Hai đại lượng tỉ lệ thuận khi một đại lượng gấp lên bao nhiêu lần thì đại lượng kia cũng gấp lên bấy nhiêu lần, như số mét vải và số tiền mua vải. Hai đại lượng tỉ lệ nghịch khi một đại lượng gấp lên bao nhiêu lần thì đại lượng kia giảm đi bấy nhiêu lần, như giá một quyển vở và số quyển mua được bằng cùng một số tiền. Cách nhận ra nhanh: thương không đổi là tỉ lệ thuận, tích không đổi là tỉ lệ nghịch.
Hai định nghĩa bằng lời cho học sinh tiểu học
Ở tiểu học, học sinh gặp hai quan hệ này qua các bài "liên quan đến rút về đơn vị" và bài toán "gấp lên – giảm đi". Tên gọi chính thức "đại lượng tỉ lệ thuận", "đại lượng tỉ lệ nghịch" cùng hệ số tỉ lệ được học ở lớp 7. Nhưng cách hiểu bằng lời thì dùng được từ sớm:
- Tỉ lệ thuận: cái này nhiều lên mấy lần, cái kia nhiều lên đúng bấy nhiêu lần. Mua gấp đôi số cam thì trả gấp đôi tiền. Khi chia đại lượng này cho đại lượng kia, ta luôn được cùng một số: đó là giá 1 kg cam.
- Tỉ lệ nghịch: cái này nhiều lên mấy lần, cái kia ít đi đúng bấy nhiêu lần. Với cùng số tiền, vở đắt gấp đôi thì mua được nửa số quyển. Khi nhân hai đại lượng với nhau, ta luôn được cùng một số: đó là số tiền mang theo.
Bảng nhận dạng: thuận, nghịch hay không tỉ lệ
| Cặp đại lượng | Quan hệ | Cái gì không đổi |
|---|---|---|
| Số mét vải – số tiền (cùng loại vải) | Tỉ lệ thuận | Giá 1 mét vải |
| Số thúng thóc – khối lượng (các thúng như nhau) | Tỉ lệ thuận | Khối lượng 1 thúng |
| Giá 1 quyển vở – số quyển mua được (cùng số tiền) | Tỉ lệ nghịch | Số tiền |
| Số người – số ngày làm xong việc (cùng sức) | Tỉ lệ nghịch | Tổng số ngày công |
| Dung tích một thùng – số thùng múc đầy bể | Tỉ lệ nghịch | Dung tích bể |
| Tuổi – chiều cao của một em bé | Không tỉ lệ | Không có |
| Số trang đã đọc – số trang còn lại | Không tỉ lệ | Tổng hai số (không phải tích hay thương) |
| Số đoạn gỗ cưa ra – thời gian cưa | Không tỉ lệ | Thời gian một nhát cưa |
Hai dòng cuối hay bị nhận nhầm. Số trang đã đọc tăng thì số trang còn lại giảm, nghe giống "nghịch", nhưng đọc gấp đôi số trang không làm số trang còn lại giảm một nửa. Cái không đổi ở đây là tổng, không phải tích.
Phép thử "gấp đôi" để nhận ra quan hệ
Khi đọc một đề và không chắc, hãy tự hỏi: "Nếu đại lượng thứ nhất gấp đôi, đại lượng thứ hai thế nào?"
- Cũng gấp đôi, và gấp ba thì cũng gấp ba: tỉ lệ thuận.
- Giảm còn một nửa, và gấp ba thì còn một phần ba: tỉ lệ nghịch.
- Thay đổi nhưng không theo đúng số lần như vậy: không tỉ lệ, phải suy nghĩ riêng.
Phép thử này còn kèm một điều kiện ngầm: những thứ khác giữ nguyên. Vải phải cùng loại, người phải cùng sức, thùng phải múc đầy. Đề toán luôn hiểu ngầm như vậy, và nhiều bài "bẫy" chính là cố ý phá điều kiện này.
Ví dụ 1: tỉ lệ thuận, mua vải
Đề: Mẹ mua 5 mét vải hết 150.000 đồng. Hỏi nếu mua 8 mét vải cùng loại thì hết bao nhiêu tiền?
Tóm tắt: 5 m: 150.000 đồng. 8 m: ? đồng.
Bài giải
Giá tiền 1 mét vải là: 150.000 : 5 = 30.000 (đồng)
Mua 8 mét vải hết số tiền là: 30.000 × 8 = 240.000 (đồng)
Đáp số: 240.000 đồng.
Thử lại: 240.000 : 8 = 30.000 đồng một mét, bằng giá tính từ 5 mét. Thương không đổi, đúng là tỉ lệ thuận.
Ví dụ 2: tỉ lệ nghịch, cùng số tiền mua vở
Đề: Có một số tiền vừa đủ mua 18 quyển vở, mỗi quyển giá 6.000 đồng. Nếu dùng số tiền đó mua loại vở giá 9.000 đồng một quyển thì được bao nhiêu quyển?
Tóm tắt: Giá 6.000 đồng: 18 quyển. Giá 9.000 đồng: ? quyển. Số tiền không đổi.
Bài giải
Số tiền có là: 6.000 × 18 = 108.000 (đồng)
Số quyển vở loại giá 9.000 đồng mua được là: 108.000 : 9.000 = 12 (quyển)
Đáp số: 12 quyển.
Thử lại: 9.000 × 12 = 108.000 đồng, đúng số tiền ban đầu. Giá tăng từ 6.000 lên 9.000 (gấp 3/2 lần) thì số quyển giảm từ 18 xuống 12 (còn 2/3), đúng là tỉ lệ nghịch.
Ví dụ 3: tỉ lệ nghịch, múc nước đầy bể
Đề: Dùng thùng loại 20 lít thì phải múc 45 thùng mới đầy bể. Nếu dùng thùng loại 15 lít thì phải múc bao nhiêu thùng?
Bài giải
Bể chứa được số lít nước là: 20 × 45 = 900 (lít)
Số thùng 15 lít cần múc là: 900 : 15 = 60 (thùng)
Đáp số: 60 thùng.
Thử lại: 15 × 60 = 900 lít. Thùng nhỏ hơn thì phải múc nhiều lần hơn, hợp lý.
Ví dụ 4: bẫy không tỉ lệ, cưa khúc gỗ
Đề: Bác thợ mộc cưa một khúc gỗ thành 4 đoạn mất 12 phút. Hỏi cưa một khúc gỗ như thế thành 8 đoạn thì mất bao nhiêu phút? (Mỗi nhát cưa mất thời gian như nhau.)
Nhiều bạn trả lời ngay 24 phút vì nghĩ "gấp đôi số đoạn thì gấp đôi thời gian". Nhưng thời gian tỉ lệ với số nhát cưa, không phải số đoạn.
Bài giải
Cưa thành 4 đoạn cần số nhát cưa là: 4 − 1 = 3 (nhát)
Mỗi nhát cưa mất: 12 : 3 = 4 (phút)
Cưa thành 8 đoạn cần số nhát cưa là: 8 − 1 = 7 (nhát)
Thời gian cưa thành 8 đoạn là: 4 × 7 = 28 (phút)
Đáp số: 28 phút.
Thử lại: 7 nhát, mỗi nhát 4 phút, được 28 phút; khúc gỗ có 7 vết cắt thì chia thành 8 đoạn. Đúng.
Góc nhìn hôm nay: tỉ lệ ở quanh nhà
Nhận ra tỉ lệ thuận hay nghịch là kỹ năng dùng hằng ngày: nấu nồi canh cho 6 người thay vì 4 người thì tăng nguyên liệu lên 3/2 lần; thêm người dọn nhà thì xong sớm hơn. Nhưng cũng có những việc không theo tỉ lệ: nồi cơm to gấp đôi không cần nấu lâu gấp đôi.
- Bài tập miệng trên đường đi: đưa con một cặp đại lượng bất kỳ (số cây xoài – số quả, số bạn chia kẹo – số kẹo mỗi bạn, số tầng nhà – chiều cao ngôi nhà) và hỏi thuận, nghịch hay không tỉ lệ.
- Luôn nói điều kiện: "nếu các thúng nặng như nhau", "nếu mọi người làm nhanh như nhau". Thói quen nói điều kiện giúp con không bị bẫy ở những bài như cưa gỗ.
- Đọc thêm bài về sai lầm "một người làm 6 ngày thì hai người làm 3 ngày" để thấy khi nào quy tắc tỉ lệ nghịch không còn đúng.
Bài tự luyện
- Mua 4 kg cam hết 100.000 đồng. Mua 7 kg cam cùng loại hết bao nhiêu tiền? Đáp số: 175.000 đồng.
- Số tiền vừa đủ mua 15 cái bát giá 8.000 đồng một cái. Cùng số tiền đó mua bát giá 12.000 đồng một cái thì được mấy cái? Đáp số: 10 cái.
- Phơi khô 3 bộ quần áo ngoài nắng mất 2 giờ. Phơi cùng lúc 6 bộ như thế thì mất mấy giờ? Đáp số: vẫn khoảng 2 giờ, vì phơi cùng lúc; đây không phải quan hệ tỉ lệ.
Câu hỏi thường gặp
Đại lượng tỉ lệ thuận là gì?
Hai đại lượng tỉ lệ thuận khi đại lượng này gấp lên bao nhiêu lần thì đại lượng kia cũng gấp lên bấy nhiêu lần. Thương của chúng luôn không đổi, ví dụ số tiền chia cho số mét vải luôn bằng giá 1 mét.
Đại lượng tỉ lệ nghịch là gì?
Hai đại lượng tỉ lệ nghịch khi đại lượng này gấp lên bao nhiêu lần thì đại lượng kia giảm đi bấy nhiêu lần. Tích của chúng luôn không đổi, ví dụ giá một quyển vở nhân với số quyển mua được luôn bằng số tiền.
Làm sao phân biệt tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch nhanh?
Thử gấp đôi một đại lượng. Đại lượng kia cũng gấp đôi là thuận, giảm còn một nửa là nghịch. Nếu nó thay đổi nhưng không theo đúng số lần đó thì hai đại lượng không tỉ lệ.
Một cái tăng, một cái giảm có phải luôn là tỉ lệ nghịch không?
Không. Số trang đã đọc tăng thì số trang còn lại giảm, nhưng đó không phải tỉ lệ nghịch vì tổng của chúng không đổi chứ không phải tích. Chỉ gọi là tỉ lệ nghịch khi tăng mấy lần thì giảm đúng bấy nhiêu lần.
Tỉ lệ thuận, tỉ lệ nghịch học ở lớp mấy?
Tên gọi và định nghĩa chính thức có hệ số tỉ lệ được học ở lớp 7. Ở tiểu học, học sinh đã làm các bài cùng ý tưởng qua dạng rút về đơn vị và dạng "gấp lên – giảm đi bao nhiêu lần".