Suy TínhWiki
Tìm
Phân số & tỉ số phần trăm có lời văn

Bài toán phần còn lại: mỗi lần lấy một phần của số còn lại

Bán 1/3 số gạo rồi bán 1/4 số còn lại: mỗi lần lấy là lấy của phần đang còn. Ghi phần còn lại sau mỗi bước, muốn tìm số ban đầu thì nhân các phân số rồi chia ngược.

Bài toán phần còn lại: mỗi lần lấy một phần của số còn lại

Bài toán phần còn lại là dạng mỗi lần lấy đi một phân số không phải của số ban đầu mà của số đang còn: bán 1/3 số gạo, rồi bán 1/4 số gạo còn lại. Cách giải chắc nhất là đi từng bước, sau mỗi lần lấy thì ghi ra phần còn lại bằng bao nhiêu phần của ban đầu; muốn tìm số ban đầu thì nối các phân số "còn lại" bằng phép nhân rồi chia con số cuối cho phân số đó.

Vì sao dạng này hay làm sai

Đọc lướt, hai câu sau trông như nhau:

  • "Lần đầu bán 1/3 số gạo, lần sau bán 1/4 số gạo."
  • "Lần đầu bán 1/3 số gạo, lần sau bán 1/4 số gạo còn lại."

Câu thứ nhất, cả hai phân số là của cùng một cái toàn bộ, nên có thể cộng: đã bán 1/3 + 1/4 = 7/12 số gạo. Câu thứ hai thì không. Một phần tư của số còn lại nhỏ hơn một phần tư của ban đầu, vì số còn lại đã bị bớt đi. Cộng 1/3 + 1/4 ở câu thứ hai là lỗi phổ biến nhất của dạng này.

Cái toàn bộ thay đổi sau mỗi bước. Đó là điều duy nhất cần nhớ, và cũng là lý do phải viết ra rõ ràng "phần còn lại" sau từng bước, thay vì tính nhẩm một mạch.

Hai cách đi: xuôi bằng số, hoặc nối phân số

Khi đề cho sẵn số ban đầu, cách tự nhiên là đi xuôi: tính số lấy đi, trừ ra số còn lại, rồi lấy số còn lại đó làm cái toàn bộ mới cho bước sau.

Khi đề giấu số ban đầu và chỉ cho con số cuối cùng, ta đi bằng phân số. Mỗi lần lấy đi một phân số của số đang còn, phần giữ lại bằng 1 trừ phân số đó, tính theo số đang còn. Nhân các phần giữ lại với nhau sẽ ra phần cuối cùng so với ban đầu.

BướcLấy điGiữ lại (so với số trước đó)Giữ lại (so với ban đầu)
Lần 12/5 số tiền3/53/5
Lần 21/3 số còn lại2/32/3 × 3/5 = 2/5

Bảng kiểu này là cách tóm tắt rất gọn cho dạng phần còn lại. Cột cuối cho biết con số đề nói "còn lại" ứng với phân số nào của ban đầu; từ đó quay về bài "tìm một số khi biết giá trị phân số của nó".

Ba ví dụ giải từ dễ đến khó

Ví dụ 1: bao gạo bán hai lần

Đề. Nhà bác Ba có 60 kg gạo. Lần đầu bác bán 1/3 số gạo. Lần sau bác bán 1/4 số gạo còn lại. Hỏi nhà bác Ba còn bao nhiêu ki-lô-gam gạo?

Tóm tắt. Có: 60 kg. Lần 1 bán: 1/3 số gạo. Lần 2 bán: 1/4 số gạo còn lại. Hỏi: còn ? kg.

Bài giải

Lần đầu bác Ba bán số gạo là:

60 × 1/3 = 20 (kg)

Sau lần đầu, nhà bác còn lại số gạo là:

60 − 20 = 40 (kg)

Lần sau bác Ba bán số gạo là:

40 × 1/4 = 10 (kg)

Nhà bác Ba còn lại số gạo là:

40 − 10 = 30 (kg)

Đáp số: 30 kg gạo.

Thử lại. 20 + 10 + 30 = 60 kg. Nếu cộng nhầm 1/3 + 1/4 = 7/12 thì sẽ ra đã bán 35 kg, còn 25 kg. Kết quả khác hẳn, cho thấy đọc sót chữ "còn lại" dẫn đến sai thật chứ không phải sai trình bày.

Ví dụ 2: tiền mua sách và bút

Đề. Minh có một số tiền. Minh mua sách hết 2/5 số tiền, mua bút hết 1/3 số tiền còn lại thì Minh còn 40.000 đồng. Hỏi lúc đầu Minh có bao nhiêu tiền?

Tóm tắt. Mua sách: 2/5 số tiền. Mua bút: 1/3 số tiền còn lại. Cuối cùng còn: 40.000 đồng. Hỏi: lúc đầu ? đồng.

Sơ đồ bằng lời. Số tiền ban đầu chia 5 phần, 2 phần mua sách, còn 3 phần. Ba phần đó chia làm 3 phần nhỏ bằng nhau, 1 phần mua bút, còn 2 phần, tức là 2 phần trong 5 phần ban đầu ứng với 40.000 đồng.

Bài giải

Sau khi mua sách, số tiền còn lại bằng:

1 − 2/5 = 3/5 (số tiền lúc đầu)

Sau khi mua bút, số tiền còn lại bằng 1 − 1/3 = 2/3 số tiền sau khi mua sách, tức là bằng:

3/5 × 2/3 = 2/5 (số tiền lúc đầu)

Lúc đầu Minh có số tiền là:

40.000 : 2/5 = 100.000 (đồng)

Đáp số: 100.000 đồng.

Thử lại. Mua sách hết 100.000 × 2/5 = 40.000 đồng, còn 60.000 đồng. Mua bút hết 60.000 × 1/3 = 20.000 đồng, còn 40.000 đồng. Khớp đề.

Để ý: trong ví dụ này tiền sách và tiền còn lại cuối cùng tình cờ bằng nhau, đều là 2/5. Không có gì bí ẩn, chỉ là con số đẹp. Nhưng nó là một chỗ để hỏi con: "Vì sao hai số này bằng nhau?" Trả lời được là con đã hiểu cột "so với ban đầu".

Ví dụ 3: cấy lúa trong ba ngày

Đề. Một tổ nông dân cấy lúa trên một cánh đồng. Ngày thứ nhất cấy được 1/4 cánh đồng. Ngày thứ hai cấy được 2/3 diện tích còn lại. Ngày thứ ba cấy được 3/5 diện tích còn lại sau ngày thứ hai. Cuối ngày thứ ba, còn 1.200 m² chưa cấy. Hỏi cánh đồng rộng bao nhiêu mét vuông?

Tóm tắt bằng bảng.

NgàyCấyChưa cấy (so với trước đó)Chưa cấy (so với cả cánh đồng)
11/4 cánh đồng3/43/4
22/3 phần còn lại1/33/4 × 1/3 = 1/4
33/5 phần còn lại2/51/4 × 2/5 = 1/10

Bài giải

Sau ngày thứ nhất, diện tích chưa cấy bằng:

1 − 1/4 = 3/4 (cánh đồng)

Sau ngày thứ hai, diện tích chưa cấy bằng:

3/4 × (1 − 2/3) = 3/4 × 1/3 = 1/4 (cánh đồng)

Sau ngày thứ ba, diện tích chưa cấy bằng:

1/4 × (1 − 3/5) = 1/4 × 2/5 = 1/10 (cánh đồng)

Cánh đồng rộng số mét vuông là:

1.200 : 1/10 = 12.000 (m²)

Đáp số: 12.000 m².

Thử lại. Ngày 1 cấy 12.000 × 1/4 = 3.000 m², còn 9.000 m². Ngày 2 cấy 9.000 × 2/3 = 6.000 m², còn 3.000 m². Ngày 3 cấy 3.000 × 3/5 = 1.800 m², còn 1.200 m². Khớp đề.

Khi đề có thêm "và thêm mấy quả"

Có một biến thể khó hơn: "buổi sáng bán 1/2 số cam và thêm 5 quả, buổi chiều bán 1/3 số còn lại và thêm 4 quả...". Lúc này phần còn lại không còn là một phân số gọn của ban đầu, vì có thêm những con số cộng trừ xen vào. Cách thường dùng là đi ngược từ con số cuối về đầu, mỗi bước làm phép ngược của bước đề kể. Đó là một dạng riêng, giải bằng cách tính ngược từ cuối, và nên học sau khi con đã vững dạng phần còn lại "sạch" như ba ví dụ trên.

Thói quen trình bày giúp không sai

  • Mỗi lần lấy đi, viết một dòng "còn lại". Kể cả khi tính nhẩm được, dòng này là chỗ con tự nhắc mình rằng cái toàn bộ đã đổi.
  • Ghi rõ "so với cái gì" sau mỗi phân số. Trong ngoặc đơn sau phân số, ghi "(số tiền lúc đầu)" hay "(cánh đồng)". Giáo viên chấm cũng dễ thấy con hiểu bài.
  • Đặt tên cho phân số trung gian. "3/5 số tiền lúc đầu" là một con số có nghĩa, không phải một bước tính vụn.
  • Thử lại bằng cách đi xuôi lại đề với đáp số tìm được. Dạng này thử lại rất thuyết phục: mỗi bước ra số tròn và cuối cùng phải đúng con số đề cho.

Gắn với đời sống

Phần còn lại là cách tiền tiêu vặt, gạo trong thùng, nước trong bể thật sự vơi đi: mỗi lần dùng là dùng từ cái đang có, không phải từ cái ban đầu. Có thể làm thật với con một lần: một chai nước, rót ra cốc khoảng một nửa, rồi rót tiếp một nửa của phần còn lại, rồi hỏi con chai còn khoảng bao nhiêu phần. Đáp án một phần tư thường làm trẻ ngạc nhiên, vì "một nửa rồi một nửa" nghe như "hết chai".

Dạng này cũng là nền cho bài phần trăm nhiều bước ở lớp 5 và cho cách nghĩ về những thay đổi nối tiếp nhau ở THCS. Hiểu chắc ở đây, sau này con sẽ không ngạc nhiên khi thấy giảm hai lần liên tiếp không bằng cộng hai mức giảm.

Bài tự luyện

  1. Nam có 48 viên bi. Nam cho em 1/4 số bi, rồi cho bạn 1/3 số bi còn lại. Hỏi Nam còn bao nhiêu viên bi? Đáp số: 24 viên.
  2. Một người đi bộ đường dài. Ngày đầu đi được 1/3 quãng đường, ngày thứ hai đi được 1/2 quãng đường còn lại, thì còn 18 km nữa. Hỏi quãng đường dài bao nhiêu ki-lô-mét? Đáp số: 54 km.
  3. Một bồn nước, tuần đầu dùng hết 3/8 lượng nước, tuần sau dùng 2/5 lượng nước còn lại thì trong bồn còn 300 lít. Hỏi lúc đầu bồn có bao nhiêu lít nước? Đáp số: 800 lít.

Câu hỏi thường gặp

Bài toán phần còn lại là gì?

Là bài toán mà mỗi lần lấy đi một phân số của số đang còn, không phải của số ban đầu. Ví dụ bán 1/3 số gạo rồi bán 1/4 số gạo còn lại. Cái toàn bộ thay đổi sau mỗi lần lấy.

Có được cộng các phân số với nhau không?

Chỉ cộng được khi các phân số cùng là của một cái toàn bộ. Nếu đề có chữ "còn lại" thì không cộng thẳng được; phải tính phần còn lại sau từng bước hoặc nhân các phần giữ lại với nhau.

Biết số còn lại cuối cùng, tìm số ban đầu thế nào?

Tính phần giữ lại sau mỗi bước, nhân chúng với nhau để biết số cuối cùng bằng bao nhiêu phần của ban đầu. Rồi lấy con số cuối chia cho phân số đó.

Vì sao một nửa rồi một nửa phần còn lại không hết?

Vì lần thứ hai chỉ lấy một nửa của phần đang còn, tức một nửa của một nửa. Sau hai lần còn 1/2 × 1/2 = 1/4 ban đầu, không phải bằng 0.

Dạng này dành cho lớp mấy?

Dạng phần còn lại cần phép nhân và chia phân số, nên thường gặp ở cuối tiểu học, nhất là trong các bài nâng cao lớp 4, lớp 5. Ở THCS, cách nghĩ này dùng lại cho phần trăm nhiều bước.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store