Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Lập phương trình dạng chuyển động: ngược chiều, đuổi kịp, ca nô

Lập phương trình dạng chuyển động dựa trên quãng đường bằng vận tốc nhân thời gian. Bảng ba cột, cách chọn ẩn và ví dụ ô tô ngược chiều, xe đuổi kịp, ca nô xuôi ngược.

Lập phương trình dạng chuyển động: ngược chiều, đuổi kịp, ca nô

Lập phương trình dạng chuyển động dựa trên một công thức duy nhất: quãng đường = vận tốc × thời gian. Chọn một trong ba đại lượng làm ẩn, biểu diễn hai đại lượng còn lại theo ẩn, rồi tìm câu trong đề nói hai quãng đường (hoặc hai khoảng thời gian) bằng nhau hay hơn kém nhau bao nhiêu. Đây là dạng bài xuất hiện nhiều nhất khi học sinh lớp 8 học giải bài toán bằng cách lập phương trình.

Bảng ba cột: công cụ không thể thiếu

Trước khi viết lời giải, nên kẻ một bảng gồm ba cột vận tốc, thời gian, quãng đường, mỗi dòng là một vật hoặc một lượt đi. Điền số đã biết, điền ẩn vào ô chưa biết, rồi dùng công thức để điền ô thứ ba theo ẩn. Bảng này có trong nhiều sách giáo khoa Toán 8 và là cách nhanh nhất để không bỏ sót dữ kiện.

Ba liên hệ thường dùng để lập phương trình:

Tình huốngPhương trình thường lập
Hai vật đi ngược chiều, gặp nhauQuãng đường vật 1 + quãng đường vật 2 = khoảng cách ban đầu
Hai vật đi cùng chiều, xuất phát cùng chỗ, vật sau đuổi kịpQuãng đường vật 1 = quãng đường vật 2
Một vật đi và về cùng quãng đườngThời gian đi − thời gian về = độ chênh (hoặc tổng = tổng thời gian)
Ca nô xuôi dòng, ngược dòngVận tốc xuôi = vận tốc riêng + vận tốc dòng; vận tốc ngược = vận tốc riêng − vận tốc dòng

Ở tiểu học, học sinh đã gặp các tình huống này với cách giải số học: tổng vận tốc khi ngược chiều, hiệu vận tốc khi cùng chiều. Phương trình không bỏ những ý đó, chỉ viết chúng ra thành đẳng thức để xử lý được những bài có thêm điều kiện rắc rối.

Ví dụ 1: hai ô tô khách ngược chiều

Đề. Hai ô tô khách khởi hành cùng lúc từ hai bến xe cách nhau 210 km, đi ngược chiều nhau và gặp nhau sau 2 giờ. Biết xe thứ nhất chạy nhanh hơn xe thứ hai 5 km/giờ. Tính vận tốc mỗi xe.

Vận tốc (km/giờ)Thời gian (giờ)Quãng đường (km)
Xe thứ nhấtx22x
Xe thứ haix − 522(x − 5)

Bài giải

Gọi vận tốc của xe thứ nhất là x (km/giờ), điều kiện x > 5.

Vận tốc của xe thứ hai là x − 5 (km/giờ).

Sau 2 giờ, xe thứ nhất đi được 2x (km), xe thứ hai đi được 2(x − 5) (km).

Vì hai xe đi ngược chiều và gặp nhau nên tổng quãng đường hai xe đi bằng khoảng cách hai bến. Ta có phương trình: 2x + 2(x − 5) = 210.

Suy ra 4x − 10 = 210, 4x = 220, x = 55 (thoả mãn điều kiện).

Vận tốc xe thứ hai là 55 − 5 = 50 (km/giờ).

Đáp số: xe thứ nhất 55 km/giờ, xe thứ hai 50 km/giờ.

Thử lại. Sau 2 giờ, xe thứ nhất đi 110 km, xe thứ hai đi 100 km, tổng 210 km. Đúng.

Ví dụ 2: xe máy đi trước, ô tô đuổi sau — hai cách chọn ẩn

Đề. Lúc 6 giờ sáng, một xe máy rời thị trấn A theo quốc lộ với vận tốc 40 km/giờ. Lúc 7 giờ, một ô tô cũng rời A đi cùng chiều với vận tốc 60 km/giờ. Hỏi ô tô đuổi kịp xe máy lúc mấy giờ và chỗ gặp cách A bao nhiêu ki-lô-mét?

Cách 1: chọn ẩn là thời gian ô tô đi

Bài giải

Gọi thời gian ô tô đi đến lúc đuổi kịp là x (giờ), điều kiện x > 0.

Xe máy đi sớm hơn 1 giờ nên thời gian xe máy đi đến lúc gặp là x + 1 (giờ).

Quãng đường ô tô đi là 60x (km), quãng đường xe máy đi là 40(x + 1) (km).

Hai xe cùng xuất phát từ A, đi cùng chiều, gặp nhau thì quãng đường bằng nhau. Ta có phương trình: 60x = 40(x + 1).

Suy ra 20x = 40, x = 2 (thoả mãn điều kiện).

Ô tô đuổi kịp lúc 7 + 2 = 9 (giờ). Chỗ gặp cách A là 60 × 2 = 120 (km).

Đáp số: 9 giờ sáng, cách A 120 km.

Cách 2: chọn ẩn là quãng đường

Gọi khoảng cách từ A đến chỗ gặp là x (km), x > 0. Thời gian xe máy đi là x/40 (giờ), thời gian ô tô đi là x/60 (giờ). Xe máy đi lâu hơn 1 giờ: x/40 − x/60 = 1. Nhân hai vế với 120: 3x − 2x = 120, x = 120. Kết quả trùng với cách 1.

Thử lại. Xe máy đi từ 6 giờ đến 9 giờ là 3 giờ, được 40 × 3 = 120 km. Ô tô đi 2 giờ, được 60 × 2 = 120 km. Hai xe cùng ở điểm cách A 120 km. Đúng.

Cách 1 cho phương trình không có phân số, cách 2 trả lời thẳng câu hỏi thứ hai. Không có cách nào "đúng hơn"; chọn cách nào thấy phương trình gọn thì dùng.

Ví dụ 3: ca nô xuôi dòng, ngược dòng

Đề. Một ca nô chạy xuôi dòng từ bến A đến bến B hết 4 giờ và chạy ngược dòng từ B về A hết 5 giờ. Biết vận tốc dòng nước là 3 km/giờ. Tính khoảng cách giữa hai bến.

Phân tích. Nếu chọn quãng đường làm ẩn, ta có vận tốc xuôi x/4 và vận tốc ngược x/5, hiệu của chúng bằng hai lần vận tốc dòng nước. Cách này đúng nhưng nhiều bạn quên chữ "hai lần". Chọn vận tốc riêng của ca nô làm ẩn thì phương trình tự nhiên hơn.

Bài giải

Gọi vận tốc của ca nô khi nước yên lặng là x (km/giờ), điều kiện x > 3.

Vận tốc xuôi dòng là x + 3 (km/giờ), vận tốc ngược dòng là x − 3 (km/giờ).

Quãng đường xuôi dòng trong 4 giờ là 4(x + 3) (km), quãng đường ngược dòng trong 5 giờ là 5(x − 3) (km).

Hai quãng đường cùng là khoảng cách AB. Ta có phương trình: 4(x + 3) = 5(x − 3).

Suy ra 4x + 12 = 5x − 15, x = 27 (thoả mãn điều kiện).

Khoảng cách AB là 4 × (27 + 3) = 120 (km).

Đáp số: 120 km.

Thử lại. Vận tốc xuôi 30 km/giờ, đi 4 giờ được 120 km. Vận tốc ngược 24 km/giờ, đi 5 giờ được 120 km. Đúng.

Lưu ý: ẩn x ở đây là vận tốc, nhưng đề hỏi quãng đường. Tìm x xong vẫn còn một phép tính nữa mới ra đáp số.

Những chỗ dễ trượt trong bài chuyển động

  • Đổi phút ra giờ. 20 phút là 1/3 giờ, 30 phút là 1/2 giờ, 45 phút là 3/4 giờ, 1 giờ 12 phút là 6/5 giờ. Để nguyên phút trong khi vận tốc là km/giờ là lỗi số một.
  • Thời điểm khởi hành lệch nhau. Xe đi trước có thời gian dài hơn. Viết x + 1 hay x − 1 phải đọc lại đề xem xe nào đi trước.
  • Có nghỉ giữa đường. Thời gian nghỉ cộng vào tổng thời gian nhưng không sinh ra quãng đường.
  • Điều kiện vận tốc ca nô. Phải lớn hơn vận tốc dòng nước, nếu không thì ca nô không ngược dòng được.
  • Trả lời thời điểm hay khoảng thời gian. "Lúc mấy giờ" khác "sau bao lâu". Ví dụ 2 hỏi lúc mấy giờ, nên phải cộng 7 + 2.

Góc nhìn hôm nay: tính giờ cho một chuyến xe thật

Những bài toán này gần với đời sống hơn ta nghĩ. Khi xem lịch xe khách, ta có quãng đường và giờ xuất phát; ước tính vận tốc trung bình là đủ để biết mấy giờ đến. Nhưng vận tốc trên thực tế không đều: xe dừng đón khách, qua đoạn đông người phải chạy chậm. Đề toán giả sử chuyển động đều để dạy cách lập luận, còn ngoài đời người ta dùng vận tốc trung bình của cả chặng.

Một bài luyện hay là lấy chuyến đi thật của gia đình (quãng đường đọc trên biển chỉ dẫn, thời gian đo bằng đồng hồ), rồi đặt câu hỏi ngược: nếu đi nhanh hơn 5 km/giờ thì đến sớm bao lâu. Học sinh tự lập phương trình cho chuyến đi của mình thường nhớ dạng bài lâu hơn. Danh mục toán chuyển động của wiki này có các bài giải bằng số học, đọc song song sẽ thấy hai cách nghĩ khớp nhau.

Bài tự luyện

  1. Hai xe khởi hành cùng lúc từ hai tỉnh cách nhau 180 km, đi ngược chiều và gặp nhau sau 1 giờ 30 phút. Xe thứ nhất chạy nhanh hơn xe thứ hai 10 km/giờ. Tính vận tốc mỗi xe. Đáp số: 65 km/giờ và 55 km/giờ.
  2. Một ca nô xuôi dòng từ A đến B hết 3 giờ, ngược dòng từ B về A hết 4 giờ. Vận tốc dòng nước là 2 km/giờ. Tính khoảng cách AB. Đáp số: 48 km (vận tốc riêng của ca nô 14 km/giờ).
  3. Một người đi xe máy từ A đến B với vận tốc 35 km/giờ, lúc về đi với vận tốc 42 km/giờ nên thời gian về ít hơn thời gian đi 20 phút. Tính quãng đường AB. Đáp số: 70 km.

Câu hỏi thường gặp

Lập phương trình dạng chuyển động nên chọn ẩn là gì?

Thường chọn đại lượng mà đề hỏi, có thể là vận tốc, thời gian hoặc quãng đường. Nếu chọn ẩn đó làm phương trình có nhiều phân số, thử chọn đại lượng khác. Bài ca nô thường chọn vận tốc riêng của ca nô làm ẩn.

Hai xe đi ngược chiều thì lập phương trình thế nào?

Tổng quãng đường hai xe đi được đến lúc gặp nhau bằng khoảng cách ban đầu giữa hai xe. Nếu hai xe xuất phát lệch giờ, phải tính thời gian đi riêng cho từng xe trước khi nhân với vận tốc.

Vận tốc xuôi dòng và ngược dòng tính thế nào?

Vận tốc xuôi dòng bằng vận tốc riêng của ca nô cộng vận tốc dòng nước. Vận tốc ngược dòng bằng vận tốc riêng trừ vận tốc dòng nước. Hiệu của vận tốc xuôi và vận tốc ngược bằng hai lần vận tốc dòng nước.

Vì sao phải đổi phút ra giờ trước khi lập phương trình?

Vì vận tốc tính bằng km/giờ, thời gian phải tính bằng giờ thì tích mới ra km. Để nguyên số phút sẽ cho phương trình sai và nghiệm vô lý, thường lớn gấp 60 lần.

Bảng ba cột trong bài chuyển động dùng để làm gì?

Bảng gồm vận tốc, thời gian, quãng đường, mỗi dòng là một vật hay một lượt đi. Điền số đã biết và ẩn vào, ô còn lại tính bằng công thức. Nhìn bảng sẽ thấy ngay hai ô nào bằng nhau để lập phương trình.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store