Cửu chương toán thuật (Chín chương về thuật tính) là sách toán cổ quan trọng nhất của Trung Hoa, gồm 246 bài toán chia thành chín chương, thành hình qua nhiều thế hệ và được hoàn chỉnh vào khoảng thời Hán. Bản lưu truyền gắn với lời chú giải của Lưu Huy năm 263. Gần như mọi bài trong sách đều xuất phát từ việc thật: đo ruộng, đổi thóc lấy gạo, chia thuế, đắp đê, và có cả cách giải hệ nhiều đại lượng chưa biết bằng que tính trên bàn.
Sách ra đời thế nào
Không có một tác giả duy nhất. Lưu Huy, trong lời tựa chú giải, cho biết sách có gốc từ trước thời Tần và được các học giả đời Hán sửa chữa, bổ sung. Giới nghiên cứu thường xếp bản hoàn chỉnh vào khoảng thế kỷ 1 trước hoặc sau Công nguyên; con số chính xác vẫn còn bàn.
Lưu Huy (thế kỷ 3) không chỉ chú thích mà còn chứng minh nhiều quy tắc vốn chỉ được nêu ra, và tính số pi bằng cách chia đường tròn thành đa giác nhiều cạnh. Về sau, sách được dùng làm sách giáo khoa toán ở Trung Hoa và ảnh hưởng tới việc học toán ở các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam.
Chín chương là chín việc của đời sống
| Chương | Tên Hán Việt | Nội dung chính |
|---|---|---|
| 1 | Phương điền | Đo diện tích ruộng, phép tính phân số |
| 2 | Túc mễ | Đổi thóc ra gạo, các loại hạt theo tỉ lệ |
| 3 | Suy phân | Chia theo tỉ lệ, chia theo thứ bậc |
| 4 | Thiểu quảng | Biết diện tích tìm cạnh, khai căn |
| 5 | Thương công | Thể tích đê, mương, kho; tính nhân công |
| 6 | Quân thâu | Chia thuế, chia việc vận chuyển cho công bằng |
| 7 | Doanh bất túc | Bài toán "thừa – thiếu" |
| 8 | Phương trình | Giải hệ nhiều đại lượng chưa biết, dùng cả số âm |
| 9 | Câu cổ | Tam giác vuông, đo chiều cao, khoảng cách |
Cách trình bày giống nhau trong cả sách: nêu đề ("Nay có…"), cho đáp số ("Đáp rằng…"), rồi nêu thuật giải ("Thuật rằng…"). Không có chứng minh trong nguyên bản; phần lý giải là của Lưu Huy.
Chương 8 đáng chú ý nhất với người học toán hôm nay. Người xưa đặt hệ số của các đại lượng thành từng cột que tính trên bàn, rồi khử dần như cách ta khử ẩn hiện nay. Khi phép trừ cho kết quả âm, sách có quy tắc riêng cho số "chính" và số "phụ" (dương và âm), dùng que màu đỏ và đen để phân biệt.
Bốn bài toán gốc, giải theo lối hôm nay
Ví dụ 1: đo ruộng (chương Phương điền)
Đề gốc (diễn ý). Nay có thửa ruộng rộng 15 bộ, dài 16 bộ. Hỏi ruộng là bao nhiêu? Đáp rằng: một mẫu.
Bài giải
Diện tích thửa ruộng là:
15 × 16 = 240 (bộ vuông)
Theo đơn vị thời đó, 240 bộ vuông là 1 mẫu.
Đáp số: 1 mẫu.
"Bộ" là đơn vị đo chiều dài của Trung Hoa cổ, độ dài thực tế thay đổi theo thời kỳ, nên không nên quy đổi đại ra mét. Bài đầu tiên của sách đơn giản như vậy, nhưng các bài sau đi tới ruộng hình tròn, hình viên phân, hình vành khăn.
Ví dụ 2: chia nai theo tước (chương Suy phân)
Đề gốc (diễn ý). Năm người có năm bậc tước từ cao đến thấp cùng đi săn, được 5 con nai. Muốn chia theo thứ bậc tước. Hỏi mỗi người được bao nhiêu?
Tóm tắt. Theo thuật giải của sách, phần của năm người theo tỉ lệ 5 : 4 : 3 : 2 : 1 (người tước cao nhất 5 phần).
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
5 + 4 + 3 + 2 + 1 = 15 (phần)
Mỗi phần ứng với số nai là:
5 : 15 = 1/3 (con)
Người tước cao nhất được 5 × 1/3 = 5/3 con, tức là 1 và 2/3 con. Các người tiếp theo được 4/3 con (1 và 1/3 con), 1 con, 2/3 con, 1/3 con.
Đáp số: 1 2/3 con; 1 1/3 con; 1 con; 2/3 con; 1/3 con.
Thử lại: 5/3 + 4/3 + 3/3 + 2/3 + 1/3 = 15/3 = 5 (con).
Đây chính là bài "chia theo tỉ lệ" của tiểu học hôm nay, chỉ khác là chia thịt nai cho các bậc quan chức. Đáp số có phân số cũng tự nhiên, vì nai đã săn được thì xẻ thịt mà chia.
Ví dụ 3: chung tiền mua đồ (chương Doanh bất túc)
Đề gốc (diễn ý). Nay có một nhóm người chung tiền mua một món đồ. Mỗi người góp 8 thì thừa 3; mỗi người góp 7 thì thiếu 4. Hỏi số người và giá món đồ.
Bài giải
Khi mỗi người góp 8 thay vì 7, tổng số tiền tăng từ "thiếu 4" lên "thừa 3", tức là tăng thêm:
4 + 3 = 7
Mỗi người góp thêm:
8 – 7 = 1
Số người là:
7 : 1 = 7 (người)
Giá món đồ là:
8 × 7 – 3 = 53
Đáp số: 7 người; món đồ giá 53.
Thử lại: 7 × 7 + 4 = 53. Đúng.
Sách cổ cho đúng đáp số này: 7 người, giá 53. Quy tắc chung của chương là: lấy tổng "thừa" và "thiếu" chia cho hiệu hai mức góp. Học sinh tiểu học hôm nay gặp lại đúng dạng này dưới tên "bài toán thừa thiếu" hay "chia kẹo".
Ví dụ 4: ba hạng lúa (chương Phương trình)
Đề gốc (diễn ý). Có lúa hạng thượng, hạng trung, hạng hạ. 3 bó thượng, 2 bó trung, 1 bó hạ được 39 đấu thóc. 2 bó thượng, 3 bó trung, 1 bó hạ được 34 đấu. 1 bó thượng, 2 bó trung, 3 bó hạ được 26 đấu. Hỏi mỗi bó mỗi hạng được bao nhiêu đấu?
Bài giải (theo lối khử của sách, viết bằng lời)
Ghi ba "dòng" như ba hàng que tính:
Dòng (1): 3 thượng + 2 trung + 1 hạ = 39
Dòng (2): 2 thượng + 3 trung + 1 hạ = 34
Dòng (3): 1 thượng + 2 trung + 3 hạ = 26
Bước 1, bỏ lúa thượng khỏi dòng (2): lấy 3 lần dòng (2) trừ 2 lần dòng (1):
(6 thượng + 9 trung + 3 hạ) – (6 thượng + 4 trung + 2 hạ) = 102 – 78, tức là 5 trung + 1 hạ = 24
Bước 2, bỏ lúa thượng khỏi dòng (3): lấy 3 lần dòng (3) trừ dòng (1):
(3 thượng + 6 trung + 9 hạ) – (3 thượng + 2 trung + 1 hạ) = 78 – 39, tức là 4 trung + 8 hạ = 39
Bước 3, bỏ lúa trung: lấy 5 lần kết quả bước 2 trừ 4 lần kết quả bước 1:
(20 trung + 40 hạ) – (20 trung + 4 hạ) = 195 – 96, tức là 36 hạ = 99
Một bó hạ được: 99 : 36 = 11/4 (đấu), tức là 2 và 3/4 đấu.
Từ bước 1: 5 trung = 24 – 11/4 = 85/4, nên một bó trung được 85/4 : 5 = 17/4 (đấu), tức là 4 và 1/4 đấu.
Từ dòng (1): 3 thượng = 39 – 2 × 17/4 – 11/4 = 39 – 45/4 = 111/4, nên một bó thượng được 111/4 : 3 = 37/4 (đấu), tức là 9 và 1/4 đấu.
Đáp số: bó thượng 9 1/4 đấu; bó trung 4 1/4 đấu; bó hạ 2 3/4 đấu.
Thử lại dòng (3): 37/4 + 2 × 17/4 + 3 × 11/4 = (37 + 34 + 33) : 4 = 104 : 4 = 26. Đúng.
Đáp số này trùng với đáp số trong sách. Cách khử từng hàng như trên giống hệt phương pháp mà toán học châu Âu về sau gọi là khử Gauss, nhưng xuất hiện trong Cửu chương sớm hơn khoảng mười bảy thế kỷ.
Vì sao sách này còn đáng đọc hôm nay
- Toán sinh ra từ việc thật. Mỗi chương là một nghề của người làm quan: đo ruộng, thu thuế, vận lương, đắp đê. Không có bài toán nào "chỉ để luyện".
- Thuật giải trước, lý giải sau. Nguyên bản chỉ nêu cách làm; phải đợi Lưu Huy mới có lý giải. Đó cũng là hành trình bình thường của người học: biết làm trước, hiểu vì sao sau.
- Nhiều dạng toán tiểu học hôm nay có tổ tiên ở đây: chia theo tỉ lệ, thừa thiếu, rút về đơn vị, chuyển động đuổi nhau.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các bản dịch và nghiên cứu về Cửu chương toán thuật bằng tiếng Anh và tiếng Trung, cùng các sách lịch sử toán học phương Đông. Khi đọc, nên phân biệt nguyên văn sách với phần chú giải của Lưu Huy và các đời sau.
Bài tự luyện
- Thửa ruộng rộng 12 bộ, dài 20 bộ. Biết 240 bộ vuông là 1 mẫu, ruộng rộng bao nhiêu mẫu? Đáp số: 1 mẫu.
- Một nhóm người chung tiền mua dê. Mỗi người góp 5 thì thiếu 45; mỗi người góp 7 thì thiếu 3. Hỏi số người và giá con dê. Đáp số: 21 người; dê giá 150.
- Bốn người chia 20 đấu thóc theo tỉ lệ 4 : 3 : 2 : 1. Mỗi người được bao nhiêu? Đáp số: 8, 6, 4 và 2 đấu.
Câu hỏi thường gặp
Cửu chương toán thuật là gì?
Là sách toán cổ của Trung Hoa gồm 246 bài toán trong chín chương, được hoàn chỉnh vào khoảng thời Hán. Sách bàn về đo ruộng, đổi thóc gạo, chia theo tỉ lệ, tính thể tích công trình, giải hệ nhiều đại lượng và tam giác vuông.
Ai viết Cửu chương toán thuật?
Sách không có một tác giả duy nhất mà là sự tích luỹ qua nhiều thế hệ. Bản lưu truyền gắn với lời chú giải của Lưu Huy năm 263, người đã bổ sung lý giải cho các thuật tính.
Bài toán thừa thiếu trong Cửu chương giải thế nào?
Lấy tổng phần thừa và phần thiếu chia cho hiệu hai mức góp để ra số người, rồi tính giá món đồ. Ví dụ góp 8 thừa 3, góp 7 thiếu 4 cho 7 người và giá 53.
Người Trung Hoa cổ có dùng số âm không?
Có. Chương Phương trình có quy tắc cộng trừ số "chính" và số "phụ", tương ứng số dương và số âm, dùng que tính màu khác nhau để phân biệt khi khử các hàng.
Cửu chương toán thuật có liên quan gì đến bảng cửu chương không?
Hai thứ khác nhau. Cửu chương toán thuật là một cuốn sách toán chín chương; bảng nhân thì người Trung Hoa xưa gọi là "cửu cửu", vì đọc bắt đầu từ chín nhân chín.