Bài toán vòi nước chảy vào bể giải giống bài làm chung: coi cả bể là 1, vòi chảy đầy bể trong 5 giờ thì mỗi giờ chảy được 1/5 bể. Vòi chảy vào thì cộng phần nước, vòi tháo ra thì trừ. Lấy phần bể cần làm đầy chia cho phần nước tăng thêm mỗi giờ là ra thời gian.
Bể nước trong đề toán và ngoài đời
Ở làng quê, nhiều nhà xưa có bể chứa nước mưa xây bằng gạch hay đá ong, hứng nước từ mái qua máng. Ngày nay có bồn inox trên mái, có bể ngầm dưới sân, có máy bơm đẩy nước lên. Đề toán thì giữ nguyên hình ảnh giản dị: một cái bể, một hay vài vòi chảy vào, có khi thêm một vòi tháo nước ra để dùng.
Điều kiện ngầm của mọi bài vòi nước là mỗi vòi chảy đều: giờ nào cũng chảy một lượng như nhau. Ngoài đời, áp lực nước thay đổi, nhưng trong đề toán, giả thiết này luôn được hiểu sẵn dù đề không viết ra.
Hai kiểu dữ kiện: theo phần bể và theo lít
| Đề cho | Cách đổi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thời gian vòi chảy đầy bể | Mỗi giờ chảy 1 : thời gian (bể) | Đầy trong 5 giờ → mỗi giờ 1/5 bể |
| Thời gian vòi tháo cạn bể | Mỗi giờ tháo 1 : thời gian (bể) | Cạn trong 6 giờ → mỗi giờ tháo 1/6 bể |
| Lưu lượng lít mỗi phút | Giữ nguyên số lít | 25 lít/phút |
| Bể đang có sẵn một phần nước | Phần cần chảy thêm = 1 − phần đã có | Có 1/3 bể → cần thêm 2/3 bể |
Khi đề cho theo lít, bài toán trở thành phép chia bình thường, không cần phân số. Khi đề chỉ cho thời gian, ta phải đi qua phần bể.
Ví dụ 1: hai vòi cùng chảy vào bể cạn
Đề: Một bể nước không có nước. Vòi thứ nhất chảy một mình thì 5 giờ đầy bể, vòi thứ hai chảy một mình thì 20 giờ đầy bể. Hỏi mở cả hai vòi cùng lúc thì sau bao lâu bể đầy?
Tóm tắt: Vòi 1: 5 giờ đầy bể. Vòi 2: 20 giờ đầy bể. Cả hai vòi: ? giờ.
Bài giải
Mỗi giờ vòi thứ nhất chảy được: 1 : 5 = 1/5 (bể)
Mỗi giờ vòi thứ hai chảy được: 1 : 20 = 1/20 (bể)
Mỗi giờ cả hai vòi chảy được: 1/5 + 1/20 = 4/20 + 1/20 = 5/20 = 1/4 (bể)
Thời gian để hai vòi chảy đầy bể là: 1 : 1/4 = 4 (giờ)
Đáp số: 4 giờ.
Thử lại: trong 4 giờ, vòi 1 chảy 4/5 bể, vòi 2 chảy 4/20 = 1/5 bể; 4/5 + 1/5 = 1 bể. Đúng. Kết quả 4 giờ nhỏ hơn 5 giờ của vòi chảy mạnh hơn, hợp lý.
Ví dụ 2: một vòi chảy vào, một vòi tháo ra
Đề: Một bể cạn. Vòi chảy vào làm đầy bể trong 4 giờ. Vòi tháo ở đáy bể, nếu bể đầy, làm cạn bể trong 6 giờ. Người ta quên khoá vòi tháo mà mở vòi chảy vào. Hỏi sau bao lâu bể đầy?
Tóm tắt: Vòi vào: 4 giờ đầy. Vòi tháo: 6 giờ cạn. Mở cả hai khi bể cạn: ? giờ đầy.
Bài giải
Mỗi giờ vòi chảy vào được: 1 : 4 = 1/4 (bể)
Mỗi giờ vòi tháo ra được: 1 : 6 = 1/6 (bể)
Mỗi giờ lượng nước trong bể tăng thêm: 1/4 − 1/6 = 3/12 − 2/12 = 1/12 (bể)
Thời gian để bể đầy là: 1 : 1/12 = 12 (giờ)
Đáp số: 12 giờ.
Thử lại: trong 12 giờ, vòi vào đưa vào 12 × 1/4 = 3 bể nước, vòi tháo lấy ra 12 × 1/6 = 2 bể nước; còn lại 3 − 2 = 1 bể. Đúng một bể đầy.
Chú ý: nếu vòi tháo ra mạnh hơn vòi chảy vào (cạn nhanh hơn đầy), bể sẽ không bao giờ đầy. Đề cho số như vậy thì câu trả lời là "bể không đầy được", không phải một con số âm. Đây là một câu hỏi rất hay để con tự suy nghĩ.
Ví dụ 3: tính theo lít, bể đã có sẵn nước
Đề: Bể chứa nước của nhà văn hoá thôn chứa được 2.400 lít, hiện đang có 400 lít. Vòi thứ nhất mỗi phút chảy vào 25 lít, vòi thứ hai mỗi phút chảy vào 15 lít. Mở cả hai vòi thì sau bao nhiêu phút bể đầy?
Tóm tắt: Bể 2.400 l, có sẵn 400 l. Vòi 1: 25 l/phút. Vòi 2: 15 l/phút. Thời gian: ? phút.
Bài giải
Lượng nước cần chảy thêm cho đầy bể là: 2.400 − 400 = 2.000 (lít)
Mỗi phút cả hai vòi chảy được: 25 + 15 = 40 (lít)
Thời gian để bể đầy là: 2.000 : 40 = 50 (phút)
Đáp số: 50 phút.
Thử lại: 50 × 40 = 2.000 lít, cộng 400 lít có sẵn là 2.400 lít, đúng sức chứa.
Ví dụ 4: bể có sẵn một phần, chỉ biết thời gian
Đề: Một bể đang có nước ở mức 1/3 bể. Nếu bể cạn, vòi A chảy một mình 6 giờ đầy bể, vòi B chảy một mình 9 giờ đầy bể. Mở cả hai vòi thì sau bao lâu bể đầy?
Bài giải
Phần bể còn phải chảy thêm là: 1 − 1/3 = 2/3 (bể)
Mỗi giờ cả hai vòi chảy được: 1/6 + 1/9 = 3/18 + 2/18 = 5/18 (bể)
Thời gian để bể đầy là: 2/3 : 5/18 = 2/3 × 18/5 = 12/5 (giờ)
Đổi: 12/5 giờ = 2 giờ 24 phút (vì 2/5 giờ = 60 × 2/5 = 24 phút).
Đáp số: 2 giờ 24 phút.
Thử lại: 12/5 × 5/18 = 60/90 = 2/3 bể, cộng 1/3 có sẵn là đủ 1 bể.
Đáp số ra phân số giờ là chuyện bình thường. Việc đổi sang giờ và phút giúp kết quả dễ hình dung hơn, và chính phép đổi này là chỗ học sinh hay sai: 2/5 giờ không phải 2,5 giờ hay 25 phút.
Góc nhìn hôm nay: vì sao dạng toán này còn được học
Có phụ huynh hỏi: bây giờ ai còn ngồi canh vòi nước? Thật ra bài vòi nước là mô hình của mọi chuyện "vào – ra": tiền vào và tiền tiêu trong một tháng, khách vào và khách ra ở một gian hàng chợ phiên, nước mưa đổ vào ruộng và nước thoát ra mương. Học sinh hiểu được "lượng thay đổi mỗi giờ = vào trừ ra" là đã nắm được một ý tưởng dùng rất lâu.
- Thí nghiệm nhỏ ở nhà: đo xem vòi rửa chén đổ đầy một xô 10 lít mất bao lâu, rồi tính mỗi phút chảy bao nhiêu lít. Con sẽ thấy lưu lượng không phải khái niệm xa lạ.
- Tập đặt câu hỏi "nếu": nếu vòi tháo mạnh hơn thì sao? Nếu bể có sẵn nửa bể thì sao? Mỗi câu "nếu" là một bài toán mới.
- Kiểm tra đơn vị: giờ với giờ, phút với phút, lít với lít. Đề trộn lít và mét khối thì nhớ 1 m³ = 1.000 lít.
Bài tự luyện
- Vòi thứ nhất chảy đầy bể trong 2 giờ, vòi thứ hai chảy đầy bể trong 3 giờ. Mở cả hai vòi vào bể cạn thì bao lâu đầy? Đáp số: 1 giờ 12 phút.
- Vòi chảy vào làm đầy bể trong 3 giờ, vòi tháo làm cạn bể đầy trong 5 giờ. Bể đang cạn, mở cả hai vòi thì bao lâu đầy? Đáp số: 7 giờ 30 phút.
- Bể chứa 1.500 lít, đang cạn. Vòi chảy vào mỗi phút 30 lít, vòi tháo mỗi phút 10 lít. Mở cả hai thì bao lâu đầy? Đáp số: 75 phút, tức 1 giờ 15 phút.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán vòi nước chảy vào bể giải thế nào?
Coi cả bể là 1. Vòi chảy đầy bể trong n giờ thì mỗi giờ chảy 1/n bể. Cộng phần nước của các vòi chảy vào, trừ phần của vòi tháo ra, được lượng nước tăng mỗi giờ; lấy phần bể cần đầy chia cho số đó là ra thời gian.
Vòi tháo nước mạnh hơn vòi chảy vào thì sao?
Khi đó mỗi giờ nước trong bể giảm chứ không tăng, nên bể cạn sẽ không bao giờ đầy. Nếu bể đang có nước, nó sẽ cạn dần; có thể tính thời gian cạn bằng cách lấy lượng nước có sẵn chia cho lượng giảm mỗi giờ.
Bể đã có sẵn nước thì tính thế nào?
Lấy 1 trừ đi phần bể đã có (hoặc sức chứa trừ số lít đã có) để ra lượng nước còn cần. Sau đó chia cho lượng nước các vòi đưa vào mỗi giờ hay mỗi phút.
Đáp số ra phân số giờ thì đổi ra phút thế nào?
Nhân phần phân số với 60. Ví dụ 12/5 giờ = 2 giờ và 2/5 giờ; 2/5 × 60 = 24 phút, nên đáp số là 2 giờ 24 phút.
Bài vòi nước khác bài làm chung công việc thế nào?
Về cách tính thì giống hệt: đều quy về phần việc mỗi giờ. Khác ở chỗ bài vòi nước có thể có vòi tháo ra, tức là phần "làm ngược", nên phải trừ chứ không chỉ cộng.