Suy TínhWiki
Tìm
Toán đố cổ & lịch sử phép tính

Papyrus Rhind: bài toán chia bánh mì của người Ai Cập cổ

Papyrus Rhind do thư lại Ahmes chép khoảng năm 1550 TCN. Chia 7 ổ bánh cho 10 người, mỗi người 2/3 + 1/30 ổ: cách cắt bánh thật của phân số Ai Cập, có lời giải.

Papyrus Rhind: bài toán chia bánh mì của người Ai Cập cổ

Papyrus Rhind là cuộn giấy cói toán học của Ai Cập cổ đại, do thư lại Ahmes chép lại vào khoảng năm 1550 trước Công nguyên từ một bản cũ hơn. Sáu bài đầu tiên hỏi cách chia 1, 2, 6, 7, 8, 9 ổ bánh mì cho 10 người. Người Ai Cập chỉ dùng phân số dạng "một phần mấy" (và riêng 2/3), nên đáp số được viết thành tổng các phân số như vậy: chia 7 ổ cho 10 người, mỗi người được 2/3 + 1/30 ổ.

Cuộn giấy cói và người chép

Cuộn giấy dài khoảng năm mét, viết bằng chữ thầy tu (hieratic), một lối viết nhanh của chữ tượng hình. Ở đầu cuộn, người chép tự giới thiệu là Ahmes và cho biết mình chép lại từ một văn bản cổ hơn, có từ thời vua Amenemhat III (thế kỷ 19 trước Công nguyên). Như vậy nội dung toán còn cũ hơn bản chép khoảng hai, ba thế kỷ.

Năm 1858, nhà sưu tầm người Scotland Alexander Henry Rhind mua cuộn giấy ở Luxor, nên nó mang tên ông. Hiện cuộn giấy được lưu giữ ở Bảo tàng Anh tại London. Người ta cũng gọi nó là papyrus Ahmes, theo tên người chép.

Cuộn giấy chứa khoảng 84 bài toán (cách đánh số khác nhau đôi chút giữa các nhà nghiên cứu), cùng một bảng tách các phân số 2/n thành tổng phân số đơn vị. Đề tài: chia bánh mì, chia bia, tính lương thực cho súc vật, diện tích ruộng, thể tích kho thóc, độ dốc kim tự tháp.

Người Ai Cập viết phân số thế nào

Người Ai Cập cổ viết phân số bằng cách đặt một dấu hình miệng (nghĩa là "phần") lên trên con số. Dấu đó chỉ diễn tả được phân số có tử bằng 1: một phần hai, một phần ba, một phần mười. Riêng 2/3 có ký hiệu riêng. Muốn nói 3/4, họ viết 1/2 + 1/4. Muốn nói 7/10, họ viết 2/3 + 1/30.

Ngày nay ta gọi đó là phân số Ai Cập: biểu diễn một phân số thành tổng các phân số đơn vị khác nhau. Cách viết nghe vụng về, nhưng lại rất tiện để chia đồ thật. Ai cũng hình dung được "mỗi người nửa ổ và thêm một phần mười ổ", còn "bảy phần mười ổ" thì không có dao nào cắt sẵn.

Số ổ bánh chia cho 10 ngườiPhần mỗi người (cách viết của Ahmes)Viết theo lối hôm nay
11/101/10
21/52/10
61/2 + 1/106/10
72/3 + 1/307/10
82/3 + 1/10 + 1/308/10
92/3 + 1/5 + 1/309/10

Ví dụ giải đầy đủ

Ví dụ 1: chia 7 ổ bánh cho 10 người (bài số 4)

Đề gốc (diễn ý). Chia 7 ổ bánh mì cho 10 người. Mỗi người được bao nhiêu?

Bài giải

Theo lối hôm nay, mỗi người được:

7 : 10 = 7/10 (ổ)

Theo lối Ahmes, ta tìm cách cắt bánh thật. Cắt mỗi ổ làm 3 phần bằng nhau, được:

7 × 3 = 21 (miếng một phần ba)

Chia cho 10 người, mỗi người 2 miếng, tức là 2/3 ổ. Đã dùng 10 × 2 = 20 miếng, còn thừa 1 miếng một phần ba.

Cắt miếng còn lại làm 10 phần, mỗi người thêm một phần, bằng:

1/3 : 10 = 1/30 (ổ)

Đáp số: mỗi người được 2/3 + 1/30 ổ, tức là 7/10 ổ.

Thử lại: 2/3 + 1/30 = 20/30 + 1/30 = 21/30 = 7/10. Mười người nhận 10 × 7/10 = 7 ổ.

Ahmes cũng làm phép thử lại như vậy: ông nhân phần của một người với 10 để chứng tỏ ra đúng 7 ổ. Phép thử lại không phải phát minh của sách giáo khoa hiện đại.

Ví dụ 2: chia 9 ổ bánh cho 10 người (bài số 6)

Đề gốc (diễn ý). Chia 9 ổ bánh cho 10 người.

Bài giải

Mỗi người nhận trước 2/3 ổ. Mười người dùng hết:

10 × 2/3 = 20/3 (ổ), tức là 6 ổ và 2/3 ổ.

Số bánh còn lại là:

9 – 20/3 = 27/3 – 20/3 = 7/3 (ổ)

Mỗi người nhận tiếp 1/5 ổ, mười người dùng 10 × 1/5 = 2 (ổ). Còn lại:

7/3 – 2 = 1/3 (ổ)

Chia 1/3 ổ cho 10 người, mỗi người thêm 1/30 ổ.

Đáp số: mỗi người được 2/3 + 1/5 + 1/30 ổ.

Thử lại: 2/3 + 1/5 + 1/30 = 20/30 + 6/30 + 1/30 = 27/30 = 9/10 (ổ).

Ví dụ 3: chia bánh theo cấp số cộng (bài số 40)

Đề gốc (diễn ý). Chia 100 ổ bánh cho 5 người sao cho phần của họ hơn kém nhau đều nhau, và 1/7 tổng phần của ba người nhận nhiều nhất bằng tổng phần của hai người nhận ít nhất. Mỗi người được bao nhiêu?

Bài giải

Gọi phần của người ít nhất là "phần nhỏ", mỗi người sau hơn người trước một "bước". Năm phần lần lượt là: phần nhỏ; phần nhỏ + 1 bước; phần nhỏ + 2 bước; phần nhỏ + 3 bước; phần nhỏ + 4 bước.

Hai người ít nhất nhận tổng cộng: 2 phần nhỏ + 1 bước.

Ba người nhiều nhất nhận tổng cộng: 3 phần nhỏ + 9 bước.

Theo đề, phần ba người nhiều nhất gấp 7 lần phần hai người ít nhất:

3 phần nhỏ + 9 bước = 14 phần nhỏ + 7 bước

Bớt hai vế đi 3 phần nhỏ và 7 bước: 2 bước = 11 phần nhỏ, tức là 1 bước = 5 và 1/2 phần nhỏ.

Tổng năm phần là 5 phần nhỏ + 10 bước = 5 phần nhỏ + 55 phần nhỏ = 60 phần nhỏ. Tổng này bằng 100 ổ, nên:

Phần nhỏ = 100 : 60 = 5/3 (ổ), tức là 1 và 2/3 ổ.

1 bước = 11/2 × 5/3 = 55/6 (ổ), tức là 9 và 1/6 ổ.

Năm phần lần lượt là: 1 2/3; 10 5/6; 20; 29 1/6; 38 1/3 (ổ).

Đáp số: 1 2/3 ổ; 10 5/6 ổ; 20 ổ; 29 1/6 ổ; 38 1/3 ổ.

Thử lại: tổng 5/3 + 65/6 + 20 + 175/6 + 115/3 = 100. Ba phần lớn cộng lại 20 + 29 1/6 + 38 1/3 = 87 1/2; chia 7 được 12 1/2; hai phần nhỏ 1 2/3 + 10 5/6 = 12 1/2. Đúng.

Ahmes giải bài này bằng phương pháp "giả vị": đoán đại một dãy dễ tính (như 1, 6 1/2, 12, 17 1/2, 23 có tổng 60), rồi phóng to theo tỉ lệ 100 : 60. Kết quả trùng với lời giải trên.

Ví dụ 4: bảy ngôi nhà (bài số 79)

Đề gốc (diễn ý). Có 7 ngôi nhà, mỗi nhà 7 con mèo, mỗi con mèo bắt 7 con chuột, mỗi con chuột ăn 7 bông lúa, mỗi bông lúa cho 7 đấu hạt. Cộng tất cả lại được bao nhiêu?

Bài giải

Số nhà: 7. Số mèo: 7 × 7 = 49. Số chuột: 49 × 7 = 343. Số bông lúa: 343 × 7 = 2.401. Số đấu hạt: 2.401 × 7 = 16.807.

Tổng cộng:

7 + 49 + 343 + 2.401 + 16.807 = 19.607

Đáp số: 19.607.

Người ta thường nhắc bài này cùng với bài đồng dao tiếng Anh về người đi tới St Ives gặp bảy bà vợ, bảy bao, bảy mèo. Hai bài giống nhau về cấu trúc, nhưng không có bằng chứng nào nối trực tiếp chúng với nhau qua hơn ba nghìn năm.

Góc nhìn hôm nay

Papyrus Rhind là một cuốn sách bài tập: có đề, có lời giải, có phép thử. Lời mở đầu cuộn giấy hứa hẹn đưa người học tới chỗ thấu hiểu mọi sự vật. Lời hứa nghe to tát, nhưng nội dung lại rất bình thường: chia bánh, tính thóc, đo ruộng. Toán của người Ai Cập lớn lên từ việc trả lương bằng bánh mì và bia cho thợ xây.

Với học sinh hôm nay, bài chia bánh là cách tuyệt vời để hiểu phân số bằng tay: lấy bánh mì hoặc tờ giấy hình tròn, cắt đúng theo lời giải của Ahmes, rồi kiểm tra mỗi người có phần bằng nhau. Cắt xong 7 ổ cho 10 người, con sẽ hiểu 7/10 rõ hơn mọi định nghĩa.

Muốn xem tận mắt, cuộn giấy được trưng bày ở Bảo tàng Anh; trang web của bảo tàng có ảnh chụp các đoạn. Một phần nhỏ khác của cuộn được lưu giữ ở Bảo tàng Brooklyn tại New York.

Bài tự luyện

  1. Chia 6 ổ bánh cho 10 người theo cách Ahmes. Mỗi người được bao nhiêu? Đáp số: 1/2 + 1/10 ổ (bằng 3/5 ổ).
  2. Kiểm tra rằng 2/3 + 1/10 + 1/30 = 4/5. Đáp: 20/30 + 3/30 + 1/30 = 24/30 = 4/5.
  3. Viết 3/4 thành tổng hai phân số có tử số là 1 và khác nhau. Đáp số: 1/2 + 1/4.
  4. Nếu bài bảy ngôi nhà có thêm một bậc nữa (mỗi đấu hạt gieo được 7 đấu), tổng là bao nhiêu? Đáp số: 19.607 + 117.649 = 137.256.

Câu hỏi thường gặp

Papyrus Rhind là gì?

Là cuộn giấy cói toán học của Ai Cập cổ đại, do thư lại Ahmes chép vào khoảng năm 1550 trước Công nguyên từ một văn bản cũ hơn. Cuộn chứa khoảng 84 bài toán về phân số, chia bánh, diện tích, thể tích và hiện được lưu giữ chủ yếu ở Bảo tàng Anh.

Vì sao gọi là papyrus Rhind?

Vì nhà sưu tầm người Scotland Alexander Henry Rhind đã mua cuộn giấy ở Luxor năm 1858. Cuộn giấy còn được gọi là papyrus Ahmes theo tên người chép.

Phân số Ai Cập là gì?

Là cách viết một phân số thành tổng các phân số có tử số bằng 1 và khác nhau, như 7/10 = 2/3 + 1/30 (riêng 2/3 có ký hiệu riêng). Người Ai Cập cổ dùng cách viết này vì ký hiệu phân số của họ chỉ diễn tả được "một phần mấy".

Bài toán chia bánh mì trong papyrus Rhind giải thế nào?

Ahmes cắt bánh thành những phần đơn giản như 2/3, 1/5, rồi chia nốt phần thừa. Ví dụ 7 ổ cho 10 người: mỗi người 2/3 ổ, còn 1/3 ổ chia tiếp được 1/30 ổ cho mỗi người.

Người Ai Cập cổ có thử lại đáp số không?

Có. Ở nhiều bài, Ahmes nhân phần của một người với số người để chứng tỏ tổng đúng bằng số bánh ban đầu, giống bước thử lại trong lời giải hôm nay.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store