Suy TínhWiki
Tìm
Công việc chung & tỉ lệ

Quy tắc tam suất đơn và tam suất kép: cách giải bài toán tỉ lệ

Tam suất là tìm số thứ tư khi biết ba số trong quan hệ tỉ lệ. Tam suất đơn có hai đại lượng; tam suất kép có ba trở lên, giải bằng rút về một người trong một ngày.

Quy tắc tam suất đơn và tam suất kép: cách giải bài toán tỉ lệ

Quy tắc tam suất là cách tìm số thứ tư khi đã biết ba số trong một quan hệ tỉ lệ. Tam suất đơn có hai đại lượng (ví dụ số thúng thóc và khối lượng), giải bằng rút về đơn vị hoặc tìm tỉ số. Tam suất kép có từ ba đại lượng trở lên (số người, số ngày, số sản phẩm), giải bằng cách rút về "một người trong một ngày" rồi nhân ngược lên.

Tên gọi "tam suất" từ đâu ra

"Tam" là ba. Bài toán cho sẵn ba số và hỏi số thứ tư, nên trong sách số học cũ của Việt Nam, cách giải này được gọi là quy tắc tam suất. Ở phương Tây nó có tên tương tự là "quy tắc ba" (rule of three), một trong những quy tắc tính được dạy rộng rãi nhất trong các sách số học thương mại thời trung đại, vì người buôn bán ngày nào cũng cần đổi giá theo số lượng.

Sách giáo khoa tiểu học hiện nay ít dùng chữ "tam suất". Các bài cùng loại được gọi là "bài toán liên quan đến rút về đơn vị" và "bài toán liên quan đến tỉ lệ". Nhưng phụ huynh từng học chương trình cũ, và nhiều tài liệu nâng cao, vẫn dùng tên tam suất đơn, tam suất kép. Biết cả hai cách gọi giúp con đọc được tài liệu khác nhau.

Tam suất đơn: thuận và nghịch

LoạiQuan hệCách giải gọn
Tam suất đơn thuậnHai đại lượng tỉ lệ thuậnChia để ra giá trị của 1 đơn vị, rồi nhân
Tam suất đơn nghịchHai đại lượng tỉ lệ nghịchNhân để ra tích không đổi, rồi chia
Tam suất képBa đại lượng trở lênRút về 1 đơn vị của mọi đại lượng, rồi nhân ngược lên

Câu hỏi đầu tiên luôn là: hai đại lượng này thuận hay nghịch? Nhầm chỗ này thì phép tính sạch sẽ đến đâu cũng ra sai.

Ví dụ 1: tam suất đơn thuận

Đề: 7 thúng thóc như nhau nặng 175 kg. Hỏi 12 thúng thóc như thế nặng bao nhiêu ki-lô-gam?

Tóm tắt: 7 thúng: 175 kg. 12 thúng: ? kg.

Bài giải

Mỗi thúng thóc nặng là: 175 : 7 = 25 (kg)

12 thúng thóc nặng là: 25 × 12 = 300 (kg)

Đáp số: 300 kg.

Thử lại: 300 : 12 = 25 kg mỗi thúng, khớp với 175 : 7.

Ví dụ 2: tam suất đơn nghịch

Đề: Một đội 8 thợ xây xong bờ tường bao quanh trường trong 15 ngày. Muốn xây xong bờ tường như thế trong 10 ngày thì cần bao nhiêu thợ? (Sức làm của mỗi thợ như nhau.)

Tóm tắt: 8 thợ: 15 ngày. ? thợ: 10 ngày.

Bài giải

Nếu chỉ có 1 thợ thì phải xây trong số ngày là: 15 × 8 = 120 (ngày)

Muốn xây xong trong 10 ngày thì cần số thợ là: 120 : 10 = 12 (thợ)

Đáp số: 12 thợ.

Thử lại: 12 × 10 = 120 ngày công, bằng 8 × 15. Ít ngày hơn thì nhiều thợ hơn, đúng chiều tỉ lệ nghịch.

Câu "1 thợ thì phải xây 120 ngày" là câu chuẩn trình bày ở tiểu học. Người lớn hay nói gọn là "công việc cần 120 ngày công".

Tam suất kép: rút về một người trong một ngày

Khi đề có ba đại lượng, ví dụ số người, số ngày và số mét vải, ta không đi thẳng từ đề sang đáp số được. Cách chắc nhất là đi qua một bậc trung gian: 1 người làm trong 1 ngày được bao nhiêu. Từ bậc đó, nhân lên cho số người và số ngày mới.

Học sinh hay làm tắt bằng cách nhân chéo cả ba số trong một dòng. Cách đó đúng nếu không nhầm thuận – nghịch, nhưng rất dễ nhầm. Rút về đơn vị dài hơn hai dòng mà an toàn hơn nhiều.

Ví dụ 3: ba đại lượng cùng tỉ lệ thuận với sản phẩm

Đề: 5 người thợ dệt trong 4 ngày dệt được 120 mét vải. Hỏi 8 người thợ dệt trong 6 ngày được bao nhiêu mét vải? (Mỗi người dệt nhanh như nhau.)

Tóm tắt: 5 người, 4 ngày: 120 m. 8 người, 6 ngày: ? m.

Bài giải

1 người dệt trong 4 ngày được: 120 : 5 = 24 (m)

1 người dệt trong 1 ngày được: 24 : 4 = 6 (m)

8 người dệt trong 1 ngày được: 6 × 8 = 48 (m)

8 người dệt trong 6 ngày được: 48 × 6 = 288 (m)

Đáp số: 288 m vải.

Thử lại: số "người – ngày" tăng từ 5 × 4 = 20 lên 8 × 6 = 48, tức gấp 48/20 = 12/5 lần; 120 × 12/5 = 288. Khớp.

Ví dụ 4: tam suất kép có cả quan hệ nghịch

Đề: 12 người, mỗi ngày làm 8 giờ, thì 10 ngày lát xong con đường gạch trong xóm. Nếu có 15 người, mỗi ngày làm 8 giờ, thì mấy ngày lát xong con đường đó?

Tóm tắt: 12 người × 8 giờ/ngày: 10 ngày. 15 người × 8 giờ/ngày: ? ngày.

Bài giải

Nếu chỉ 1 người làm thì cần số giờ là: 12 × 8 × 10 = 960 (giờ)

Mỗi ngày 15 người làm được số giờ công là: 15 × 8 = 120 (giờ)

Số ngày để 15 người lát xong con đường là: 960 : 120 = 8 (ngày)

Đáp số: 8 ngày.

Thử lại: 15 × 8 × 8 = 960 giờ công, đúng bằng 12 × 8 × 10. Nhiều người hơn thì ít ngày hơn.

Ở ví dụ này, "giờ công" là đại lượng không đổi: con đường cần đúng ngần ấy giờ làm việc dù chia cho bao nhiêu người. Số người và số giờ mỗi ngày tỉ lệ nghịch với số ngày; khi cả hai thay đổi, ta chỉ cần giữ nguyên tích ba số.

Thứ tự làm bài tam suất cho khỏi nhầm

  1. Gạch chân các đại lượng trong đề và viết tóm tắt thành hai dòng: dòng "đã biết", dòng "cần tìm", các đại lượng xếp thẳng cột.
  2. Với từng đại lượng, hỏi: tăng nó lên thì cái cần tìm tăng hay giảm?
  3. Rút về 1 đơn vị (1 thúng, 1 người, 1 ngày, 1 giờ).
  4. Nhân hoặc chia để lên số mới.
  5. Thử lại bằng tích hoặc thương không đổi.

Góc nhìn hôm nay: tam suất trong đời thường

Người lớn dùng tam suất mỗi ngày mà không gọi tên: đổi giá theo cân, tính lượng sơn cho căn phòng rộng hơn, ước lượng bao nhiêu người cần để kịp dọn sân hội làng trước buổi tối. Với trẻ, giá trị lớn nhất của tam suất kép là tập tách một câu hỏi lớn thành nhiều câu hỏi nhỏ: một người một ngày, rồi tám người một ngày, rồi tám người sáu ngày.

  • Khi con làm bài, cho phép viết nhiều dòng hơn mẫu nếu con cần. Mỗi dòng một ý là cách ít sai nhất.
  • Nếu con giải đúng bằng nhân chéo, hãy hỏi con giải thích vì sao nhân chỗ này, chia chỗ kia. Giải thích được thì con đã hiểu; nhân chéo theo thói quen thì sớm muộn sẽ nhầm ở bài nghịch.

Bài tự luyện

  1. Mua 9 mét vải hết 270.000 đồng. Mua 14 mét vải cùng loại hết bao nhiêu tiền? Đáp số: 420.000 đồng.
  2. 4 máy bơm như nhau bơm cạn nước ao trong 9 giờ. Nếu dùng 6 máy bơm như thế thì bao lâu bơm cạn ao? Đáp số: 6 giờ.
  3. 3 người đan trong 4 ngày được 36 cái rổ. Hỏi 5 người đan trong 6 ngày được bao nhiêu cái rổ? (Mỗi người đan nhanh như nhau.) Đáp số: 90 cái rổ.

Câu hỏi thường gặp

Quy tắc tam suất là gì?

Là cách tìm số thứ tư khi biết ba số trong một quan hệ tỉ lệ. Tên gọi "tam suất" có nghĩa là bài toán cho sẵn ba số; sách giáo khoa hiện nay gọi là bài toán liên quan đến rút về đơn vị hay bài toán tỉ lệ.

Tam suất đơn và tam suất kép khác nhau thế nào?

Tam suất đơn chỉ có hai đại lượng, ví dụ số mét vải và số tiền. Tam suất kép có ba đại lượng trở lên, ví dụ số người, số ngày và số sản phẩm, nên phải rút về một người trong một ngày rồi mới nhân lên.

Giải tam suất đơn nghịch thế nào?

Nhân hai số đã biết với nhau để ra đại lượng không đổi, như tổng số ngày công hay số tiền. Sau đó lấy tích đó chia cho số mới để ra đáp số.

Có nên dạy con nhân chéo cho nhanh không?

Nhân chéo nhanh nhưng dễ nhầm khi có quan hệ nghịch. Nên để con giải bằng rút về đơn vị cho đến khi con tự giải thích được vì sao nhân, vì sao chia; khi đó làm gọn mới an toàn.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store