Suy TínhWiki
Tìm
Toán đố cổ & lịch sử phép tính

Những bài toán của Alcuin cho học trò thời Charlemagne

Tập Propositiones ad acuendos juvenes gán cho Alcuin xứ York: cầu thang trăm bậc 5.050 con bồ câu, chó đuổi thỏ 75 lần nhảy, ba người con chia 30 cái bình.

Những bài toán của Alcuin cho học trò thời Charlemagne

Những bài toán của Alcuin là tập Propositiones ad acuendos juvenes (Các bài toán để mài sắc trí người trẻ), một trong những tập toán đố cổ nhất bằng tiếng La-tinh, khoảng năm mươi bài, thường được gán cho Alcuin xứ York (khoảng 735 – 804), thầy học ở triều đình Charlemagne. Trong đó có bài cầu thang trăm bậc (tổng 5.050 con chim), bài chó đuổi thỏ, bài chia bình cho ba người con. Việc Alcuin là tác giả có khả năng cao nhưng chưa được chứng minh chắc chắn.

Alcuin và trường học của Charlemagne

Alcuin là học giả người Anh, được đào tạo ở trường nhà thờ York. Khoảng năm 781 – 782, ông sang phục vụ Charlemagne, vua người Frank, và trở thành một trong những người dẫn dắt phong trào chấn hưng học thuật mà sử học gọi là "phục hưng Carolingian". Ông dạy ở trường cung đình, viết sách ngữ pháp, tu từ, thiên văn, và cuối đời làm viện phụ tu viện Saint-Martin ở Tours.

Tập Propositiones đến với chúng ta qua các bản chép tay thời trung đại, bản cổ nhất có từ khoảng thế kỷ 9 – 10. Một số bản ghi tên Alcuin, một số không. Giới nghiên cứu thường coi việc gán cho ông là hợp lý, vì phong cách và thời điểm khớp với hoạt động dạy học của ông, nhưng vẫn nói rõ là chưa chắc chắn.

Đặc điểm của tập: mỗi bài có đề và lời giải ngắn, nhiều bài mang tính đố mẹo. Bài nổi tiếng nhất là bài sói, dê và bắp cải qua sông; bài này thuộc loại câu đố logic, không bàn ở đây.

Những dạng bài trong tập

DạngVí dụ trong tậpGần với dạng toán hôm nay
Tổng dãy sốChim bồ câu trên cầu thang trăm bậcDãy số cách đều
Chuyển động đuổi nhauChó đuổi thỏHai vật chuyển động cùng chiều
Chia đều có điều kiệnBa người con chia 30 cái bìnhSuy luận, lập bảng
Đo diện tích, sức chứaRuộng, thành, nhà có hình dạng khác nhauHình học có lời văn
Đố mẹoCon bò cày cả ngày để lại bao nhiêu dấu chân ở luống cuốiĐọc kỹ đề

Một số lời giải về diện tích trong tập dùng công thức gần đúng, cho kết quả sai so với toán học hôm nay. Đó là dấu vết thật của trình độ hình học châu Âu đầu trung đại, đáng để ý khi đọc nguyên bản.

Ví dụ giải đầy đủ

Ví dụ 1: cầu thang trăm bậc

Đề gốc (diễn ý). Một cầu thang có 100 bậc. Bậc thứ nhất có 1 con bồ câu, bậc thứ hai có 2 con, bậc thứ ba có 3 con, cứ thế đến bậc thứ một trăm có 100 con. Hỏi có tất cả bao nhiêu con bồ câu?

Bài giải theo cách của Alcuin

Ghép bậc 1 với bậc 99: 1 + 99 = 100 con. Ghép bậc 2 với bậc 98: 2 + 98 = 100 con. Cứ thế đến bậc 49 với bậc 51: 49 + 51 = 100 con.

Có 49 cặp như vậy, được:

49 × 100 = 4.900 (con)

Còn lại bậc 50 và bậc 100 chưa ghép, có:

50 + 100 = 150 (con)

Tổng số bồ câu là:

4.900 + 150 = 5.050 (con)

Đáp số: 5.050 con bồ câu.

Cách giải theo công thức hôm nay: (1 + 100) × 100 : 2 = 5.050. Hai cách cùng một kết quả.

Điều thú vị: lời giải ghép đôi đã có trong một tập toán thế kỷ 8 – 9, hàng nghìn năm trước giai thoại cậu bé Gauss cộng từ 1 đến 100 mà người ta hay kể. Ý tưởng ghép số đầu với số cuối vì vậy không phải phát minh của một thiên tài nhỏ tuổi; nó là kỹ thuật đã được dạy từ lâu.

Ví dụ 2: chó đuổi thỏ

Đề gốc (diễn ý). Một con chó đuổi một con thỏ. Thỏ chạy trước chó 150 bộ (đơn vị đo bằng bàn chân). Mỗi lần nhảy, chó đi được 9 bộ, thỏ đi được 7 bộ. Hỏi sau bao nhiêu lần nhảy thì chó đuổi kịp thỏ?

Tóm tắt. Khoảng cách ban đầu 150 bộ; chó 9 bộ mỗi lần nhảy; thỏ 7 bộ mỗi lần nhảy; hai con nhảy cùng nhịp.

Bài giải

Sau mỗi lần nhảy, chó rút ngắn khoảng cách được:

9 – 7 = 2 (bộ)

Số lần nhảy để chó đuổi kịp thỏ là:

150 : 2 = 75 (lần)

Đáp số: 75 lần nhảy.

Thử lại: sau 75 lần nhảy, chó đi được 75 × 9 = 675 (bộ); thỏ đi được 75 × 7 = 525 (bộ), cộng 150 bộ chạy trước là 675 bộ. Hai con ở cùng một chỗ.

Đây chính là bài "hai vật chuyển động cùng chiều đuổi kịp nhau" của lớp 5 hôm nay: thời gian đuổi kịp = khoảng cách : hiệu vận tốc. Chỉ khác là đơn vị thời gian được đo bằng "lần nhảy" thay cho giờ.

Ví dụ 3: ba người con chia 30 cái bình

Đề gốc (diễn ý). Một người cha khi mất để lại cho ba người con 30 cái bình: 10 bình đầy, 10 bình chứa một nửa, 10 bình rỗng. Phải chia sao cho mỗi người được số bình bằng nhau và lượng chứa bên trong bằng nhau, mà không được rót từ bình này sang bình khác.

Bài giải

Mỗi người được số bình là:

30 : 3 = 10 (bình)

Tính lượng chứa bằng "bình đầy". 10 bình đầy là 10 bình đầy; 10 bình một nửa bằng 5 bình đầy. Tổng lượng chứa là:

10 + 5 = 15 (bình đầy)

Mỗi người được lượng chứa bằng:

15 : 3 = 5 (bình đầy)

Ta cần chia sao cho mỗi người có 10 bình, chứa tổng cộng bằng 5 bình đầy. Nhận xét: một bình đầy cùng một bình rỗng chứa đúng bằng hai bình một nửa. Vì vậy có thể chia:

Người thứ nhất: 10 bình một nửa (bằng 5 bình đầy).

Người thứ hai: 5 bình đầy và 5 bình rỗng.

Người thứ ba: 5 bình đầy và 5 bình rỗng.

Đáp số (một cách chia): một người 10 bình một nửa; hai người còn lại mỗi người 5 bình đầy và 5 bình rỗng.

Thử lại: số bình đầy 0 + 5 + 5 = 10; số bình một nửa 10 + 0 + 0 = 10; số bình rỗng 0 + 5 + 5 = 10. Mỗi người có 10 bình và lượng chứa bằng 5 bình đầy.

Bài có nhiều cách chia khác cũng đúng, ví dụ: (3 đầy, 4 một nửa, 3 rỗng), (3 đầy, 4 một nửa, 3 rỗng), (4 đầy, 2 một nửa, 4 rỗng). Lập bảng ba cột cho con tự tìm thêm là một bài luyện suy luận rất tốt.

Bài đố mẹo: đọc đề trước khi tính

Trong tập có những bài cố ý gài bẫy. Ví dụ bài con bò cày ruộng cả ngày: hỏi ở luống cuối cùng con bò để lại bao nhiêu dấu chân. Lời giải của tập cho rằng không có dấu nào, vì lưỡi cày đi sau đã xoá hết. Những bài như vậy nhắc học trò một điều cũ mà vẫn mới: trước khi tính, hãy hình dung việc đang diễn ra.

Đây cũng là thói quen nên dạy cho trẻ hôm nay. Trước mỗi bài toán có lời văn, hỏi con kể lại bằng lời mình chuyện gì đang xảy ra. Nhiều lỗi sai biến mất ngay ở bước đó.

Góc nhìn hôm nay

Tập Propositiones cho thấy người thầy thời trung đại cũng biết rằng học trò cần được thử thách vừa sức, bằng câu chuyện gần gũi: chim bồ câu, con chó, con thỏ, chia của thừa kế. Mục đích ghi ngay ở tên tập: mài sắc trí óc người trẻ, không phải luyện tính cho nhanh.

Muốn đọc thêm, có thể tìm bản dịch tiếng Anh tập Propositiones ad acuendos juvenes kèm chú giải trong các tạp chí và sách lịch sử toán học giải trí. Khi đọc, nên để ý lời giải nào khớp với toán học hôm nay và lời giải nào chỉ là gần đúng.

Bài tự luyện

  1. Cầu thang 50 bậc, bậc thứ n có n con chim. Có tất cả bao nhiêu con? Đáp số: 1.275 con.
  2. Thỏ chạy trước chó 60 bộ. Mỗi lần nhảy chó đi 8 bộ, thỏ đi 5 bộ. Sau bao nhiêu lần nhảy chó đuổi kịp thỏ? Đáp số: 20 lần.
  3. Ba người chia 9 bình: 3 bình đầy, 3 bình một nửa, 3 bình rỗng, sao cho mỗi người có 3 bình và lượng chứa bằng nhau, không rót. Có mấy cách chia? Đáp số: chỉ có 1 cách: mỗi người 1 bình đầy, 1 bình một nửa, 1 bình rỗng. (Nếu một người lấy cả 3 bình một nửa thì hai người kia chỉ còn bình đầy và bình rỗng, không thể có đúng 1,5 bình đầy.)

Câu hỏi thường gặp

Alcuin là ai?

Alcuin xứ York (khoảng 735 – 804) là học giả người Anh, thầy học ở triều đình Charlemagne và là một nhân vật chính của phong trào chấn hưng học thuật Carolingian. Cuối đời ông làm viện phụ tu viện Saint-Martin ở Tours.

Propositiones ad acuendos juvenes là gì?

Là tập khoảng năm mươi bài toán đố bằng tiếng La-tinh, tên có nghĩa là các bài toán để mài sắc trí người trẻ. Đây là một trong những tập toán đố cổ nhất của châu Âu, thường được gán cho Alcuin.

Bài toán cầu thang trăm bậc của Alcuin giải thế nào?

Ghép bậc 1 với bậc 99, bậc 2 với bậc 98, được 49 cặp mỗi cặp 100 con, cộng thêm bậc 50 và bậc 100. Tổng là 4.900 + 150 = 5.050 con bồ câu.

Alcuin có chắc chắn là tác giả tập bài toán không?

Chưa chắc chắn. Tập đến với chúng ta qua các bản chép tay trung đại, có bản ghi tên ông, có bản không; giới nghiên cứu coi việc gán cho Alcuin là hợp lý nhưng chưa chứng minh được.

Bài chó đuổi thỏ của Alcuin có đáp số bao nhiêu?

Chó đuổi kịp thỏ sau 75 lần nhảy. Thỏ chạy trước 150 bộ, mỗi lần nhảy chó rút ngắn 9 – 7 = 2 bộ, nên cần 150 : 2 = 75 lần.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store