Bài toán làm chung một công việc giải bằng cách quy về phần việc mỗi người làm được trong một đơn vị thời gian. Ai làm xong một mình trong 4 ngày thì mỗi ngày làm được 1/4 công việc; cộng các phần việc mỗi ngày của từng người lại là ra phần việc cả nhóm làm được mỗi ngày, rồi lấy 1 (cả công việc) chia cho số đó là ra thời gian làm chung. Không bao giờ cộng hay lấy trung bình các khoảng thời gian.
Nhận dạng bài toán làm chung
Đề bài làm chung thường có ba dấu hiệu đi cùng nhau:
- Có một công việc trọn vẹn nhưng không cho biết nó to bao nhiêu: xây một bức tường, lợp một mái nhà, gặt một thửa ruộng, dệt một tấm vải.
- Cho biết mỗi người (mỗi đội, mỗi máy) làm một mình thì xong trong bao lâu.
- Hỏi nếu cùng làm thì xong trong bao lâu, hoặc ngược lại: biết thời gian làm chung, hỏi thời gian một người làm riêng.
Vì công việc không có số đo cụ thể (không biết bức tường bao nhiêu viên gạch), ta coi cả công việc là 1 đơn vị, hay "1 công việc". Đây là bước chuyển quan trọng nhất: từ thời gian sang phần việc. Ở tiểu học, cách làm này dùng phân số nên thường gặp từ cuối lớp 4 trở đi, khi học sinh đã cộng trừ được phân số khác mẫu, và được luyện nhiều ở lớp 5.
Quy về phần việc mỗi giờ: vì sao cách này đúng
Hãy hình dung bức tường có 12 hàng gạch. Bác thợ cả xây một mình hết 4 ngày, tức mỗi ngày 3 hàng, là 3/12 = 1/4 bức tường. Anh thợ phụ xây một mình hết 12 ngày, mỗi ngày 1 hàng, là 1/12 bức tường. Hai người cùng xây thì mỗi ngày được 3 + 1 = 4 hàng, nghĩa là 12 hàng cần 12 : 4 = 3 ngày.
Cách tính bằng phân số cho đúng kết quả đó mà không cần biết bức tường có bao nhiêu hàng: 1/4 + 1/12 = 4/12 = 1/3 bức tường mỗi ngày, vậy cần 1 : 1/3 = 3 ngày. Thời gian và phần việc mỗi ngày là hai con số "đảo ngược" của nhau: làm xong trong 4 ngày thì mỗi ngày làm 1/4; mỗi ngày làm 1/3 thì xong trong 3 ngày.
| Làm một mình xong trong | Mỗi ngày (mỗi giờ) làm được |
|---|---|
| 2 ngày | 1/2 công việc |
| 4 ngày | 1/4 công việc |
| 6 giờ | 1/6 công việc |
| 12 giờ | 1/12 công việc |
| 30 ngày | 1/30 công việc |
Một mẹo cho học sinh chưa vững phân số: chọn một số chia hết cho mọi thời gian trong đề (bội chung nhỏ nhất) làm "số phần" của công việc, như 12 hàng gạch ở trên. Khi đó mọi phép tính đều là số tự nhiên. Đây chính là cách trên, chỉ khác là mẫu số đã được đặt sẵn.
Ví dụ 1: hai người thợ xây bức tường rào
Đề: Bác thợ cả xây một mình bức tường rào hết 4 ngày, anh thợ phụ xây một mình hết 12 ngày. Hỏi nếu hai người cùng xây thì sau mấy ngày xong bức tường?
Tóm tắt: Thợ cả: 4 ngày. Thợ phụ: 12 ngày. Cùng xây: ? ngày.
Bài giải
Mỗi ngày bác thợ cả xây được số phần bức tường là: 1 : 4 = 1/4 (bức tường)
Mỗi ngày anh thợ phụ xây được số phần bức tường là: 1 : 12 = 1/12 (bức tường)
Mỗi ngày cả hai người xây được số phần bức tường là: 1/4 + 1/12 = 4/12 = 1/3 (bức tường)
Thời gian hai người cùng xây xong bức tường là: 1 : 1/3 = 3 (ngày)
Đáp số: 3 ngày.
Thử lại: trong 3 ngày, thợ cả xây 3 × 1/4 = 3/4 bức tường, thợ phụ xây 3 × 1/12 = 1/4 bức tường; 3/4 + 1/4 = 1, đúng trọn bức tường. Kết quả 3 ngày cũng nhỏ hơn 4 ngày của người nhanh nhất, hợp lý: thêm người thì phải xong sớm hơn.
Ví dụ 2: ba tổ thợ lợp mái đình
Đề: Để lợp lại mái đình làng, tổ thứ nhất làm một mình hết 10 ngày, tổ thứ hai hết 15 ngày, tổ thứ ba hết 30 ngày. Hỏi ba tổ cùng làm thì mấy ngày xong?
Tóm tắt: Tổ 1: 10 ngày. Tổ 2: 15 ngày. Tổ 3: 30 ngày. Cả ba tổ: ? ngày.
Bài giải
Mỗi ngày tổ thứ nhất lợp được: 1 : 10 = 1/10 (mái đình)
Mỗi ngày tổ thứ hai lợp được: 1 : 15 = 1/15 (mái đình)
Mỗi ngày tổ thứ ba lợp được: 1 : 30 = 1/30 (mái đình)
Mỗi ngày cả ba tổ lợp được: 1/10 + 1/15 + 1/30 = 3/30 + 2/30 + 1/30 = 6/30 = 1/5 (mái đình)
Thời gian ba tổ cùng lợp xong mái đình là: 1 : 1/5 = 5 (ngày)
Đáp số: 5 ngày.
Thử lại: viết theo mẫu số 30, trong 5 ngày tổ 1 làm 5 × 3/30 = 15/30, tổ 2 làm 5 × 2/30 = 10/30, tổ 3 làm 5 × 1/30 = 5/30; cộng lại 30/30 = 1. Đúng.
Nhìn mẫu số chung 30, ta thấy ngay mái đình có thể coi là 30 phần: tổ 1 mỗi ngày 3 phần, tổ 2 mỗi ngày 2 phần, tổ 3 mỗi ngày 1 phần, cả ba được 6 phần một ngày, 30 phần cần 5 ngày. Với học sinh lớp 4, cách nói "phần" này dễ theo hơn phân số.
Ví dụ 3: biết thời gian làm chung, tìm thời gian làm riêng
Đề: Hai bác nông dân cùng gặt thì xong thửa ruộng trong 4 giờ. Riêng bác thứ nhất gặt một mình thì hết 6 giờ. Hỏi riêng bác thứ hai gặt một mình thì hết mấy giờ?
Tóm tắt: Cả hai: 4 giờ. Bác thứ nhất: 6 giờ. Bác thứ hai: ? giờ.
Bài giải
Mỗi giờ cả hai bác gặt được: 1 : 4 = 1/4 (thửa ruộng)
Mỗi giờ bác thứ nhất gặt được: 1 : 6 = 1/6 (thửa ruộng)
Mỗi giờ bác thứ hai gặt được: 1/4 − 1/6 = 3/12 − 2/12 = 1/12 (thửa ruộng)
Thời gian bác thứ hai gặt một mình xong thửa ruộng là: 1 : 1/12 = 12 (giờ)
Đáp số: 12 giờ.
Thử lại: làm chung mỗi giờ 1/6 + 1/12 = 2/12 + 1/12 = 3/12 = 1/4 thửa ruộng, tức 4 giờ xong. Khớp với đề.
Dạng ngược này là chỗ học sinh hay lúng túng nhất, vì phải trừ phân số chứ không cộng. Câu hỏi giúp con tự tìm ra: "Cả hai làm mỗi giờ được bao nhiêu? Trong đó bác thứ nhất góp bao nhiêu? Phần còn lại là của ai?"
Ba lỗi hay gặp và cách tự phát hiện
Cộng thời gian
Thấy 4 ngày và 12 ngày, viết 4 + 12 = 16 ngày. Chỉ cần hỏi: "Có thêm người giúp mà lại lâu hơn người nhanh nhất làm một mình à?" là con tự thấy vô lý. Quy tắc kiểm tra nhanh: thời gian làm chung luôn nhỏ hơn thời gian của người nhanh nhất.
Lấy trung bình rồi chia đôi
Có bạn tính (4 + 12) : 2 = 8, rồi nghĩ "hai người thì chia đôi", ra 4 ngày. Con số nghe hợp lý nhưng sai, vì hai người không làm nhanh như nhau. Đáp số đúng là 3 ngày. Cách chia đôi chỉ đúng khi hai người làm nhanh bằng nhau.
Quên đổi về cùng đơn vị thời gian
Một người làm hết 2 giờ, người kia hết 90 phút: phải đổi 2 giờ = 120 phút (hoặc 90 phút = 1,5 giờ) trước khi tính. Trộn giờ với phút là hỏng cả bài.
Góc nhìn hôm nay: dạy con thế nào cho chắc
Bài làm chung là lần đầu tiên nhiều em thấy phân số "làm việc" thật, không chỉ là chiếc bánh cắt miếng. Vài gợi ý cho phụ huynh và giáo viên:
- Bắt đầu bằng số phần, sau mới phân số. Cho con chọn một số chia hết cho các thời gian trong đề, coi công việc là ngần ấy phần. Khi con đã quen, chuyển sang 1/4, 1/12.
- Làm thật một lần. Hai người cùng xếp 24 chiếc bát vào chạn, một người xếp nhanh, một người xếp chậm; bấm giờ từng người rồi bấm giờ cả hai. Con sẽ thấy thời gian chung không bằng trung bình cộng.
- Luôn thử lại bằng cách nhân ngược. Lấy thời gian vừa tìm nhân với phần việc mỗi ngày của từng người, cộng lại phải bằng 1.
- Ở THCS, cùng ý tưởng này được viết thành phương trình, hệ phương trình với ẩn là thời gian làm riêng. Học vững cách quy về phần việc ở tiểu học thì lên lớp 8, lớp 9 chỉ là thay chữ cho số.
Bài tự luyện
- Bác An đóng xong một chiếc tủ trong 8 ngày, bác Bình đóng xong chiếc tủ như thế trong 24 ngày. Hai bác cùng đóng một chiếc tủ thì mấy ngày xong? Đáp số: 6 ngày.
- Hai đội cùng sửa con đường làng thì 6 ngày xong. Riêng đội thứ nhất làm thì 10 ngày xong. Hỏi riêng đội thứ hai làm thì bao nhiêu ngày? Đáp số: 15 ngày.
- Ba người cùng quét vôi ngôi nhà. Nếu làm một mình, người thứ nhất hết 12 giờ, người thứ hai hết 18 giờ, người thứ ba hết 36 giờ. Ba người cùng làm thì mấy giờ xong? Đáp số: 6 giờ.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán làm chung công việc giải thế nào?
Coi cả công việc là 1. Tính phần việc mỗi người làm được trong một ngày (hoặc một giờ) bằng cách lấy 1 chia cho thời gian làm riêng. Cộng các phần đó lại được phần việc làm chung mỗi ngày, rồi lấy 1 chia cho tổng ấy là ra thời gian làm chung.
Vì sao không được cộng thời gian của hai người?
Vì cộng thời gian là coi như người này làm xong rồi người kia làm lại từ đầu, tức là làm hai lần công việc. Khi cùng làm, công việc được chia cho hai người nên phải xong sớm hơn người nhanh nhất làm một mình.
Bài toán làm chung học ở lớp mấy?
Dạng bài cần cộng phân số khác mẫu nên thường gặp từ cuối lớp 4 và được luyện nhiều ở lớp 5, nhất là trong các bài nâng cao. Lên lớp 8 – 9, dạng này được giải bằng phương trình và hệ phương trình.
Có cách giải không dùng phân số không?
Có. Chọn một số chia hết cho mọi thời gian trong đề, coi công việc gồm ngần ấy phần. Mỗi người mỗi ngày làm được bao nhiêu phần sẽ là số tự nhiên, cộng lại rồi chia là ra kết quả, giống hệt cách dùng phân số.
Làm sao biết đáp số bài làm chung có hợp lý?
Đáp số phải nhỏ hơn thời gian của người làm nhanh nhất. Sau đó nhân thời gian tìm được với phần việc mỗi ngày của từng người, cộng lại phải đúng bằng 1 công việc.