Suy TínhWiki
Tìm
Toán đố cổ & lịch sử phép tính

Tôn Tử toán kinh và bài toán số dư Hàn Tín điểm binh

Bài gốc trong Tôn Tử toán kinh: đếm ba dư 2, đếm năm dư 3, đếm bảy dư 2, đáp số 23. Vì sao quy tắc dùng 70, 21, 15 và 105; vì sao gọi Hàn Tín chỉ là giai thoại.

Tôn Tử toán kinh và bài toán số dư Hàn Tín điểm binh

Bài toán "Hàn Tín điểm binh" là tên gọi dân gian của một bài toán số dư trong Tôn Tử toán kinh, sách toán Trung Hoa khoảng thế kỷ 3 – 5: có một số vật, đếm từng ba còn dư 2, đếm từng năm còn dư 3, đếm từng bảy còn dư 2; hỏi có bao nhiêu vật. Đáp số nhỏ nhất là 23. Cách giải của sách dùng ba "số chìa khoá" 70, 21, 15 và số 105, nay được biết dưới tên định lý số dư Trung Hoa.

Sách Tôn Tử toán kinh và bài toán gốc

Tôn Tử toán kinh là một sách toán dạy tính bằng que, thường được xếp vào khoảng thế kỷ 3 đến thế kỷ 5. Tác giả "Tôn Tử" ở đây không phải Tôn Vũ viết Binh pháp; về người này hầu như không có thông tin gì chắc chắn. Sách sau đó được đưa vào bộ "Toán kinh thập thư", bộ sách dùng trong khoa thi toán đời Đường.

Bài toán nổi tiếng nằm ở quyển hạ. Diễn ý đề gốc:

Nay có vật không biết số. Đếm từng ba còn hai, đếm từng năm còn ba, đếm từng bảy còn hai. Hỏi vật là bao nhiêu? Đáp: hai mươi ba.

Sách không chỉ cho đáp số mà còn cho quy tắc: mỗi đơn vị dư khi chia cho 3 thì đặt 70, mỗi đơn vị dư khi chia cho 5 thì đặt 21, mỗi đơn vị dư khi chia cho 7 thì đặt 15; cộng lại, nếu lớn hơn 105 thì trừ bớt 105.

Hàn Tín: vì sao chỉ là giai thoại

Hàn Tín là danh tướng giúp Lưu Bang lập nhà Hán cuối thế kỷ 3 trước Công nguyên. Chuyện kể ông điểm quân bằng cách cho lính xếp hàng ba, hàng năm, hàng bảy, chỉ nhìn số lính thừa mà biết tổng quân số. Câu chuyện hấp dẫn nhưng không có trong sử chép về Hàn Tín, và ra đời sau sách Tôn Tử. Tên gọi "Hàn Tín điểm binh" là cách người đời sau đặt cho bài toán để dễ nhớ, giống như các tên "Tần vương ám điểm binh", "quỷ cốc toán" cũng được dùng cho cùng bài này.

Về sau, Trình Đại Vị đời Minh trong sách Toán pháp thống tông (1592) đã gói quy tắc 70, 21, 15, 105 vào một bài thơ bốn câu để học trò thuộc lòng. Đến thế kỷ 13, Tần Cửu Thiều trong Số thư cửu chương (1247) đưa ra phương pháp tổng quát gọi là "đại diễn cầu nhất thuật". Ở châu Âu, Gauss trình bày lý thuyết đồng dư một cách hệ thống trong sách năm 1801.

Vì sao lại là 70, 21 và 15

Số chìa khoáChia cho 3Chia cho 5Chia cho 7
70dư 1dư 0dư 0
21dư 0dư 1dư 0
15dư 0dư 0dư 1
105dư 0dư 0dư 0

Mỗi số chìa khoá "chỉ phụ trách" một phép chia. Số 70 chia hết cho 5 và 7, chia cho 3 dư 1. Vậy muốn số dư khi chia 3 là 2, lấy 2 lần 70; việc này không làm hỏng số dư khi chia 5 và 7. Tương tự với 21 và 15. Còn 105 = 3 × 5 × 7 chia hết cho cả ba số, nên thêm bớt 105 không làm thay đổi số dư nào.

Tìm số chìa khoá thế nào? Với 3: xét các bội của 5 × 7 = 35 là 35, 70, 105… tìm số đầu tiên chia 3 dư 1, được 70. Với 5: xét bội của 3 × 7 = 21, thấy ngay 21 chia 5 dư 1. Với 7: xét bội của 3 × 5 = 15, thấy 15 chia 7 dư 1.

Ví dụ giải đầy đủ

Ví dụ 1: bài gốc giải bằng quy tắc của sách

Đề. Tìm số nhỏ nhất chia 3 dư 2, chia 5 dư 3, chia 7 dư 2.

Bài giải

Theo quy tắc, số dư khi chia 3 là 2 nên lấy 2 × 70 = 140.

Số dư khi chia 5 là 3 nên lấy 3 × 21 = 63.

Số dư khi chia 7 là 2 nên lấy 2 × 15 = 30.

Cộng lại: 140 + 63 + 30 = 233.

233 lớn hơn 105, trừ bớt 105 hai lần: 233 – 210 = 23.

Đáp số: 23.

Thử lại: 23 : 3 = 7 (dư 2); 23 : 5 = 4 (dư 3); 23 : 7 = 3 (dư 2). Các số khác cũng thoả mãn là 23 + 105 = 128, 233, 338…

Ví dụ 2: giải bằng cách sàng, hợp với tiểu học

Đề. Giải lại bài trên mà không dùng số chìa khoá.

Bài giải

Bắt đầu từ điều kiện có số chia lớn nhất: chia 7 dư 2. Các số đó là 2, 9, 16, 23, 30, 37…

Trong dãy, chọn số chia 5 dư 3: 2 (dư 2), 9 (dư 4), 16 (dư 1), 23 (dư 3). Được 23.

Kiểm tra điều kiện còn lại: 23 chia 3 dư 2. Thoả mãn.

Đáp số: 23.

Cách sàng chậm hơn với số lớn nhưng không cần học thuộc gì, và học sinh hiểu ngay vì sao đúng. Nên dạy cách này trước, quy tắc 70 – 21 – 15 sau.

Ví dụ 3: điểm quân trong một khoảng

Đề. Một đội quân khoảng từ 100 đến 200 người. Xếp hàng 3 thừa 1 người, xếp hàng 5 thừa 2 người, xếp hàng 7 thừa 3 người. Hỏi đội quân có bao nhiêu người?

Bài giải

Dùng các số chìa khoá:

1 × 70 + 2 × 21 + 3 × 15 = 70 + 42 + 45 = 157

Các số thoả mãn cả ba điều kiện hơn kém nhau 105. Số nhỏ nhất là 157 – 105 = 52; các số tiếp theo là 157, 262…

Trong khoảng 100 đến 200 chỉ có 157.

Đáp số: 157 người.

Thử lại: 157 : 3 = 52 (dư 1); 157 : 5 = 31 (dư 2); 157 : 7 = 22 (dư 3).

Chú ý: nếu đề không cho khoảng, bài có vô số đáp số. Muốn có một đáp số, đề phải giới hạn phạm vi, đúng như người chỉ huy biết đại khái quân mình có "khoảng một trăm mấy".

Ví dụ 4: khi các số dư "thiếu cùng một đơn vị"

Đề. Tìm số nhỏ nhất chia 4 dư 3, chia 5 dư 4, chia 6 dư 5.

Bài giải

Mỗi số dư đều kém số chia đúng 1. Vậy nếu thêm 1 vào số cần tìm thì số mới chia hết cho cả 4, 5 và 6.

Số nhỏ nhất chia hết cho 4, 5 và 6 là 60.

Số cần tìm là:

60 – 1 = 59

Đáp số: 59.

Thử lại: 59 : 4 = 14 (dư 3); 59 : 5 = 11 (dư 4); 59 : 6 = 9 (dư 5).

Đây là trường hợp đặc biệt dễ, không cần đến quy tắc của Tôn Tử. Trước khi áp công thức, luôn nhìn xem các số dư có quan hệ đơn giản với số chia không. Cũng lưu ý 4 và 6 có ước chung là 2, nên quy tắc số chìa khoá dạng 70 – 21 – 15 không áp dụng thẳng được cho bộ số này.

Bài toán cổ này sống tiếp ở đâu

  • Lịch pháp. Các nhà làm lịch Trung Hoa cần tìm thời điểm mà nhiều chu kỳ thiên văn cùng bắt đầu lại; đó chính là bài toán số dư nhiều điều kiện. Đây là một lý do khiến các nhà toán học cổ nghiên cứu nó kỹ.
  • Máy tính và mật mã. Định lý số dư Trung Hoa được dùng để tính nhanh với số rất lớn, chẳng hạn trong một số thuật toán mã hoá.
  • Đời thường. Lịch phiên chợ, lịch trực nhật, các chu kỳ lặp lại khi nào trùng nhau, đều cùng họ với bài toán này.

Bài tự luyện

  1. Tìm số nhỏ nhất chia 3 dư 1, chia 5 dư 1, chia 7 dư 1. Đáp số: 1 (số lớn hơn 1 nhỏ nhất là 106).
  2. Một rổ trứng có từ 50 đến 150 quả. Xếp mỗi khay 3 quả thừa 2, mỗi khay 5 quả thừa 4, mỗi khay 7 quả thừa 6. Rổ có bao nhiêu quả? Đáp số: 104 quả.
  3. Dùng quy tắc 70, 21, 15, tìm số nhỏ nhất chia 3 dư 2, chia 5 dư 1, chia 7 dư 4. Đáp số: 11.

Câu hỏi thường gặp

Bài toán Hàn Tín điểm binh là gì?

Là tên gọi dân gian của bài toán tìm một số khi biết số dư của nó khi chia cho 3, 5 và 7. Bài gốc nằm trong Tôn Tử toán kinh, sách toán Trung Hoa khoảng thế kỷ 3 – 5, với đáp số 23.

Hàn Tín có thật sự điểm binh bằng cách này không?

Không có sử liệu nào ghi như vậy. Hàn Tín sống cuối thế kỷ 3 trước Công nguyên, còn bài toán xuất hiện trong sách Tôn Tử muộn hơn nhiều thế kỷ; tên gọi gắn với ông là do người đời sau đặt.

Vì sao quy tắc dùng các số 70, 21, 15 và 105?

Số 70 chia hết cho 5 và 7, chia 3 dư 1; số 21 chia hết cho 3 và 7, chia 5 dư 1; số 15 chia hết cho 3 và 5, chia 7 dư 1. Số 105 bằng 3 × 5 × 7 nên thêm bớt nó không làm thay đổi số dư nào.

Định lý số dư Trung Hoa là gì?

Là định lý nói rằng nếu các số chia đôi một nguyên tố cùng nhau thì luôn có số thoả mãn mọi điều kiện về số dư, và các số đó hơn kém nhau đúng bằng tích các số chia. Bài toán trong Tôn Tử toán kinh là ví dụ sớm nhất được biết tới.

Học sinh tiểu học giải bài Hàn Tín điểm binh thế nào?

Liệt kê các số thoả mãn điều kiện có số chia lớn nhất, rồi lần lượt kiểm tra các điều kiện còn lại. Cách sàng này không cần công thức và giúp học sinh hiểu vì sao đáp số đúng.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store