Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Các bước giải bài toán bằng cách lập phương trình lớp 8 có ví dụ

Giải bài toán bằng cách lập phương trình gồm ba bước: chọn ẩn và lập phương trình, giải phương trình, đối chiếu điều kiện rồi trả lời. Kèm ba ví dụ giải mẫu lớp 8.

Các bước giải bài toán bằng cách lập phương trình lớp 8 có ví dụ

Giải bài toán bằng cách lập phương trình gồm ba bước: lập phương trình (chọn ẩn, đặt điều kiện, biểu diễn các đại lượng chưa biết theo ẩn rồi viết phương trình), giải phương trình, và trả lời (đối chiếu nghiệm với điều kiện rồi kết luận). Theo Chương trình GDPT 2018, học sinh gặp cách giải này với phương trình bậc nhất một ẩn ở lớp 8. Phần khó nhất không phải là giải, mà là dịch lời văn thành một đẳng thức đúng.

Ba bước chuẩn trong sách giáo khoa

Sách giáo khoa Việt Nam qua nhiều thế hệ đều trình bày cùng một khung. Có sách tách thành năm bước nhỏ, có sách gộp thành ba, nhưng nội dung giống nhau:

  1. Lập phương trình. Chọn một đại lượng chưa biết làm ẩn, ghi rõ đơn vị và điều kiện. Biểu diễn các đại lượng chưa biết khác theo ẩn. Tìm mối liên hệ giữa các đại lượng để viết phương trình.
  2. Giải phương trình. Chuyển vế, quy đồng, rút gọn như mọi bài phương trình bình thường.
  3. Trả lời. Kiểm tra nghiệm nào thoả mãn điều kiện của ẩn, nghiệm nào không, rồi trả lời đúng câu hỏi của đề.

Bước một chiếm gần hết công sức. Một bạn học sinh giải phương trình rất nhanh vẫn có thể bí ở bài toán có lời văn, vì chưa quen đọc đề và tìm "hai thứ bằng nhau" trong câu chữ.

Tìm "hai thứ bằng nhau" trong đề

Mỗi phương trình là một câu nói rằng hai lượng bằng nhau. Đề bài luôn giấu câu đó trong một cụm từ. Bảng dưới đây gom những cụm hay gặp nhất:

Câu trong đềPhương trình tương ứng
A nhiều hơn B 40 tấnA − B = 40, hay A = B + 40
A gấp 3 lần BA = 3 × B
A bằng 4/5 của BA = 4/5 × B
Sau khi chuyển thì hai bên bằng nhauLượng mới của bên này = lượng mới của bên kia
Thời gian về ít hơn thời gian đi 30 phútThời gian đi − thời gian về = 1/2 (giờ)
Tổng của hai kho là 450 tấnKho thứ nhất + kho thứ hai = 450

Mẹo nhỏ: khi đọc đề, hãy gạch dưới những câu có chữ "hơn", "kém", "gấp", "bằng", "tổng", "sau khi". Phần lớn các bài, phương trình nằm ngay ở câu cuối của đề, ngay trước câu hỏi.

Ví dụ 1: chuyển thóc giữa hai kho

Đề. Hai kho thóc của một hợp tác xã chứa tổng cộng 450 tấn. Nếu chuyển 50 tấn từ kho thứ nhất sang kho thứ hai thì số thóc ở kho thứ hai bằng 4/5 số thóc ở kho thứ nhất. Hỏi lúc đầu mỗi kho có bao nhiêu tấn thóc?

Phân tích. Có hai đại lượng chưa biết là số thóc mỗi kho, nhưng biết tổng của chúng. Chọn một kho làm ẩn, kho kia biểu diễn bằng 450 trừ ẩn.

Bài giải

Gọi số thóc lúc đầu ở kho thứ nhất là x (tấn), điều kiện 50 < x < 450.

Số thóc lúc đầu ở kho thứ hai là 450 − x (tấn).

Sau khi chuyển, kho thứ nhất còn x − 50 (tấn), kho thứ hai có 450 − x + 50 = 500 − x (tấn).

Theo đề bài ta có phương trình: 500 − x = 4/5 × (x − 50).

Nhân hai vế với 5: 2500 − 5x = 4x − 200, suy ra 9x = 2700, x = 300 (thoả mãn điều kiện).

Vậy kho thứ nhất có 300 tấn, kho thứ hai có 450 − 300 = 150 tấn.

Đáp số: kho thứ nhất 300 tấn, kho thứ hai 150 tấn.

Thử lại. Sau khi chuyển, kho thứ nhất còn 250 tấn, kho thứ hai có 200 tấn. Lấy 250 × 4/5 = 200, đúng với đề.

Ví dụ 2: gà và vịt trong vườn nhà bà

Đề. Vườn nhà bà nuôi số gà gấp 3 lần số vịt. Bà bán đi 15 con gà và mua thêm 15 con vịt thì số gà bằng số vịt. Hỏi lúc đầu bà nuôi bao nhiêu con mỗi loại?

Phân tích. Câu "gấp 3 lần" cho biết nên chọn số vịt làm ẩn, vì số gà khi đó là 3x, gọn hơn so với chọn gà là ẩn rồi viết vịt là x/3. Câu "thì số gà bằng số vịt" là phương trình.

Bài giải

Gọi số vịt lúc đầu là x (con), điều kiện x là số nguyên dương.

Số gà lúc đầu là 3x (con), điều kiện 3x > 15.

Sau khi bán, số gà còn 3x − 15 (con). Sau khi mua, số vịt là x + 15 (con).

Theo đề bài ta có phương trình: 3x − 15 = x + 15.

Suy ra 2x = 30, x = 15 (thoả mãn điều kiện).

Vậy lúc đầu bà nuôi 15 con vịt và 3 × 15 = 45 con gà.

Đáp số: 45 con gà, 15 con vịt.

Thử lại. Bán 15 con gà còn 30 con; mua thêm 15 con vịt được 30 con. Hai số bằng nhau, và 45 đúng là gấp 3 lần 15.

Ví dụ này cho thấy cùng một bài có thể giải bằng sơ đồ đoạn thẳng ở tiểu học: hiệu số gà và vịt là 2 phần, ứng với 15 + 15 = 30 con. Lập phương trình không phải để thay thế cách nghĩ đó, mà để có một công cụ vẫn chạy được khi bài toán rắc rối đến mức không vẽ nổi sơ đồ.

Ví dụ 3: ô tô khách đi và về

Đề. Một ô tô khách đi từ bến A đến bến B với vận tốc 45 km/giờ. Lúc về, xe chạy với vận tốc 54 km/giờ nên thời gian về ít hơn thời gian đi 30 phút. Tính quãng đường AB.

Phân tích. Đề hỏi quãng đường, ta chọn luôn quãng đường làm ẩn. Thời gian đi và về đều biểu diễn được theo ẩn. Chú ý đổi 30 phút thành 1/2 giờ để cùng đơn vị với vận tốc.

Có thể tóm tắt dữ kiện bằng một bảng nhỏ trước khi viết lời giải:

Vận tốc (km/giờ)Thời gian (giờ)Quãng đường (km)
Lúc đi45x/45x
Lúc về54x/54x

Bài giải

Đổi 30 phút = 1/2 giờ.

Gọi quãng đường AB là x (km), điều kiện x > 0.

Thời gian lúc đi là x/45 (giờ), thời gian lúc về là x/54 (giờ).

Theo đề bài ta có phương trình: x/45 − x/54 = 1/2.

Mẫu số chung của 45, 54 và 2 là 270. Nhân hai vế với 270: 6x − 5x = 135, suy ra x = 135 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: 135 km.

Thử lại. Thời gian đi là 135 : 45 = 3 (giờ), thời gian về là 135 : 54 = 2,5 (giờ). Hiệu là 0,5 giờ, tức 30 phút, đúng với đề.

Những lỗi hay gặp khi trình bày

Thiếu đơn vị và điều kiện

Câu "Gọi số thóc kho thứ nhất là x" chưa đủ. Phải có "(tấn)" và điều kiện. Điều kiện là thứ giúp ta loại nghiệm vô lý ở bước cuối; bỏ nó đi thì bước "trả lời" trở thành hình thức.

Đơn vị không đồng nhất

Vận tốc tính theo km/giờ mà thời gian để nguyên 30 phút thì phương trình x/45 − x/54 = 30 cho ra x = 8100 km, một con số vô lý. Luôn đổi đơn vị trước khi lập phương trình.

Trả lời sai câu hỏi

Nhiều bạn tìm ra x rồi dừng, trong khi đề hỏi cả hai kho. Có bài chọn ẩn là vận tốc nhưng đề hỏi quãng đường; tìm xong vận tốc mới đi được nửa đường.

Không thử lại

Thử lại tốn chưa tới một phút và bắt được phần lớn lỗi lập phương trình. Thử lại bằng chính lời văn của đề, không thay nghiệm vào phương trình mình vừa lập, vì nếu phương trình sai thì thay vào vẫn "đúng".

Góc nhìn hôm nay: học cách dịch, không học thuộc dạng

Ở tiểu học, mỗi dạng toán có một cách nghĩ riêng: tổng – hiệu, tổng – tỉ, giả thiết tạm, rút về đơn vị. Lên lớp 8, phương trình gom tất cả về một khuôn: đặt cái chưa biết là x rồi viết đúng những gì đề nói. Nhiều thầy cô khuyên học sinh lấy lại các bài toán tiểu học quen thuộc rồi giải lại bằng phương trình. Việc này giúp thấy hai cách nghĩ nói cùng một điều, và giúp tin vào phương trình khi gặp bài mới.

Phụ huynh muốn kèm con có thể làm một việc đơn giản: yêu cầu con nói thành lời "x là gì, đơn vị gì" trước khi viết. Nếu con nói không rõ, phương trình phía sau gần như chắc chắn có vấn đề. Sách giáo khoa Toán 8 hiện hành và sách bài tập đi kèm có đủ bài luyện theo từng mức; không cần tìm đề khó ở đâu xa.

Bài tự luyện

  1. Tổng của hai số là 90, số thứ nhất gấp đôi số thứ hai. Tìm hai số. Đáp số: 60 và 30.
  2. Thùng thứ nhất chứa số dầu gấp đôi thùng thứ hai. Nếu lấy bớt ở thùng thứ nhất 25 lít và đổ thêm vào thùng thứ hai 25 lít thì hai thùng bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi thùng có bao nhiêu lít dầu? Đáp số: thùng thứ nhất 100 lít, thùng thứ hai 50 lít.
  3. Một ô tô đi từ A đến B với vận tốc 40 km/giờ rồi quay về A với vận tốc 50 km/giờ. Tổng thời gian đi và về là 4 giờ 30 phút. Tính quãng đường AB. Đáp số: 100 km.

Câu hỏi thường gặp

Giải bài toán bằng cách lập phương trình gồm mấy bước?

Sách giáo khoa trình bày ba bước: lập phương trình, giải phương trình, trả lời. Bước lập phương trình gồm chọn ẩn, đặt điều kiện, biểu diễn các đại lượng theo ẩn và viết phương trình. Bước trả lời gồm đối chiếu nghiệm với điều kiện rồi kết luận.

Giải bài toán bằng cách lập phương trình học lớp mấy?

Theo Chương trình GDPT 2018, học sinh học giải bài toán bằng cách lập phương trình bậc nhất một ẩn ở lớp 8. Lên lớp 9, học sinh học thêm cách lập hệ phương trình bậc nhất hai ẩn và phương trình bậc hai.

Nên chọn đại lượng nào làm ẩn?

Thường chọn luôn đại lượng mà đề hỏi. Khi đề có câu "gấp mấy lần", nên chọn đại lượng nhỏ hơn làm ẩn để tránh phân số. Nếu chọn ẩn trực tiếp khiến phương trình quá rắc rối, có thể chọn một đại lượng trung gian rồi tính ra đại lượng cần tìm sau.

Vì sao phải đặt điều kiện cho ẩn?

Điều kiện giúp loại những nghiệm đúng về mặt đại số nhưng vô lý trong đời thật, như số người là 2,4 hay quãng đường âm. Không có điều kiện thì bước trả lời không có căn cứ để loại nghiệm.

Thử lại bằng cách nào cho chắc?

Thử lại bằng lời văn của đề, không thay nghiệm vào phương trình mình đã lập. Nếu phương trình lập sai thì thay vào vẫn thấy đúng, nên chỉ đối chiếu với đề mới phát hiện được lỗi.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store