Bài toán hạt khô, hạt tươi giải bằng một ý: khi phơi, chỉ có nước bay đi, còn phần chất khô (phần không phải nước) giữ nguyên khối lượng. Tính khối lượng chất khô từ hạt tươi, rồi xem nó chiếm bao nhiêu phần trăm hạt khô là ra khối lượng hạt khô. Ví dụ 300 kg thóc tươi chứa 40% nước có 180 kg chất khô; phơi đến khi chỉ còn 10% nước thì nặng 180 : 90% = 200 kg.
Vì sao không thể trừ thẳng phần trăm
Nhiều học sinh lý luận: "Thóc tươi có 40% nước, thóc khô có 10% nước, vậy mất đi 30% khối lượng." Nghe hợp lý nhưng sai. Hai con số 40% và 10% so với hai cái toàn bộ khác nhau: 40% của thóc tươi, 10% của thóc khô. Phần trăm chỉ cộng trừ được với nhau khi cùng so với một cái toàn bộ.
Với 300 kg thóc tươi ở trên, mất 30% thì còn 210 kg. Nhưng 210 kg đó có 180 kg chất khô và 30 kg nước — nước chiếm 30 : 210, khoảng 14%, chứ không phải 10%. Muốn còn đúng 10% nước, thóc phải giảm xuống 200 kg.
Cái giữ nguyên trong cả quá trình là phần chất khô. Nên ta lấy nó làm "mốc", giống như bài pha loãng nước muối lấy lượng muối làm mốc.
Ba bước giải mọi bài phơi khô
- Tính chất khô trong hạt tươi: khối lượng hạt tươi × (100% − tỉ lệ nước của hạt tươi).
- Tìm tỉ lệ chất khô trong hạt khô: 100% − tỉ lệ nước của hạt khô.
- Tìm khối lượng hạt khô: chất khô : tỉ lệ chất khô trong hạt khô.
Bài ngược (biết hạt khô, hỏi hạt tươi) đi đúng ba bước đó theo chiều ngược lại. Lượng nước bay hơi = khối lượng hạt tươi − khối lượng hạt khô.
| Thóc tươi | Thóc khô | |
|---|---|---|
| Khối lượng | 300 kg | 200 kg |
| Tỉ lệ nước | 40% | 10% |
| Nước | 120 kg | 20 kg |
| Chất khô | 180 kg | 180 kg |
Bảng này cho thấy rõ: hàng "chất khô" đứng yên, chỉ hàng "nước" thay đổi. Phơi xong, 100 kg nước đã bay đi.
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: Từ thóc tươi ra thóc khô
Đề. Nhà bác Năm gặt được 300 kg thóc tươi, trong đó nước chiếm 40%. Đem phơi nắng đến khi lượng nước chỉ còn chiếm 10% khối lượng thóc. Hỏi được bao nhiêu ki-lô-gam thóc khô?
Bài giải
Lượng chất khô trong thóc tươi chiếm:
100% − 40% = 60%
Khối lượng chất khô là:
300 × 60 : 100 = 180 (kg)
Trong thóc khô, chất khô chiếm:
100% − 10% = 90%
Khối lượng thóc khô là:
180 : 90 × 100 = 200 (kg)
Đáp số: 200 kg thóc khô.
Thử lại. 200 kg thóc khô có 10% nước là 20 kg, chất khô 180 kg, khớp với chất khô của thóc tươi.
Ví dụ 2: Muốn có thóc khô thì cần bao nhiêu thóc tươi
Đề. Thóc mới gặt chứa 25% nước. Phơi khô thì thóc còn chứa 10% nước. Muốn có 450 kg thóc khô thì cần phơi bao nhiêu ki-lô-gam thóc tươi?
Bài giải
Trong thóc khô, chất khô chiếm:
100% − 10% = 90%
Khối lượng chất khô trong 450 kg thóc khô là:
450 × 90 : 100 = 405 (kg)
Trong thóc tươi, chất khô chiếm:
100% − 25% = 75%
Khối lượng thóc tươi cần phơi là:
405 : 75 × 100 = 540 (kg)
Đáp số: 540 kg thóc tươi.
Thử lại. 540 kg thóc tươi có 25% nước là 135 kg, chất khô 405 kg. Phơi còn 450 kg, nước bay hơi 90 kg. Khớp.
Ví dụ 3: Nấm tươi và nấm khô
Đề. Nấm hương tươi chứa 90% nước. Nấm phơi khô chứa 12% nước. Hỏi muốn có 5 kg nấm khô thì cần bao nhiêu ki-lô-gam nấm tươi?
Bài giải
Trong nấm khô, chất khô chiếm:
100% − 12% = 88%
Khối lượng chất khô trong 5 kg nấm khô là:
5 × 88 : 100 = 4,4 (kg)
Trong nấm tươi, chất khô chiếm:
100% − 90% = 10%
Khối lượng nấm tươi cần có là:
4,4 : 10 × 100 = 44 (kg)
Đáp số: 44 kg nấm tươi.
Thử lại. 44 kg nấm tươi có 10% chất khô là 4,4 kg; 4,4 kg đó chiếm 88% của 5 kg. Khớp.
Ví dụ này cho thấy một điều ít người để ý: cứ 1 kg nấm khô như thế là gần 9 kg nấm tươi đã mất nước (44 : 5 = 8,8). Với rau quả nhiều nước, khối lượng giảm đi rất mạnh khi phơi.
Ví dụ 4: Bài làm người lớn bất ngờ
Đề. Có 100 kg dưa hấu, trong đó nước chiếm 99% khối lượng. Để ngoài nắng một thời gian, lượng nước chỉ còn chiếm 98%. Hỏi số dưa hấu lúc này nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Suy nghĩ. Trực giác bảo "mất 1% nước thì nhẹ đi chừng 1 kg", tức còn khoảng 99 kg. Hãy để ba bước quen thuộc trả lời.
Bài giải
Chất khô trong dưa hấu lúc đầu chiếm 100% − 99% = 1%, khối lượng là:
100 × 1 : 100 = 1 (kg)
Lúc sau chất khô chiếm 100% − 98% = 2%. Khối lượng dưa hấu lúc sau là:
1 : 2 × 100 = 50 (kg)
Đáp số: 50 kg.
Thử lại. 50 kg dưa có 1 kg chất khô và 49 kg nước; 49 : 50 = 98%. Khớp.
Bài này nổi tiếng với tên "nghịch lý khoai tây". Nó không mâu thuẫn gì: phần chất khô từ chỗ chiếm 1% lên chiếm 2%, tức là gấp đôi tỉ lệ. Muốn tỉ lệ gấp đôi khi phần đó không đổi thì cái toàn bộ phải giảm một nửa. Con số bất ngờ chỉ vì 99% và 98% nhìn quá gần nhau.
Những lỗi hay gặp
- Trừ thẳng hai tỉ lệ nước. "40% − 10% = 30%, vậy mất 30% khối lượng." Sai vì hai tỉ lệ so với hai cái toàn bộ khác nhau.
- Lấy nước làm mốc. Nước là thứ thay đổi, không thể làm mốc. Mốc phải là chất khô.
- Dùng tỉ lệ nước thay cho tỉ lệ chất khô. Tính 180 : 10% thay vì 180 : 90%, ra 1.800 kg thóc khô — nặng gấp sáu lần thóc tươi. Hạt phơi khô không thể nặng hơn hạt tươi.
- Quên câu hỏi về nước bay hơi. Có đề hỏi "lượng nước đã bay hơi", phải lấy hạt tươi trừ hạt khô, không phải trừ hai lượng nước theo phần trăm.
Góc nhìn hôm nay: cân rau trước và sau khi phơi
Muốn con hiểu bài này bằng tay, lấy một nắm rau thơm hoặc vài lát táo, cân bằng cân bếp, phơi nắng (hoặc để nơi khô thoáng) vài ngày rồi cân lại. Con sẽ thấy khối lượng giảm mạnh hơn nhiều so với tưởng tượng. Nếu biết gần đúng tỉ lệ nước ban đầu (rau lá thường rất nhiều nước), con có thể ước lượng "phần khô" và so với số cân được.
Ở các vùng trồng lúa, chuyện phơi thóc trên sân gạch, đảo thóc mấy lần một ngày, thu thóc khi trời sắp mưa là một phần đời sống. Bài toán hạt khô, hạt tươi bắt nguồn từ chính công việc ấy: người bán thóc cần biết thóc tươi mình có sẽ thành bao nhiêu thóc khô.
Bài tự luyện
- 500 kg thóc tươi chứa 28% nước, phơi khô còn 10% nước. Hỏi được bao nhiêu ki-lô-gam thóc khô? Đáp số: 400 kg.
- Hạt tươi chứa 40% nước, hạt khô chứa 10% nước. Muốn có 72 kg hạt khô thì cần bao nhiêu ki-lô-gam hạt tươi? Đáp số: 108 kg.
- 20 kg nấm tươi chứa 92% nước, phơi khô đến khi còn 20% nước. Hỏi được bao nhiêu ki-lô-gam nấm khô? Đáp số: 2 kg.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán hạt khô hạt tươi giải thế nào?
Tính khối lượng chất khô (phần không phải nước) trong hạt tươi, vì phần này không đổi khi phơi. Sau đó chia chất khô cho tỉ lệ chất khô trong hạt khô để ra khối lượng hạt khô.
Vì sao không lấy 40% trừ 10% được?
Vì 40% là tỉ lệ nước so với hạt tươi, còn 10% là tỉ lệ nước so với hạt khô; hai cái toàn bộ khác nhau. Phần trăm chỉ cộng trừ trực tiếp được khi cùng so với một đại lượng.
Cái gì không đổi khi phơi khô?
Khối lượng chất khô không đổi, chỉ có nước bay hơi. Vì thế chất khô là mốc để so giữa hạt tươi và hạt khô.
Nghịch lý khoai tây là gì?
Là bài toán 100 kg rau quả chứa 99% nước, để khô còn 98% nước thì chỉ còn 50 kg. Phần khô từ 1% thành 2% tức tăng gấp đôi tỉ lệ, nên tổng khối lượng phải giảm một nửa.
Lượng nước bay hơi tính thế nào?
Lấy khối lượng hạt tươi trừ khối lượng hạt khô. Ví dụ 300 kg thóc tươi phơi thành 200 kg thóc khô thì đã bay hơi 100 kg nước.