Suy TínhWiki
Tìm
Toán đố cổ & lịch sử phép tính

Đại thành toán pháp và Lương Thế Vinh: sử liệu và truyền thuyết

Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên năm 1463 là sử liệu; việc ông viết Đại thành toán pháp còn bàn cãi; chuyện cân voi, đo giấy là giai thoại. Kèm bài giải theo lối nay.

Đại thành toán pháp và Lương Thế Vinh: sử liệu và truyền thuyết

Lương Thế Vinh (1441 – 1496) đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi năm 1463 đời vua Lê Thánh Tông. Đó là sử liệu chắc chắn. Ông được truyền là tác giả Đại thành toán pháp, cuốn sách toán bằng chữ Hán dùng lâu đời ở nước ta, nhưng việc ông có phải tác giả hay không vẫn còn bàn cãi. Còn những chuyện cân voi, đo bề dày tờ giấy gắn với tên "Trạng Lường" là giai thoại dân gian, không có tư liệu đương thời xác nhận.

Những gì sử liệu cho biết

Thông tin chắc chắn về Lương Thế Vinh chủ yếu đến từ các sách khoa bảng và chính sử thời Lê: ông quê làng Cao Hương, vùng Thiên Bản xưa (sau thuộc Vụ Bản, Nam Định; nay thuộc tỉnh Ninh Bình), đỗ đầu khoa thi Đình năm 1463, làm quan dưới triều Lê Thánh Tông, từng giữ việc trong Hàn lâm viện và soạn thảo văn thư bang giao. Ông là người thông nhiều môn, nổi tiếng giỏi tính toán.

Ngoài toán, tên ông còn được gắn với một số tác phẩm khác về Phật giáo và sân khấu dân gian. Cũng như với sách toán, việc xác định tác giả các văn bản này dựa vào truyền thống chép lại, không phải bản gốc có chữ ký.

Đại thành toán pháp: sách có thật, tác giả còn bàn cãi

Đại thành toán pháp (cũng gặp tên Toán pháp đại thành) là sách toán chữ Hán, được dùng làm sách học tính ở nước ta trong nhiều thế kỷ. Theo mô tả của các nhà nghiên cứu, sách trình bày các phép tính cơ bản, cách đo ruộng đất, tính thóc gạo, quy đổi đơn vị đo lường và nhiều bài tập ứng dụng vào việc làng việc nước.

Vì sao còn bàn cãi về tác giả:

  • Các bản còn lại đều là bản chép muộn, không có bản nào từ thế kỷ 15. Qua nhiều lần chép, nội dung có thể đã được thêm bớt.
  • Có nhà nghiên cứu chỉ ra những chi tiết mang dấu vết thời kỳ sau ông, nên cho rằng sách là sự tích luỹ của nhiều người, hoặc chỉ được gắn tên ông về sau.
  • Thời đó có người khác cũng nổi tiếng về toán, như Vũ Hữu, một nhà khoa bảng cùng thời; một số tài liệu nối sách toán cổ với tên ông này.

Cách nói an toàn nhất: Đại thành toán pháp là sách toán cổ của Việt Nam, được truyền là của Lương Thế Vinh. Ai muốn đọc tận nơi có thể tìm hiểu qua các thư viện lưu giữ sách Hán Nôm và các công trình nghiên cứu lịch sử toán học Việt Nam.

Giai thoại: vì sao gọi là "Trạng Lường"

Dân gian gọi ông là "Trạng Lường", chữ "lường" ở đây là đo lường, tính toán. Hai giai thoại hay kể nhất:

  • Cân voi. Sứ giả phương Bắc đố cân con voi. Ông cho voi xuống thuyền, vạch mức nước ở mạn thuyền, rồi dắt voi lên, chất đá xuống cho đến khi thuyền chìm đúng vạch, sau đó cân từng phần đá.
  • Đo bề dày tờ giấy. Sứ giả đố đo bề dày một tờ giấy mỏng. Ông đo cả một xấp giấy rồi chia cho số tờ.

Cần nói rõ: chuyện cân voi bằng thuyền đã có trong sử Trung Hoa từ lâu trước đó. Tam quốc chí chép chuyện Tào Xung, con của Tào Tháo, khi còn nhỏ đã nghĩ ra cách này. Câu chuyện "người tài cân voi bằng thuyền" vì vậy có lẽ là một mô-típ được nhiều nơi kể lại và gắn vào nhân vật nổi tiếng của mình. Dân gian còn truyền ông chế ra hay phổ biến bàn tính ở nước ta, cũng không có tư liệu đương thời xác nhận.

Giai thoại không đúng sử nhưng lại đúng toán. Cả hai đều dạy một ý rất hiện đại: cái không đo trực tiếp được thì đo gián tiếp, đổi vật khó cân thành vật dễ cân, đổi vật quá mỏng thành một xấp đủ dày.

Ví dụ giải đầy đủ theo lối hiện đại

Ví dụ 1: cân voi bằng thuyền

Đề (diễn ý theo giai thoại, số liệu minh hoạ). Voi xuống thuyền, thuyền chìm đến vạch đã đánh dấu. Dắt voi lên, chất đá xuống thuyền cho đến khi thuyền chìm đúng vạch cũ. Đá được chia vào các sọt, mỗi sọt cân đúng 125 kg, được 24 sọt và còn một ít đá lẻ cân được 60 kg. Hỏi con voi nặng bao nhiêu?

Bài giải

Thuyền chìm đến cùng một vạch, nên khối đá nặng bằng con voi.

24 sọt đá nặng là:

125 × 24 = 3.000 (kg)

Cả khối đá nặng là:

3.000 + 60 = 3.060 (kg)

Đáp số: con voi nặng 3.060 kg.

Con số này hợp lý với voi châu Á trưởng thành, thường nặng vài tấn. Ý quan trọng của lời giải nằm ở câu đầu tiên: phải giải thích vì sao khối đá nặng bằng con voi, rồi mới tính.

Ví dụ 2: đo bề dày tờ giấy

Đề (diễn ý theo giai thoại, số liệu minh hoạ). Một xấp giấy gồm 400 tờ như nhau, đo được dày 4 cm. Hỏi mỗi tờ dày bao nhiêu milimét?

Bài giải

Đổi: 4 cm = 40 mm.

Mỗi tờ giấy dày là:

40 : 400 = 0,1 (mm)

Đáp số: 0,1 mm.

Thử lại: 400 × 0,1 = 40 (mm) = 4 cm.

Đây chính là phép rút về đơn vị, học sinh tiểu học nào cũng làm được. Cũng cách này, người ta đo khối lượng một hạt gạo (cân 1.000 hạt) hay thời gian một nhịp đồng hồ quả lắc (đếm 50 nhịp).

Ví dụ 3: bài ruộng thóc theo lối sách toán cổ

Đề (soạn theo lối sách cổ, không trích nguyên văn sách nào). Thửa ruộng 3 sào gặt được 450 kg thóc. Hỏi thửa ruộng 8 sào cùng loại đất gặt được bao nhiêu thóc?

Bài giải

1 sào gặt được số thóc là:

450 : 3 = 150 (kg)

8 sào gặt được số thóc là:

150 × 8 = 1.200 (kg)

Đáp số: 1.200 kg thóc.

Sách toán cổ của cả Việt Nam lẫn Trung Hoa có rất nhiều bài dạng này, vì đó là việc của người làm quan, làm lý trưởng: tính thuế, tính thóc, đo ruộng. Quy tắc "biết ba số, tìm số thứ tư" về sau được gọi là quy tắc tam suất.

Ví dụ 4: bài thơ toán dân gian

Đề (diễn ý một bài toán dân gian quen thuộc, không rõ tác giả). Có 17 quả cam và quýt, chia cho 100 người. Mỗi quả quýt bổ làm 3 miếng, mỗi quả cam bổ làm 10 miếng, mỗi người được đúng 1 miếng, vừa hết. Hỏi có bao nhiêu quả cam, bao nhiêu quả quýt?

Bài giải

Giả sử cả 17 quả đều là quýt thì có số miếng là:

17 × 3 = 51 (miếng)

Số miếng còn thiếu so với 100 là:

100 – 51 = 49 (miếng)

Mỗi lần thay 1 quả quýt bằng 1 quả cam thì số miếng tăng thêm:

10 – 3 = 7 (miếng)

Số quả cam là:

49 : 7 = 7 (quả)

Số quả quýt là:

17 – 7 = 10 (quả)

Đáp số: 7 quả cam, 10 quả quýt.

Thử lại: 7 × 10 + 10 × 3 = 70 + 30 = 100 (miếng).

Bài này thường được gọi là "toán cổ Việt Nam" và hay bị gắn với Lương Thế Vinh, nhưng không có nguồn nào cho thấy nó thuộc Đại thành toán pháp. Gọi đúng là bài toán dân gian.

Bảng phân biệt sử liệu và truyền thuyết

Nội dungMức độ chắc chắn
Đỗ Trạng nguyên năm 1463, đời Lê Thánh TôngSử liệu (sách khoa bảng, chính sử)
Nổi tiếng giỏi tính toánĐược nhiều nguồn ghi nhận
Là tác giả Đại thành toán phápTruyền thống gán tên, còn bàn cãi
Chế ra hoặc phổ biến bàn tínhTruyền thuyết, chưa có tư liệu đương thời
Cân voi, đo bề dày tờ giấyGiai thoại; chuyện cân voi đã có trong sử Trung Hoa
Bài thơ cam quýtToán dân gian, không rõ tác giả

Góc nhìn hôm nay

Dù ai là tác giả, Đại thành toán pháp cho thấy người Việt xưa học toán để làm việc thật: đo ruộng, chia thóc, tính công. Đây cũng là tinh thần của toán có lời văn hôm nay. Khi kể giai thoại Trạng Lường cho con, nên kể đủ hai phần: câu chuyện hay, và lời nhắc "đây là chuyện dân gian kể". Con vừa được nghe chuyện, vừa học được thói quen hỏi "chuyện này có nguồn từ đâu".

Ở quê ông hiện có đền thờ Lương Thế Vinh, và tên ông được đặt cho nhiều trường học, đường phố. Muốn tìm hiểu sâu, có thể tìm các sách về lịch sử toán học Việt Nam và danh sách khoa bảng thời Lê.

Bài tự luyện

  1. Một xấp 250 tờ giấy dày 2 cm. Mỗi tờ dày bao nhiêu milimét? Đáp số: 0,08 mm.
  2. Con thuyền chở voi chìm tới vạch. Thay voi bằng 18 bao gạo, mỗi bao 50 kg, và 3 người, mỗi người 60 kg, thì thuyền chìm đúng vạch. Voi nặng bao nhiêu? Đáp số: 1.080 kg (voi nhỏ).
  3. Thửa ruộng 5 sào gặt được 800 kg thóc. Thửa 12 sào cùng loại đất gặt được bao nhiêu? Đáp số: 1.920 kg.

Câu hỏi thường gặp

Lương Thế Vinh đỗ Trạng nguyên năm nào?

Ông đỗ Trạng nguyên khoa Quý Mùi năm 1463, đời vua Lê Thánh Tông. Đây là thông tin có trong sách khoa bảng và chính sử thời Lê.

Đại thành toán pháp có phải của Lương Thế Vinh không?

Sách được truyền là của ông, nhưng các bản còn lại đều là bản chép muộn, có dấu hiệu được bổ sung về sau, và có ý kiến gắn sách toán cổ với người khác cùng thời. Vì vậy giới nghiên cứu vẫn còn bàn cãi về tác giả.

Chuyện Lương Thế Vinh cân voi có thật không?

Đó là giai thoại dân gian, không có tư liệu đương thời. Chuyện cân voi bằng thuyền đã được chép trong Tam quốc chí về Tào Xung, nên nhiều khả năng đây là một mô-típ được kể lại và gắn với nhân vật Việt Nam.

Vì sao Lương Thế Vinh được gọi là Trạng Lường?

Chữ "lường" nghĩa là đo lường, tính toán. Dân gian gọi ông như vậy vì tiếng giỏi tính toán và các giai thoại về đo lường gắn với tên ông.

Bài toán cam quýt 17 quả 100 người là của ai?

Đó là bài toán dân gian Việt Nam, không rõ tác giả. Lời giải bằng giả thiết tạm cho kết quả 7 quả cam và 10 quả quýt.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store