Bài toán làm chung giải bằng hệ phương trình chọn hai ẩn là thời gian mỗi đội (hay mỗi người) làm một mình xong công việc, rồi viết phần việc mỗi đội làm trong một ngày là 1/x và 1/y. Đề thường cho hai kịch bản: cùng làm thì bao lâu xong, và mỗi đội làm một khoảng rồi đổi cho nhau thì xong. Mỗi kịch bản cho một phương trình; đặt ẩn phụ u = 1/x, v = 1/y thì hệ trở thành hệ bậc nhất, giải được bằng phương pháp thế hoặc cộng đại số học ở lớp 9.
Ý tưởng gốc: coi cả công việc là 1
Ta không biết công việc là bao nhiêu mét đường hay bao nhiêu cây, và cũng không cần biết. Coi toàn bộ công việc là 1 đơn vị. Nếu một đội làm một mình hết x ngày thì mỗi ngày đội đó làm được 1/x công việc. Đây là cùng ý tưởng "quy về phần việc mỗi giờ" mà học sinh tiểu học đã dùng; khác ở chỗ nay ta chưa biết x.
| Câu trong đề | Dịch thành |
|---|---|
| Đội I làm một mình xong trong x ngày | Mỗi ngày đội I làm 1/x công việc |
| Hai đội cùng làm thì 6 ngày xong | 6/x + 6/y = 1, hay 1/x + 1/y = 1/6 |
| Đội I làm 3 ngày, đội II làm tiếp 8 ngày thì xong | 3/x + 8/y = 1 |
| Hai đội cùng làm 4 giờ được 2/3 công việc | 4/x + 4/y = 2/3 |
Điều kiện: x và y là thời gian làm một mình, nên lớn hơn thời gian hai đội làm chung. Nếu cùng làm 6 ngày xong thì mỗi đội làm một mình phải lâu hơn 6 ngày.
Đặt ẩn phụ để đưa về hệ bậc nhất
Hệ 6/x + 6/y = 1 và 3/x + 8/y = 1 có ẩn ở mẫu. Đặt u = 1/x, v = 1/y (u, v > 0), hệ thành 6u + 6v = 1 và 3u + 8v = 1. Đây là hệ hai phương trình bậc nhất hai ẩn, giải như mọi hệ trong sách giáo khoa Toán 9. Giải xong tìm u, v rồi lấy nghịch đảo để ra x, y. Nhiều bạn quên bước lấy nghịch đảo và trả lời "đội I làm một mình trong 1/15 ngày", một đáp số vô lý mà điều kiện sẽ báo ngay.
Ví dụ 1: hai đội lát đường
Đề. Hai đội công nhân cùng lát một đoạn đường thì 6 ngày xong. Nếu đội I làm 3 ngày rồi nghỉ, đội II làm tiếp 8 ngày nữa thì cũng xong. Hỏi mỗi đội làm một mình thì bao lâu xong đoạn đường đó?
Bài giải
Gọi thời gian đội I làm một mình xong công việc là x (ngày), thời gian đội II làm một mình xong là y (ngày), điều kiện x > 6, y > 6.
Mỗi ngày đội I làm được 1/x công việc, đội II làm được 1/y công việc.
Hai đội cùng làm 6 ngày xong, ta có: 6/x + 6/y = 1. (1)
Đội I làm 3 ngày, đội II làm 8 ngày thì xong, ta có: 3/x + 8/y = 1. (2)
Đặt u = 1/x, v = 1/y. Hệ trở thành 6u + 6v = 1 và 3u + 8v = 1.
Nhân phương trình thứ hai với 2: 6u + 16v = 2. Trừ cho phương trình thứ nhất: 10v = 1, v = 1/10.
Thay vào 6u + 6v = 1: 6u = 1 − 6/10 = 4/10, u = 1/15.
Suy ra x = 15, y = 10 (thoả mãn điều kiện).
Đáp số: đội I làm một mình 15 ngày, đội II làm một mình 10 ngày.
Thử lại. Mỗi ngày hai đội làm 1/15 + 1/10 = 2/30 + 3/30 = 5/30 = 1/6 công việc, nên 6 ngày xong. Đội I làm 3 ngày được 3/15 = 1/5, đội II làm 8 ngày được 8/10 = 4/5, tổng 1/5 + 4/5 = 1. Đúng.
Ví dụ 2: hai tổ làm chưa xong, chỉ được một phần
Đề. Hai tổ thợ cùng làm thì 8 giờ xong một công việc. Nếu tổ I làm 4 giờ và tổ II làm 6 giờ thì được 2/3 công việc. Hỏi mỗi tổ làm một mình thì mất bao lâu?
Phân tích. Khác ví dụ 1, kịch bản thứ hai không làm xong mà chỉ được 2/3. Vế phải phương trình thứ hai là 2/3, không phải 1.
Bài giải
Gọi thời gian tổ I và tổ II làm một mình xong công việc lần lượt là x và y (giờ), điều kiện x > 8, y > 8.
Mỗi giờ tổ I làm được 1/x công việc, tổ II làm được 1/y công việc.
Theo đề bài ta có hệ: 8/x + 8/y = 1 và 4/x + 6/y = 2/3.
Đặt u = 1/x, v = 1/y, hệ trở thành 8u + 8v = 1 và 4u + 6v = 2/3.
Từ phương trình thứ nhất: u + v = 1/8, nên u = 1/8 − v.
Thay vào phương trình thứ hai: 4(1/8 − v) + 6v = 2/3, tức 1/2 + 2v = 2/3, 2v = 1/6, v = 1/12.
Suy ra u = 1/8 − 1/12 = 3/24 − 2/24 = 1/24.
Vậy x = 24, y = 12 (thoả mãn điều kiện).
Đáp số: tổ I làm một mình 24 giờ, tổ II làm một mình 12 giờ.
Thử lại. 1/24 + 1/12 = 3/24 = 1/8, nên cùng làm 8 giờ xong. Tổ I làm 4 giờ được 4/24 = 1/6, tổ II làm 6 giờ được 6/12 = 1/2, tổng 1/6 + 1/2 = 2/3. Đúng.
Ví dụ 3: tổ trồng rừng trên đồi
Đề. Hai tổ trồng rừng cùng làm thì trồng xong một khu đồi trong 4 ngày. Nếu tổ I làm một mình 3 ngày rồi tổ II làm một mình tiếp 6 ngày thì xong. Hỏi mỗi tổ làm một mình thì bao nhiêu ngày xong?
Bài giải
Gọi thời gian tổ I và tổ II làm một mình xong khu đồi lần lượt là x và y (ngày), điều kiện x > 4, y > 4.
Theo đề bài ta có hệ: 4/x + 4/y = 1 và 3/x + 6/y = 1.
Đặt u = 1/x, v = 1/y: 4u + 4v = 1 và 3u + 6v = 1.
Từ phương trình thứ nhất u = 1/4 − v. Thay vào phương trình thứ hai: 3/4 − 3v + 6v = 1, 3v = 1/4, v = 1/12.
Suy ra u = 1/4 − 1/12 = 2/12 = 1/6.
Vậy x = 6, y = 12 (thoả mãn điều kiện).
Đáp số: tổ I làm một mình 6 ngày, tổ II làm một mình 12 ngày.
Thử lại. 1/6 + 1/12 = 3/12 = 1/4, cùng làm 4 ngày xong. Tổ I làm 3 ngày được 3/6 = 1/2, tổ II làm 6 ngày được 6/12 = 1/2, tổng 1. Đúng.
Có thể thấy một lối tắt: tổ I làm 3 ngày và tổ II làm 6 ngày, so với kịch bản cùng làm 4 ngày thì tổ I làm ít hơn 1 ngày, tổ II làm nhiều hơn 2 ngày mà vẫn xong. Vậy 2 ngày của tổ II bằng 1 ngày của tổ I. Đây là cách nghĩ thay thế mà học sinh tiểu học dùng; hệ phương trình viết ra đúng điều đó.
Khi nào cần hệ, khi nào một ẩn là đủ
- Nếu đề cho biết chênh lệch thời gian giữa hai đội ("đội I làm một mình lâu hơn đội II 6 ngày"), chỉ cần một ẩn: y = x − 6. Khi đó phương trình thường thành bậc hai, có nghiệm cần loại.
- Nếu đề cho hai kịch bản làm việc độc lập như ba ví dụ trên, dùng hai ẩn và lập hệ là tự nhiên nhất.
- Nếu đề đã cho thời gian một đội, chỉ còn một ẩn, bài trở về dạng tiểu học: lấy phần việc chung trừ phần việc đội đã biết.
Lỗi hay gặp
- Cộng thời gian thay vì cộng phần việc. Đội I 15 ngày, đội II 10 ngày thì cùng làm không phải 25 ngày, cũng không phải 12,5 ngày. Phải cộng 1/15 + 1/10.
- Quên lấy nghịch đảo. Tìm được u = 1/15 rồi trả lời x = 1/15.
- Điều kiện sai. Viết x > 0 thay vì x > 6. Điều kiện chặt giúp phát hiện khi tính nhầm ra x nhỏ hơn thời gian làm chung, điều không thể xảy ra.
- Nhầm vế phải. Đề nói "được 2/3 công việc" mà vẫn để vế phải là 1.
Góc nhìn hôm nay: chia việc cho công bằng
Các bài làm chung có một ứng dụng ngoài đề thi: khi hai nhóm cùng nhận một phần việc, biết năng suất từng nhóm thì chia tiền công theo phần việc thực làm, không theo số ngày có mặt. Ở ví dụ 3, mỗi tổ làm đúng một nửa khu đồi, nên phần công bằng nhau dù tổ II mất gấp đôi số ngày.
Với học sinh, bài làm chung là chỗ tốt để thấy một vấn đề có thể giải bằng nhiều đường: số học bằng lập luận thay thế, phương trình một ẩn, hệ hai ẩn. Danh mục công việc chung và tỉ lệ của wiki có các bài vòi nước và làm chung giải theo kiểu tiểu học; giải một bài theo cả hai cách là cách luyện tốt.
Bài tự luyện
- Hai đội cùng làm một con đường thì 10 ngày xong. Nếu đội I làm 5 ngày rồi đội II làm tiếp 20 ngày thì xong. Hỏi mỗi đội làm một mình bao lâu xong? Đáp số: đội I 15 ngày, đội II 30 ngày.
- Hai tổ cùng làm thì 8 ngày xong. Nếu tổ I làm 4 ngày rồi tổ II làm tiếp 16 ngày thì xong. Hỏi mỗi tổ làm một mình bao lâu xong? Đáp số: tổ I 12 ngày, tổ II 24 ngày.
- Hai đội cùng làm 6 ngày xong. Nếu đội I làm 4 ngày rồi đội II làm tiếp 9 ngày thì xong. Hỏi mỗi đội làm một mình bao lâu? Đáp số: đội I 10 ngày, đội II 15 ngày.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán làm chung giải bằng hệ phương trình chọn ẩn thế nào?
Chọn hai ẩn là thời gian mỗi đội làm một mình xong công việc, gọi là x và y. Mỗi đơn vị thời gian, đội I làm 1/x công việc và đội II làm 1/y công việc. Điều kiện là x, y lớn hơn thời gian hai đội làm chung.
Vì sao phải đặt ẩn phụ u = 1/x, v = 1/y?
Vì phương trình có ẩn ở mẫu. Đặt ẩn phụ biến hệ thành hệ bậc nhất hai ẩn, giải bằng phương pháp thế hoặc cộng đại số. Giải xong nhớ lấy nghịch đảo của u, v để ra x, y.
Hai đội cùng làm thì thời gian tính thế nào?
Cộng phần việc mỗi ngày của hai đội rồi lấy nghịch đảo. Ví dụ đội làm một mình 15 ngày và 10 ngày thì mỗi ngày cùng làm được 1/15 + 1/10 = 1/6 công việc, nên 6 ngày xong. Không được cộng hay lấy trung bình hai thời gian.
Giải bài toán làm chung bằng hệ phương trình học lớp mấy?
Hệ hai phương trình bậc nhất hai ẩn và giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình thuộc chương trình Toán 9. Ý tưởng quy về phần việc mỗi ngày thì học sinh đã gặp từ cuối tiểu học.