Muốn tìm phân số của một số, ta lấy số đó nhân với phân số: 3/8 của 24 là 24 × 3/8 = 9. Cách nghĩ đằng sau rất đời thường: chia số đó thành 8 phần bằng nhau (24 : 8 = 3), rồi lấy 3 phần như thế (3 × 3 = 9). Nắm được ý "chia cho mẫu, nhân với tử", con sẽ giải được cả những bài nhiều bước mà không cần thuộc lòng công thức.
Phân số của một số nghĩa là gì
Khi đề viết "3/8 số cam", phân số 3/8 không phải là một số lượng cam. Nó là một cách lấy phần: chia toàn bộ số cam thành 8 phần bằng nhau, lấy ra 3 phần. Muốn biết 3 phần đó là bao nhiêu quả, ta phải biết toàn bộ có bao nhiêu quả. Đó là lý do dạng bài này luôn cho sẵn "cái toàn bộ" và hỏi "một phần của nó".
Học sinh gặp dạng này khi đã học phân số và phép nhân phân số, thường ở lớp 4 theo chương trình hiện hành. Nhưng ý tưởng thì có sớm hơn nhiều: "một nửa số kẹo", "một phần tư cái bánh" là những phân số mà trẻ dùng từ trước khi biết viết chúng ra.
Hai cách tính, cùng một kết quả
| Cách | Làm thế nào | Với 3/8 của 24 |
|---|---|---|
| Chia rồi nhân | Lấy số đó chia cho mẫu số để được một phần, rồi nhân với tử số | 24 : 8 = 3; 3 × 3 = 9 |
| Nhân với phân số | Lấy số đó nhân với phân số | 24 × 3/8 = 72/8 = 9 |
Cách thứ nhất dễ hiểu, hợp với lớp 4 khi con còn cần hình dung. Cách thứ hai gọn, là cách trình bày chuẩn trong bài giải. Khi dạy, nên cho con làm cách thứ nhất trước để thấy vì sao cách thứ hai đúng.
Dấu hiệu nhận dạng trong đề
Đọc đề, con nên tìm ba thứ:
- Một số đã biết chỉ cái toàn bộ: 24 quả cam, 35 học sinh, 900 m đường.
- Một phân số gắn với chính cái toàn bộ đó: "3/8 số cam", "3/7 số học sinh", "1/3 quãng đường".
- Câu hỏi về phần: "biếu bao nhiêu quả", "có bao nhiêu bạn nữ", "đã đổ bê tông bao nhiêu mét".
Nếu đề cho phần mà hỏi cái toàn bộ ("2/5 số trứng là 14 quả, hỏi có bao nhiêu trứng") thì đó là dạng ngược lại: tìm một số khi biết giá trị phân số của nó, phải làm phép chia. Nhầm hai dạng này là lỗi hay gặp nhất, nên trước khi tính hãy hỏi con: "Số đã cho là cả rổ hay chỉ một phần rổ?"
Một dấu hiệu nữa cần để ý: phân số đó là phân số của cái gì. "3/5 số đèn buổi sáng" khác hẳn "3/5 tổng số đèn". Gạch chân cụm "của ..." sau mỗi phân số giúp con không lấy nhầm cái toàn bộ.
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: biếu bà một phần rổ cam
Đề. Mẹ mua 24 quả cam ở chợ phiên. Mẹ biếu bà 3/8 số cam. Hỏi mẹ đã biếu bà bao nhiêu quả cam?
Tóm tắt. Số cam: 24 quả. Biếu bà: 3/8 số cam. Hỏi: biếu bà ? quả.
Sơ đồ bằng lời. Một đoạn thẳng chỉ 24 quả, chia thành 8 phần bằng nhau; 3 phần đầu tô đậm là số cam biếu bà.
Bài giải
Số cam mẹ biếu bà là:
24 × 3/8 = 9 (quả)
Đáp số: 9 quả cam.
Thử lại. Một phần tám của 24 là 24 : 8 = 3 quả; ba phần là 3 × 3 = 9 quả. Khớp.
Ví dụ 2: tìm phần, rồi tìm phần kia
Đề. Lớp 4A có 35 học sinh, trong đó số học sinh nữ bằng 3/7 số học sinh cả lớp. Hỏi lớp 4A có bao nhiêu học sinh nam?
Tóm tắt. Cả lớp: 35 bạn. Nữ: 3/7 cả lớp. Hỏi: nam ? bạn.
Đề không hỏi thẳng phần có phân số, mà hỏi phần còn lại. Có hai đường đi, đều đúng.
Bài giải (cách 1)
Số học sinh nữ của lớp 4A là:
35 × 3/7 = 15 (bạn)
Số học sinh nam của lớp 4A là:
35 − 15 = 20 (bạn)
Đáp số: 20 học sinh nam.
Cách 2. Coi cả lớp là 7/7. Số học sinh nam chiếm 7/7 − 3/7 = 4/7 số học sinh cả lớp, nên số học sinh nam là 35 × 4/7 = 20 (bạn).
Thử lại. 15 + 20 = 35 bạn, đúng sĩ số. 15 : 35 = 3/7, đúng tỉ lệ đề cho.
Cách 2 hay ở chỗ con học được thói quen coi cái toàn bộ là "1" hay "7/7". Thói quen này sẽ cần đến ở bài toán phần còn lại và bài chia ruộng về sau.
Ví dụ 3: hai phân số của cùng một quãng đường
Đề. Đoạn đường bê tông vào làng dài 900 m. Tuần đầu, người dân đổ bê tông được 1/3 đoạn đường. Tuần thứ hai đổ được 2/5 đoạn đường. Hỏi còn bao nhiêu mét đường chưa đổ bê tông?
Tóm tắt. Cả đoạn: 900 m. Tuần 1: 1/3 đoạn đường. Tuần 2: 2/5 đoạn đường. Hỏi: còn ? m.
Chú ý: cả hai phân số đều là phân số của cả đoạn đường 900 m, không phải của phần còn lại. Đề viết "2/5 đoạn đường" chứ không viết "2/5 phần còn lại".
Bài giải
Tuần đầu đổ bê tông được số mét đường là:
900 × 1/3 = 300 (m)
Tuần thứ hai đổ bê tông được số mét đường là:
900 × 2/5 = 360 (m)
Số mét đường chưa đổ bê tông là:
900 − 300 − 360 = 240 (m)
Đáp số: 240 m.
Thử lại. 300 + 360 + 240 = 900 m. Có thể kiểm bằng phân số: phần còn lại bằng 1 − 1/3 − 2/5 = 15/15 − 5/15 − 6/15 = 4/15 đoạn đường, và 900 × 4/15 = 240 m. Hai cách ra cùng một số.
Ví dụ 4: phân số của một phần đã tìm được
Đề. Một gian hàng ở hội làng có 120 chiếc đèn lồng. Buổi sáng bán được 5/12 số đèn. Buổi chiều bán được số đèn bằng 3/5 số đèn bán buổi sáng. Hỏi gian hàng còn lại bao nhiêu chiếc đèn lồng?
Tóm tắt. Có: 120 chiếc. Sáng: 5/12 số đèn. Chiều: 3/5 số đèn buổi sáng. Hỏi: còn ? chiếc.
Đây là bài khó nhất trong bài viết vì cái toàn bộ thay đổi giữa chừng. Phân số 5/12 là của 120 chiếc. Phân số 3/5 lại là của số đèn buổi sáng. Phải tìm số đèn buổi sáng trước, rồi mới dùng nó làm cái toàn bộ cho bước sau.
Bài giải
Buổi sáng gian hàng bán được số đèn lồng là:
120 × 5/12 = 50 (chiếc)
Buổi chiều gian hàng bán được số đèn lồng là:
50 × 3/5 = 30 (chiếc)
Gian hàng còn lại số đèn lồng là:
120 − 50 − 30 = 40 (chiếc)
Đáp số: 40 chiếc đèn lồng.
Thử lại. 50 + 30 + 40 = 120. Buổi chiều 30 chiếc, so với buổi sáng 50 chiếc là 30/50 = 3/5, đúng đề.
Lỗi thường gặp ở bài này: con tính buổi chiều là 120 × 3/5 = 72 chiếc, rồi ra số còn lại âm (120 − 50 − 72 = −2). Khi đáp số vô lý như vậy, đó là tín hiệu tốt để quay lại đọc cụm "3/5 số đèn bán buổi sáng".
Những lỗi hay gặp và cách sửa nhẹ nhàng
- Chia thay vì nhân. Con viết 24 : 3/8 = 64 quả, nhiều hơn cả rổ cam. Hỏi lại: "Biếu bà một phần rổ thì được nhiều hơn hay ít hơn cả rổ?" Một phần phải nhỏ hơn cái toàn bộ khi phân số bé hơn 1.
- Lấy nhầm cái toàn bộ. Như ví dụ 4. Cách sửa là gạch chân "của ..." sau mỗi phân số và viết tên cái toàn bộ ngay cạnh phân số trong phần tóm tắt.
- Quên đơn vị. Viết "24 × 3/8 = 9" mà không ghi "(quả)". Theo cách trình bày sách giáo khoa, đơn vị đặt trong ngoặc sau kết quả mỗi phép tính.
- Câu lời giải chung chung. "Số đó là" thay cho "Số cam mẹ biếu bà là". Câu lời giải nên nói rõ đang tính cái gì, để chính con đọc lại cũng hiểu.
- Không thử lại. Thử lại ở dạng này rất nhanh: cộng các phần xem có bằng cái toàn bộ không, hoặc chia phần cho toàn bộ xem có ra phân số của đề không.
Đem bài toán ra khỏi trang sách
Dạng toán này có mặt khắp nơi trong bếp và ngoài chợ, nên rất dễ luyện mà không cần giấy. Khi chia đĩa bánh, hỏi con: "Nhà mình có 12 cái bánh, để dành 1/4 cho ông, ông được mấy cái?" Khi đi chợ: "Rổ có 30 quả trứng, 1/5 là trứng vịt, có mấy quả trứng vịt?" Cho con đếm thật bằng đồ vật trước, viết phép tính sau.
Khi con đã quen, đổi vai: để con tự đặt một đề "phân số của một số" cho bố mẹ giải, với điều kiện số phải chia hết cho mẫu. Muốn ra được đề có số đẹp, con phải nghĩ ngược: 3/8 thì cái toàn bộ phải là 8, 16, 24... Đây là bước hiểu sâu hơn nhiều so với chỉ làm theo mẫu.
Bước tiếp theo nên học là bài tìm một số khi biết giá trị phân số của nó, rồi đến bài toán phần còn lại. Ba dạng này đi cùng nhau, và cũng là nền cho tỉ số phần trăm ở lớp 5: tìm 25% của một số thật ra chính là tìm 25/100 của số đó.
Bài tự luyện
- Đàn vịt nhà bác Năm có 45 con, trong đó 2/9 số vịt là vịt trắng. Hỏi đàn có bao nhiêu con vịt trắng? Đáp số: 10 con.
- Một thùng có 60 lít nước mắm. Cửa hàng đã bán 3/4 số nước mắm. Hỏi thùng còn lại bao nhiêu lít? Đáp số: 15 lít (đã bán 45 lít).
- Quãng đường từ nhà Hà đến thị trấn dài 36 km. Hà đi xe đạp 5/6 quãng đường, đoạn còn lại đi bộ. Hỏi Hà đi bộ bao nhiêu ki-lô-mét? Đáp số: 6 km (đi xe đạp 30 km).
Câu hỏi thường gặp
Muốn tìm phân số của một số ta làm thế nào?
Ta lấy số đó nhân với phân số. Ví dụ 2/5 của 30 là 30 × 2/5 = 12. Hiểu theo cách khác: chia 30 thành 5 phần bằng nhau được 6, rồi lấy 2 phần là 12.
Tìm phân số của một số học ở lớp mấy?
Theo chương trình Toán tiểu học hiện hành, học sinh làm quen phân số và các bài toán liên quan ở lớp 4. Ở lớp 5, dạng này được dùng lại trong tỉ số phần trăm và các bài nhiều bước.
Tìm phân số của một số khác tìm một số khi biết giá trị phân số thế nào?
Tìm phân số của một số là biết cái toàn bộ, hỏi một phần, nên làm phép nhân. Tìm một số khi biết giá trị phân số là biết một phần, hỏi cái toàn bộ, nên làm phép chia cho phân số. Câu hỏi để phân biệt: số đề cho là cả hay chỉ một phần?
Vì sao con hay nhầm khi đề có hai phân số?
Thường vì hai phân số là phân số của hai cái toàn bộ khác nhau, ví dụ "5/12 số đèn" và "3/5 số đèn buổi sáng". Gạch chân cụm "của ..." sau mỗi phân số và ghi rõ trong tóm tắt sẽ giúp con lấy đúng cái toàn bộ.
Phân số lớn hơn 1 thì sao?
Vẫn nhân như bình thường, chỉ là kết quả lớn hơn số ban đầu. Ví dụ 5/4 của 20 là 25. Dạng này hay xuất hiện khi so sánh, như "năm nay thu hoạch bằng 5/4 năm ngoái".