Bài toán làm chung có một người nghỉ giữa chừng giải bằng cách chia công việc thành từng giai đoạn: tính phần việc đã làm khi cả nhóm cùng làm, lấy 1 trừ đi để ra phần việc còn lại, rồi chia phần còn lại cho phần việc mỗi ngày của những người tiếp tục làm. Mấu chốt là theo dõi xem trong mỗi khoảng thời gian, ai đang làm.
Vì sao dạng này được coi là nâng cao
Bài làm chung cơ bản chỉ có một giai đoạn: mọi người làm từ đầu đến cuối. Dạng nâng cao có hai hoặc ba giai đoạn, mỗi giai đoạn một "đội hình" khác nhau: cả hai cùng làm, rồi một người rời đi; một người làm trước, người kia đến sau; hoặc một người nghỉ vài ngày ở giữa. Học sinh không vướng phép tính mà vướng ở chỗ đọc đề để chia giai đoạn.
Cách làm ổn định nhất là kẻ một bảng nhỏ trước khi tính, mỗi hàng là một giai đoạn:
| Giai đoạn | Ai làm | Bao lâu | Phần việc làm được |
|---|---|---|---|
| 1 | Cả hai | đề cho | thời gian × phần việc chung mỗi ngày |
| 2 | Người còn lại | cần tìm | 1 − phần việc giai đoạn 1 |
Khi bảng đã điền, lời giải chỉ là đọc bảng từ trên xuống.
Ví dụ 1: cùng làm, rồi một người nghỉ
Đề: Lát gạch sân đình, bác Tư làm một mình thì 12 ngày xong, anh Năm làm một mình thì 6 ngày xong. Hai người cùng làm được 2 ngày thì anh Năm phải đi việc khác, bác Tư làm tiếp một mình. Hỏi bác Tư phải làm thêm mấy ngày nữa mới xong?
Tóm tắt: Bác Tư: 12 ngày. Anh Năm: 6 ngày. Cùng làm 2 ngày, sau đó bác Tư làm một mình: ? ngày.
Bài giải
Mỗi ngày cả hai người lát được: 1/12 + 1/6 = 1/12 + 2/12 = 3/12 = 1/4 (sân)
Trong 2 ngày, hai người lát được: 1/4 × 2 = 1/2 (sân)
Phần sân còn lại là: 1 − 1/2 = 1/2 (sân)
Thời gian bác Tư lát nốt phần còn lại là: 1/2 : 1/12 = 6 (ngày)
Đáp số: 6 ngày.
Thử lại: tổng cộng bác Tư làm 2 + 6 = 8 ngày, được 8/12 = 2/3 sân; anh Năm làm 2 ngày, được 2/6 = 1/3 sân; 2/3 + 1/3 = 1. Đúng.
Ví dụ 2: một người làm trước, người kia đến sau
Đề: Chị Hoa dệt một mình tấm thảm cói thì 12 ngày xong. Chị dệt được 3 ngày thì chị Lan đến dệt cùng, và hai chị dệt thêm 5 ngày nữa thì xong tấm thảm. Hỏi nếu chị Lan dệt một mình thì bao nhiêu ngày xong tấm thảm?
Tóm tắt: Chị Hoa: 12 ngày. Chị Hoa làm 3 ngày, rồi cả hai làm 5 ngày thì xong. Chị Lan một mình: ? ngày.
Bài giải
Số ngày chị Hoa đã dệt tất cả là: 3 + 5 = 8 (ngày)
Phần thảm chị Hoa dệt được là: 1/12 × 8 = 8/12 = 2/3 (tấm thảm)
Phần thảm chị Lan dệt được là: 1 − 2/3 = 1/3 (tấm thảm)
Mỗi ngày chị Lan dệt được: 1/3 : 5 = 1/15 (tấm thảm)
Thời gian chị Lan dệt một mình xong tấm thảm là: 1 : 1/15 = 15 (ngày)
Đáp số: 15 ngày.
Thử lại: 3 ngày đầu chị Hoa dệt 3/12 = 1/4 tấm. 5 ngày sau, cả hai dệt mỗi ngày 1/12 + 1/15 = 5/60 + 4/60 = 9/60 = 3/20 tấm, được 5 × 3/20 = 3/4 tấm. 1/4 + 3/4 = 1. Đúng.
Cách hay trong bài này là tính riêng từng người thay vì tính từng giai đoạn: chị Hoa có mặt suốt 8 ngày, nên phần của chị tính được ngay; phần còn lại chắc chắn là của chị Lan.
Ví dụ 3: ba tổ, một tổ được điều đi
Đề: Xây nhà kho của hợp tác xã, tổ một làm riêng thì 10 ngày xong, tổ hai làm riêng 15 ngày, tổ ba làm riêng 6 ngày. Cả ba tổ cùng làm được 2 ngày thì tổ ba được điều sang việc khác. Hỏi hai tổ còn lại phải làm thêm mấy ngày nữa, và cả công trình xây trong bao nhiêu ngày?
Bài giải
Mỗi ngày cả ba tổ làm được: 1/10 + 1/15 + 1/6 = 3/30 + 2/30 + 5/30 = 10/30 = 1/3 (công việc)
Trong 2 ngày cả ba tổ làm được: 1/3 × 2 = 2/3 (công việc)
Phần việc còn lại là: 1 − 2/3 = 1/3 (công việc)
Mỗi ngày tổ một và tổ hai làm được: 1/10 + 1/15 = 3/30 + 2/30 = 5/30 = 1/6 (công việc)
Thời gian hai tổ làm nốt phần còn lại là: 1/3 : 1/6 = 2 (ngày)
Thời gian xây cả nhà kho là: 2 + 2 = 4 (ngày)
Đáp số: Làm thêm 2 ngày; cả công trình 4 ngày.
Thử lại: tổ một làm 4 ngày được 4/10, tổ hai làm 4 ngày được 4/15, tổ ba làm 2 ngày được 2/6. Quy đồng mẫu 30: 12/30 + 8/30 + 10/30 = 30/30 = 1. Đúng.
Ví dụ 4: một người nghỉ vài ngày, không rõ nghỉ lúc nào
Đề: Anh Hai làm một mình thì 6 ngày xong việc dựng chuồng bò, anh Ba làm một mình thì 12 ngày. Hai anh cùng bắt đầu và cùng kết thúc, nhưng trong thời gian đó anh Ba nghỉ 3 ngày. Hỏi công việc xong sau bao nhiêu ngày?
Bài giải
Đề không nói anh Ba nghỉ vào lúc nào, nhưng điều đó không ảnh hưởng: tính gộp lại, có 3 ngày chỉ anh Hai làm, những ngày còn lại cả hai cùng làm. Ta xếp 3 ngày anh Hai làm một mình lên trước để tính cho gọn.
Trong 3 ngày anh Ba nghỉ, anh Hai làm được: 1/6 × 3 = 1/2 (công việc)
Phần việc còn lại do cả hai cùng làm là: 1 − 1/2 = 1/2 (công việc)
Mỗi ngày cả hai làm được: 1/6 + 1/12 = 2/12 + 1/12 = 3/12 = 1/4 (công việc)
Số ngày hai anh cùng làm là: 1/2 : 1/4 = 2 (ngày)
Thời gian hoàn thành công việc là: 3 + 2 = 5 (ngày)
Đáp số: 5 ngày.
Thử lại: anh Hai làm đủ 5 ngày được 5/6; anh Ba làm 5 − 3 = 2 ngày được 2/12 = 1/6; 5/6 + 1/6 = 1. Đúng.
Đây là kiểu bài làm học sinh khá giỏi cũng hay bối rối, vì tưởng phải biết anh Ba nghỉ ngày nào. Ý chính cần rút ra: phần việc chỉ phụ thuộc vào số ngày mỗi người làm, không phụ thuộc thứ tự.
Góc nhìn hôm nay: kẻ bảng trước, tính sau
Với dạng nhiều giai đoạn, phụ huynh dễ sốt ruột mà giải hộ. Thay vào đó, hãy hỏi con ba câu cho mỗi giai đoạn: "Lúc này ai đang làm? Làm trong bao lâu? Được bao nhiêu phần?" Con điền ba câu trả lời vào bảng là đã xong nửa bài.
- Thử lại theo từng người luôn nhanh hơn thử lại theo giai đoạn: mỗi người làm tổng cộng bao nhiêu ngày, nhân với phần việc mỗi ngày, cộng lại bằng 1.
- Đọc kỹ chữ "thêm" và chữ "tất cả". "Làm thêm mấy ngày" khác "cả công việc mất mấy ngày". Nhiều bài đúng phép tính mà sai đáp số vì trả lời nhầm câu hỏi.
- Lên THCS, dạng ví dụ 4 thường được giải bằng phương trình: gọi số ngày hoàn thành là x, anh Ba làm x − 3 ngày. Cách số học ở trên cho cùng đáp số, và giúp con hiểu vì sao phương trình được lập như vậy.
Bài tự luyện
- Người thứ nhất làm một mình xong việc trong 8 giờ, người thứ hai trong 24 giờ. Hai người cùng làm 3 giờ thì người thứ nhất nghỉ. Người thứ hai phải làm tiếp bao lâu nữa? Đáp số: 12 giờ.
- Vòi A chảy đầy bể trong 6 giờ, vòi B trong 4 giờ. Bể cạn, mở vòi A trước 1 giờ rồi mới mở thêm vòi B. Hỏi sau khi mở vòi B bao lâu thì bể đầy? Đáp số: 2 giờ.
- Đội một làm riêng 20 ngày xong một công trình, đội hai làm riêng 30 ngày. Hai đội cùng bắt đầu, cùng kết thúc, nhưng đội hai nghỉ 5 ngày. Công trình xong sau bao nhiêu ngày? Đáp số: 14 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán làm chung có người nghỉ giữa chừng giải thế nào?
Chia thời gian thành các giai đoạn theo ai đang làm. Tính phần việc của giai đoạn đã biết, lấy 1 trừ đi để ra phần còn lại, rồi chia phần còn lại cho phần việc mỗi ngày của những người tiếp tục làm.
Một người nghỉ vài ngày mà không biết nghỉ lúc nào thì có giải được không?
Giải được. Phần việc mỗi người làm chỉ phụ thuộc tổng số ngày người đó làm, không phụ thuộc thứ tự. Có thể xếp những ngày người kia làm một mình lên trước rồi tính như bình thường.
Thử lại bài làm chung nhiều giai đoạn thế nào cho nhanh?
Tính tổng số ngày mỗi người đã làm, nhân với phần việc mỗi ngày của người đó, rồi cộng tất cả lại. Kết quả phải đúng bằng 1 công việc.
"Làm thêm mấy ngày" và "bao lâu thì xong" khác nhau thế nào?
"Làm thêm mấy ngày" chỉ hỏi thời gian của giai đoạn sau. "Bao lâu thì xong" hỏi tổng thời gian từ lúc bắt đầu, phải cộng cả giai đoạn đầu. Đọc lại câu hỏi trước khi ghi đáp số để khỏi nhầm.