nhà: con "nhập" 10 cái bánh với giá giả định, rồi tự đặt giá bán sao cho lãi 20%. Muốn đặt được giá, con phải tự làm dạng 2; khi bố mẹ hỏi ngược "bán 12.000 đồng mà lãi 20% thì vốn bao nhiêu", con làm dạng 3. Số tiền cứ để tròn chục nghìn cho nhẹ đầu.
Một điểm nên nói với con: trong đời thật, người bán còn tính nhiều chi phí khác, và giá cả do nhiều thứ quyết định. Bài toán chỉ tách riêng một quan hệ đơn giản để tập tính phần trăm cho đúng.
Bài tự luyện
- Bác Năm mua một con gà giống hết 250.000 đồng, nuôi lớn rồi bán được 300.000 đồng (không tính tiền thức ăn). Hỏi bác lãi bao nhiêu phần trăm so với tiền mua? Đáp số: 20%.
- Một chiếc nón lá có giá vốn 80.000 đồng. Cuối phiên chợ, người bán chấp nhận bán lỗ 5% so với vốn. Hỏi giá bán chiếc nón là bao nhiêu? Đáp số: 76.000 đồng.
- Bán một chiếc quạt giấy giá 45.000 đồng thì lãi 25% so với vốn. Hỏi tiền vốn của chiếc quạt? Đáp số: 36.000 đồng.
- Một người bán hàng được lãi 25% so với tiền vốn. Hỏi tiền lãi bằng bao nhiêu phần trăm giá bán? Đáp số: 20% (giá bán bằng 125% vốn; 25 : 125 = 20%).
Câu hỏi thường gặp
Tiền lãi bằng bao nhiêu phần trăm tiền vốn tính thế nào?
Lấy tiền lãi chia cho tiền vốn, nhân thương với 100 rồi viết thêm kí hiệu %. Tiền lãi bằng tiền bán trừ tiền vốn. Ví dụ vốn 150.000 đồng, bán 180.000 đồng thì lãi 30.000 đồng, bằng 20% vốn.
Biết giá bán và phần trăm lãi, tìm vốn thế nào?
Coi vốn là 100%, giá bán là 100% cộng phần trăm lãi. Ví dụ lãi 20% thì giá bán bằng 120% vốn, nên vốn bằng giá bán × 100 : 120.
Lãi 20% so với giá bán có giống lãi 20% so với vốn không?
Không. Lãi 20% giá bán thì vốn bằng 80% giá bán, và tiền lãi bằng 25% vốn. Phải đọc kỹ đề nói "so với" cái gì.
Bán lỗ bao nhiêu phần trăm tính thế nào?
Tiền lỗ bằng tiền vốn trừ tiền bán. Lấy tiền lỗ chia cho tiền vốn rồi đổi ra phần trăm. Ví dụ vốn 400.000 đồng, bán 360.000 đồng thì lỗ 10%.
Bài toán lãi lỗ học ở lớp mấy?
Bài lãi – lỗ khi mua bán xuất hiện trong phần tỉ số phần trăm ở lớp 5, như một ứng dụng của ba dạng tìm tỉ số phần trăm, tìm phần trăm của một số và tìm một số khi biết phần trăm của nó.