Muốn tìm một số khi biết giá trị một phân số của nó, ta lấy giá trị đó chia cho phân số: nếu 2/5 số trứng là 14 quả thì cả rổ có 14 : 2/5 = 35 quả. Hiểu theo kiểu tiểu học: 2 phần là 14 quả thì 1 phần là 7 quả, cả rổ gồm 5 phần nên là 35 quả. Dạng này là chiều ngược của bài "tìm phân số của một số", và cái khó nằm ở chỗ nhận ra phần nào ứng với con số đề cho.
Cách nghĩ: từ một phần quay về cái toàn bộ
Ở bài tìm phân số của một số, ta biết cả rổ và hỏi một phần rổ. Ở dạng này thì ngược lại: đề cho biết một phần đã có giá trị cụ thể, và hỏi cả rổ có bao nhiêu. Vì đi ngược nên phép tính cũng ngược: nhân đổi thành chia.
Với học sinh mới học, cách dễ hình dung nhất là rút về một phần. Phân số 2/5 nói rằng cái toàn bộ được chia làm 5 phần bằng nhau và ta đang nhìn 2 phần. Hai phần là 14 quả, nên một phần là 14 : 2 = 7 quả. Năm phần là 7 × 5 = 35 quả. Viết gọn hai bước đó lại chính là 14 : 2/5 = 14 × 5/2 = 35.
| Biết | Hỏi | Phép tính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Cái toàn bộ | Một phân số của nó | Nhân với phân số | 2/5 của 35 là 35 × 2/5 = 14 |
| Giá trị một phân số | Cái toàn bộ | Chia cho phân số | 2/5 của một số là 14, số đó là 14 : 2/5 = 35 |
Bảng trên nên để con tự điền vài lần. Khi tự viết được hai dòng song song, con sẽ thấy hai dạng là một cặp, và ít khi nhầm phép tính.
Đọc đề: con số đề cho ứng với phân số nào
Bài dễ thì đề nói thẳng: "2/5 số trứng là 14 quả". Bài khó hơn thì con số đề cho ứng với phần còn lại hoặc phần chênh lệch, và học sinh phải tự tìm ra phân số tương ứng. Có ba câu hỏi nên tập hỏi khi đọc đề:
- Con số cụ thể trong đề (14 quả, 40 quả, 120 lít) là số của phần nào?
- Phần đó bằng bao nhiêu phần của cái toàn bộ? Nếu đề không nói thẳng, có tính ra được không (lấy 1 trừ đi, hoặc lấy hai phân số trừ nhau)?
- Câu hỏi hỏi cái toàn bộ, hay hỏi một phần khác của nó?
Khi đã ghép được "con số" với "đúng phân số của nó", phần còn lại chỉ là một phép chia.
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: rổ trứng gà
Đề. Bà nhặt trứng gà bỏ vào rổ. Bà đã dùng 2/5 số trứng để làm bánh, số trứng đã dùng là 14 quả. Hỏi lúc đầu trong rổ có bao nhiêu quả trứng?
Tóm tắt. 2/5 số trứng: 14 quả. Hỏi: cả rổ ? quả.
Sơ đồ bằng lời. Cả rổ là một đoạn thẳng chia 5 phần bằng nhau; 2 phần đầu ứng với 14 quả.
Bài giải
Lúc đầu trong rổ có số quả trứng là:
14 : 2/5 = 35 (quả)
Đáp số: 35 quả trứng.
Thử lại. 35 × 2/5 = 14 quả, đúng số trứng đã dùng.
Ví dụ 2: cuốn truyện đọc dở
Đề. Lan đã đọc được 3/7 cuốn truyện, tức là 42 trang. Hỏi cuốn truyện có bao nhiêu trang và Lan còn phải đọc bao nhiêu trang nữa?
Tóm tắt. 3/7 cuốn truyện: 42 trang. Hỏi: cả cuốn ? trang; còn lại ? trang.
Bài giải
Cuốn truyện có số trang là:
42 : 3/7 = 98 (trang)
Lan còn phải đọc số trang là:
98 − 42 = 56 (trang)
Đáp số: Cuốn truyện có 98 trang; còn 56 trang.
Thử lại. 98 × 3/7 = 42 trang. Phần còn lại 56 trang, và 56 : 98 = 4/7, đúng bằng 1 − 3/7.
Trình bày theo kiểu rút về một phần cũng được chấp nhận: một phần bảy cuốn truyện là 42 : 3 = 14 trang, cả cuốn là 14 × 7 = 98 trang. Với bài nhiều bước, cách này giúp con thấy luôn phần còn lại là 4 phần, tức 14 × 4 = 56 trang.
Ví dụ 3: con số ứng với phần còn lại
Đề. Ở chợ phiên, bác Tư đã bán 3/8 số dưa hấu chở đến, bác còn lại 40 quả. Hỏi bác Tư chở đến chợ bao nhiêu quả dưa hấu?
Tóm tắt. Đã bán: 3/8 số dưa. Còn lại: 40 quả. Hỏi: số dưa chở đến ? quả.
Bẫy của bài: con số 40 không đi với phân số 3/8. Nó đi với phần còn lại. Lấy 40 : 3/8 là sai.
Bài giải
Coi số dưa chở đến là 8/8. Số dưa còn lại chiếm số phần là:
8/8 − 3/8 = 5/8 (số dưa)
Số dưa hấu bác Tư chở đến chợ là:
40 : 5/8 = 64 (quả)
Đáp số: 64 quả dưa hấu.
Thử lại. Số dưa đã bán: 64 × 3/8 = 24 quả. Còn lại: 64 − 24 = 40 quả. Khớp đề.
Ví dụ 4: con số ứng với phần chênh lệch
Đề. Một bể đá chứa nước mưa đang có nước bằng 3/5 bể. Người ta đổ thêm 120 lít nước thì lượng nước trong bể bằng 4/5 bể. Hỏi bể chứa được bao nhiêu lít nước khi đầy?
Tóm tắt. Lúc đầu: 3/5 bể. Đổ thêm 120 lít. Lúc sau: 4/5 bể. Hỏi: cả bể ? lít.
Sơ đồ bằng lời. Bể chia 5 phần bằng nhau. Lúc đầu nước lên tới vạch thứ 3, lúc sau lên tới vạch thứ 4. Đoạn từ vạch 3 đến vạch 4, đúng một phần, là 120 lít đổ thêm.
Bài giải
Phân số chỉ 120 lít nước đổ thêm là:
4/5 − 3/5 = 1/5 (bể)
Bể chứa được số lít nước khi đầy là:
120 : 1/5 = 600 (lít)
Đáp số: 600 lít.
Thử lại. Lúc đầu có 600 × 3/5 = 360 lít. Đổ thêm 120 lít được 480 lít, mà 600 × 4/5 = 480 lít. Khớp.
Bài này đáng làm vì nó dạy con một điều: không phải lúc nào con số trong đề cũng gắn với phân số in sẵn. Có khi phải tự trừ hai phân số để tìm ra phân số của nó.
Khi nào chia, khi nào nhân: một phép kiểm nhanh
Học sinh hay hỏi: "Con chia hay nhân?" Có một phép kiểm bằng lẽ thường giúp con tự trả lời, không cần nhớ quy tắc:
- Nếu phân số bé hơn 1 và đề hỏi cái toàn bộ, đáp số phải lớn hơn con số đề cho. Rổ trứng phải nhiều hơn số trứng đã dùng.
- Nếu đề hỏi một phần của cái toàn bộ đã biết, đáp số phải nhỏ hơn cái toàn bộ.
Ở ví dụ 1, nếu con lỡ nhân 14 × 2/5 thì ra 5 quả 3/5, vừa lẻ vừa nhỏ hơn số trứng đã dùng. Hai dấu hiệu bất thường cùng lúc là lời nhắc rằng phép tính bị đảo. Ước lượng trước khi tính là thói quen rất đáng tập: "Cả rổ chắc khoảng gấp đôi gấp ba 14 quả".
Lỗi trình bày hay gặp
- Viết phép chia phân số mà không có câu lời giải. Dòng "14 : 2/5 = 35" đứng một mình không nói được 35 là cái gì. Câu "Lúc đầu trong rổ có số quả trứng là:" đặt ngay trên phép tính.
- Bỏ qua bước tìm phân số tương ứng. Ở ví dụ 3 và 4, bước 8/8 − 3/8 hay 4/5 − 3/5 phải được viết ra thành một bước có câu lời giải riêng. Giáo viên cần thấy con biết 40 quả ứng với 5/8.
- Đơn vị sai ở bước trung gian. Bước tìm phân số không có đơn vị là quả hay lít. Có thể ghi "(số dưa)" hoặc "(bể)" trong ngoặc cho rõ, hoặc để trống; không ghi "(quả)".
- Thử lại bằng chính phép tính vừa làm. Thử lại đúng nghĩa là đi theo chiều xuôi của đề: lấy đáp số, làm đúng những việc đề kể (bán đi, đổ thêm), xem có ra con số đề cho không.
Dạng này đi tiếp đến đâu
Ở lớp 5, "tìm một số khi biết giá trị phần trăm của nó" chỉ là dạng này với mẫu số 100: 63 bạn chiếm 35% khối lớp thì cả khối là 63 : 35/100 = 180 bạn. Ở bài toán phần còn lại, học sinh sẽ phải nối nhiều phân số lại để tìm xem con số cuối cùng ứng với phân số nào của ban đầu, rồi mới chia như ở đây.
Ngoài giờ học, có thể đố con bằng đồ thật: rót nước vào chai đến khoảng một phần ba rồi đo lượng nước đó bằng ca có vạch, hỏi con "vậy cả chai chứa được bao nhiêu?", rồi đổ đầy để kiểm. Một lần đo thật nhớ lâu hơn mười bài trên giấy.
Bài tự luyện
- Bác Hai đã trồng được 27 cây bưởi, bằng 3/4 số cây định trồng. Hỏi bác định trồng bao nhiêu cây? Đáp số: 36 cây.
- Một người đi xe máy về quê, đã đi được 2/9 quãng đường thì còn 35 km nữa mới tới nơi. Hỏi quãng đường về quê dài bao nhiêu ki-lô-mét? Đáp số: 45 km.
- Một tấm vải, lần đầu cắt đi 1/4 tấm, lần sau cắt tiếp 6 m thì còn lại đúng 1/2 tấm vải. Hỏi tấm vải dài bao nhiêu mét? Đáp số: 24 m (6 m ứng với 1 − 1/4 − 1/2 = 1/4 tấm vải).
Câu hỏi thường gặp
Tìm một số khi biết giá trị phân số của nó làm thế nào?
Lấy giá trị đó chia cho phân số. Ví dụ 3/4 của một số là 27 thì số đó là 27 : 3/4 = 36. Có thể làm hai bước: 27 : 3 = 9 là một phần, 9 × 4 = 36 là bốn phần.
Vì sao phải chia cho phân số mà không nhân?
Vì đề đi ngược: biết một phần, hỏi cái toàn bộ. Nhân với phân số bé hơn 1 làm số nhỏ đi, nên dùng để tìm một phần; chia cho phân số bé hơn 1 làm số lớn lên, nên dùng để tìm lại cái toàn bộ.
Đề cho phần còn lại thì làm sao?
Trước hết tìm phân số của phần còn lại bằng cách lấy 1 trừ phân số đã dùng. Ví dụ bán 3/8 thì còn 5/8. Sau đó lấy con số còn lại chia cho 5/8.
Dạng này học ở lớp mấy?
Dạng này gắn với phép nhân, chia phân số nên xuất hiện từ lớp 4 và được dùng nhiều ở lớp 5. Ở lớp 5, nó trở thành dạng "tìm một số khi biết giá trị phần trăm của nó".
Làm sao biết đáp số có hợp lý không?
Với phân số bé hơn 1, cái toàn bộ phải lớn hơn phần đề cho. Sau đó thử lại theo chiều xuôi: lấy đáp số nhân với phân số, hoặc làm đúng các bước đề kể, xem có ra con số của đề không.