Theo câu đố "văn bia Diophantus", ông sống 84 năm: thời thơ ấu bằng 1/6 cuộc đời, thêm 1/12 thì mọc râu, thêm 1/7 thì lấy vợ, 5 năm sau có con trai, người con sống được nửa tuổi đời cha, và cha mất 4 năm sau con. Cần nói ngay: đây không phải bia mộ thật. Đó là một bài thơ đố trong Hợp tuyển Hy Lạp (Anthologia Graeca), soạn ra để đố vui, và các con số về đời Diophantus không có nguồn nào khác xác nhận.
Diophantus là ai, và ta biết gì về ông
Diophantus là nhà toán học Hy Lạp sống ở Alexandria, Ai Cập. Niên đại của ông không chắc chắn; phần lớn nhà nghiên cứu xếp ông vào khoảng thế kỷ 3 sau Công nguyên, nhưng có ý kiến đẩy sớm hoặc muộn hơn cả trăm năm.
Tác phẩm nổi tiếng của ông là Arithmetica (Số học), gồm 13 quyển. Sáu quyển còn lại bằng tiếng Hy Lạp; năm 1968 người ta tìm thấy thêm bốn quyển bản dịch tiếng Ả Rập. Sách giải các bài toán tìm số thoả mãn các điều kiện, thường chỉ cần nghiệm là số dương hữu tỉ. Ông dùng một ký hiệu riêng cho số chưa biết, nên hay được gọi là một trong những người khởi đầu đại số.
Ở châu Âu, Arithmetica được dịch sang tiếng La-tinh và in năm 1621 (bản Bachet). Chính bên lề một cuốn bản in này, Pierre de Fermat ghi lời nhận xét nổi tiếng về bài toán mà về sau gọi là định lý lớn Fermat. Những phương trình chỉ tìm nghiệm nguyên ngày nay được gọi là phương trình Diophantus, để ghi nhận ông.
Bài thơ đố trong Hợp tuyển Hy Lạp
Hợp tuyển Hy Lạp là bộ sưu tập hàng nghìn bài thơ ngắn qua nhiều thế kỷ. Quyển XIV gồm các câu đố, trong đó có nhiều bài đố số học thường gắn với tên Metrodorus, người sưu tập khoảng thế kỷ 5 – 6. Bài về Diophantus nằm ở đây, viết theo lối một văn bia. Diễn ý:
Mộ này chứa Diophantus. Thượng đế cho ông làm trẻ con một phần sáu đời mình; thêm một phần mười hai, má ông có râu; thêm một phần bảy, ông thắp đèn cưới; năm năm sau, ông có con trai. Than ôi đứa con, sống được nửa đời cha thì mất. Ông nguôi nỗi đau bằng khoa học về số thêm bốn năm nữa rồi qua đời.
Bài thơ là sản phẩm của người đời sau. Không ai biết nó có dựa trên thông tin thật về đời Diophantus hay không. Vì vậy, khi kể "Diophantus sống 84 tuổi", nên nói thêm "theo một câu đố cổ".
Ví dụ giải đầy đủ
Ví dụ 1: Diophantus sống bao nhiêu năm (giải bằng phân số)
Đề. Như bài thơ trên. Hỏi Diophantus sống bao nhiêu năm?
Bài giải
Các giai đoạn tính bằng phân số của cả cuộc đời gồm: thơ ấu 1/6, đến khi có râu 1/12, đến khi lấy vợ 1/7, đời người con 1/2.
Tổng các phần đó là:
1/6 + 1/12 + 1/7 + 1/2 = 14/84 + 7/84 + 12/84 + 42/84 = 75/84 = 25/28 (cuộc đời)
Phần còn lại của cuộc đời là:
1 – 25/28 = 3/28 (cuộc đời)
Phần còn lại này chính là 5 năm (từ khi cưới đến khi có con) và 4 năm (sau khi con mất):
5 + 4 = 9 (năm)
Diophantus sống số năm là:
9 : 3/28 = 9 × 28/3 = 84 (năm)
Đáp số: 84 năm.
Thử lại: thơ ấu 84 : 6 = 14 năm; thêm 84 : 12 = 7 năm có râu (21 tuổi); thêm 84 : 7 = 12 năm lấy vợ (33 tuổi); 5 năm sau có con (38 tuổi); con sống 84 : 2 = 42 năm, mất khi cha 80 tuổi; 4 năm sau cha mất, 84 tuổi. Khớp toàn bộ.
Ví dụ 2: cùng bài, giải bằng cách chia phần bằng nhau
Cách này hợp với học sinh chưa thạo cộng phân số khác mẫu.
Bài giải
Tuổi thọ phải chia hết cho 6, 12, 7 và 2. Số nhỏ nhất chia hết cho cả bốn số là 84. Chia cuộc đời thành 84 phần bằng nhau.
Thơ ấu: 84 : 6 = 14 (phần). Đến khi có râu: 84 : 12 = 7 (phần). Đến khi lấy vợ: 84 : 7 = 12 (phần). Đời người con: 84 : 2 = 42 (phần).
Tổng các phần đó: 14 + 7 + 12 + 42 = 75 (phần). Còn lại 84 – 75 = 9 (phần), ứng với 5 + 4 = 9 năm.
Vậy 1 phần ứng với 1 năm, và cuộc đời là 84 năm.
Đáp số: 84 năm.
Một tuổi thọ là bội của 84 như 168 năm cũng cho các phần chẵn, nhưng khi đó 9 phần còn lại sẽ là 18 năm chứ không phải 9 năm. Chỉ 84 khớp với đề.
Ví dụ 3: học trò của Pythagoras (bài đầu tiên của quyển XIV)
Đề (diễn ý). Polycrates hỏi Pythagoras có bao nhiêu học trò. Pythagoras đáp: một nửa học toán, một phần tư nghiên cứu tự nhiên, một phần bảy ngồi trầm tư im lặng, và còn 3 người phụ nữ. Hỏi Pythagoras có bao nhiêu học trò?
Bài giải
Tổng ba nhóm tính bằng phân số là:
1/2 + 1/4 + 1/7 = 14/28 + 7/28 + 4/28 = 25/28 (số học trò)
Ba người phụ nữ ứng với phần còn lại:
1 – 25/28 = 3/28 (số học trò)
Số học trò là:
3 : 3/28 = 28 (người)
Đáp số: 28 học trò.
Thử lại: 14 học toán, 7 nghiên cứu tự nhiên, 4 trầm tư, 3 phụ nữ; 14 + 7 + 4 + 3 = 28.
Cũng như bài về Diophantus, đây là câu đố, không phải ghi chép lịch sử về trường phái Pythagoras.
Ví dụ 4: con la và con lừa
Đề (diễn ý một bài đố Hy Lạp cổ, xưa nay hay gán cho Euclid nhưng không có bằng chứng chắc chắn). Con lừa và con la cùng chở bao. Lừa than nặng. La bảo: "Nếu chị đưa tôi một bao thì tôi chở gấp đôi chị; nếu tôi đưa chị một bao thì hai ta chở bằng nhau". Mỗi con chở mấy bao?
Bài giải
Nếu la đưa lừa 1 bao thì hai con bằng nhau, nên la chở hơn lừa:
1 + 1 = 2 (bao)
Nếu lừa đưa la 1 bao thì la hơn lừa: 2 + 1 + 1 = 4 (bao). Lúc đó la gấp đôi lừa, nên số bao của lừa lúc đó bằng hiệu: 4 bao.
Lúc đầu lừa chở: 4 + 1 = 5 (bao). La chở: 5 + 2 = 7 (bao).
Đáp số: lừa 5 bao, la 7 bao.
Thử lại: lừa đưa 1 bao thì lừa còn 4, la có 8, gấp đôi; la đưa 1 bao thì cả hai có 6.
Câu đố cổ dạy gì cho người học hôm nay
- Phân số của một tổng chưa biết. Cả ba bài đầu có chung một khung: biết các phần tính bằng phân số, biết phần còn lại bằng số cụ thể, tìm tổng. Đây đúng là dạng "tìm một số khi biết giá trị phân số của nó" ở cuối tiểu học.
- Người đặt đề chọn số rất khéo. Mẫu số 6, 12, 7 cho bội chung 84; mẫu số 2, 4, 7 cho bội chung 28. Đáp số đẹp là có chủ ý.
- Thử lại bằng câu chuyện. Tính được 84 rồi, kể lại đời Diophantus theo từng tuổi là cách thử lại tự nhiên nhất. Nhờ đó học sinh phát hiện ra chi tiết lạ: ông lấy vợ năm 33 tuổi và có con năm 38 tuổi.
Đọc thêm: các bản dịch tuyển chọn quyển XIV của Hợp tuyển Hy Lạp và các sách lịch sử đại số đều có bài này, thường kèm lời nhắc rằng đó là câu đố chứ không phải văn bia khắc thật.
Bài tự luyện
- Một người đi chợ tiêu 1/3 số tiền mua gạo, 1/4 mua thịt, 1/6 mua rau, còn lại 15.000 đồng. Lúc đầu người đó có bao nhiêu tiền? Đáp số: 60.000 đồng.
- Theo câu đố, Diophantus lấy vợ năm bao nhiêu tuổi và con trai mất khi ông bao nhiêu tuổi? Đáp số: 33 tuổi; 80 tuổi.
- Một đàn vịt: 1/2 đang bơi, 1/3 đang lên bờ, còn 5 con đang ngủ. Đàn vịt có bao nhiêu con? Đáp số: 30 con.
Câu hỏi thường gặp
Diophantus sống bao nhiêu tuổi?
Theo câu đố văn bia trong Hợp tuyển Hy Lạp, ông sống 84 năm. Tuy nhiên đây là bài thơ đố của người đời sau, không có nguồn lịch sử nào khác xác nhận tuổi thọ của ông.
Văn bia Diophantus có phải bia mộ thật không?
Không. Đó là một bài thơ đố viết theo lối văn bia, nằm trong quyển XIV của Hợp tuyển Hy Lạp cùng nhiều câu đố số học khác. Không có tấm bia mộ nào như vậy được tìm thấy.
Giải bài toán văn bia Diophantus thế nào?
Cộng các phân số 1/6, 1/12, 1/7, 1/2 được 25/28 cuộc đời; phần còn lại 3/28 ứng với 5 + 4 = 9 năm. Vậy cuộc đời là 9 : 3/28 = 84 năm.
Diophantus nổi tiếng vì điều gì?
Ông là tác giả bộ Arithmetica, giải các bài toán tìm số bằng một lối ký hiệu riêng cho số chưa biết, nên được coi là một trong những người đặt nền cho đại số. Phương trình nghiệm nguyên ngày nay mang tên phương trình Diophantus.
Diophantus sống vào thời nào?
Niên đại của ông không chắc chắn; phần lớn nhà nghiên cứu xếp vào khoảng thế kỷ 3 sau Công nguyên. Ông làm việc ở Alexandria, trung tâm học thuật lớn thời đó.