Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Chọn ẩn và đặt điều kiện cho ẩn: lỗi hay gặp khi lập phương trình

Chọn ẩn là gọi đại lượng chưa biết là x kèm đơn vị; điều kiện cho biết x được nhận giá trị nào. Bảng điều kiện thường gặp, năm lỗi hay mắc và ba ví dụ giải mẫu.

Chọn ẩn và đặt điều kiện cho ẩn: lỗi hay gặp khi lập phương trình

Chọn ẩn là gọi một đại lượng chưa biết trong đề là x, kèm đơn vị; đặt điều kiện là ghi rõ x được phép nhận những giá trị nào (nguyên dương, lớn hơn một số, nhỏ hơn tổng…). Hai việc này quyết định phương trình có gọn không và nghiệm cuối cùng có được nhận không. Phần lớn lỗi mất điểm ở bài toán lập phương trình lớp 8 nằm ngay ở dòng "Gọi … là x".

Ẩn trực tiếp và ẩn gián tiếp

Ẩn trực tiếp là chọn luôn đại lượng mà đề hỏi. Đây là lựa chọn mặc định, vì tìm được x là gần như trả lời xong.

Ẩn gián tiếp là chọn một đại lượng khác, thường là đại lượng trung gian, khi chọn ẩn trực tiếp làm phương trình rối. Ví dụ đề hỏi quãng đường nhưng mọi dữ kiện xoay quanh thời gian, thì chọn thời gian làm ẩn có khi gọn hơn. Tìm xong x phải làm thêm một phép tính để ra đáp số; nhiều bạn quên bước này.

Một nguyên tắc hay dùng: khi đề nói "A gấp k lần B", chọn B làm ẩn. Khi đó A = k × x, không có phân số. Khi đề cho tổng của hai đại lượng, chọn một đại lượng làm ẩn, đại lượng kia là tổng trừ x.

Bảng điều kiện thường gặp

Điều kiện không phải để cho đủ thủ tục. Nó là bộ lọc ở bước cuối. Bảng dưới gom những điều kiện hay gặp nhất:

Ẩn làĐiều kiện thường đặt
Số người, số cây, số xe, số con vậtx là số nguyên dương
Vận tốc, thời gian, quãng đường, khối lượngx > 0
Một phần của một tổng T0 < x < T
Lượng bị lấy bớt đi ax > a (lấy bớt rồi vẫn còn)
Vận tốc ca nô khi nước yên lặng, dòng nước vx > v (để ngược dòng vẫn đi được)
Chữ số hàng chụcx nguyên, 1 ≤ x ≤ 9
Chữ số hàng đơn vịx nguyên, 0 ≤ x ≤ 9
Lượng phải chia hết cho k (lấy 1/k của nó)x chia hết cho k, nếu x đếm bằng số nguyên

Có bài cần ghép nhiều điều kiện cùng lúc, như "x nguyên dương và x < 40". Đừng ngại viết dài; thiếu một điều kiện là có thể nhận nhầm nghiệm.

Ví dụ 1: lớp học đi trồng cây

Đề. Lớp 8A có 40 học sinh tham gia trồng cây ở bờ đê. Mỗi bạn nam trồng được 3 cây, mỗi bạn nữ trồng được 2 cây. Cả lớp trồng được 104 cây. Hỏi lớp có bao nhiêu bạn nam, bao nhiêu bạn nữ?

Chọn ẩn. Đề hỏi hai số nhưng biết tổng là 40. Chọn số bạn nam làm ẩn, số bạn nữ là 40 − x. Vì đây là số người, x phải nguyên, và vì cả hai nhóm đều có người nên 0 < x < 40.

Bài giải

Gọi số học sinh nam của lớp là x (bạn), điều kiện x nguyên, 0 < x < 40.

Số học sinh nữ là 40 − x (bạn).

Số cây các bạn nam trồng là 3x (cây), số cây các bạn nữ trồng là 2(40 − x) (cây).

Theo đề bài ta có phương trình: 3x + 2(40 − x) = 104.

Suy ra 3x + 80 − 2x = 104, x = 24 (thoả mãn điều kiện).

Vậy lớp có 24 bạn nam và 40 − 24 = 16 bạn nữ.

Đáp số: 24 bạn nam, 16 bạn nữ.

Thử lại. 24 × 3 = 72 cây, 16 × 2 = 32 cây, tổng 72 + 32 = 104 cây. Đúng.

Bài này là "anh em" của dạng giả thiết tạm ở tiểu học: giả sử cả 40 bạn đều là nữ thì trồng được 80 cây, thiếu 24 cây so với thực tế, mỗi bạn nam trồng hơn bạn nữ 1 cây nên có 24 bạn nam. Phương trình 3x + 2(40 − x) = 104 viết đúng y ý đó dưới dạng đại số.

Ví dụ 2: khi điều kiện báo đề có vấn đề

Đề. Một đoàn khách tham quan thuê xe. Nếu mỗi xe chở 40 người thì còn thừa 10 người không có chỗ. Nếu mỗi xe chở 45 người thì vừa đủ. Hỏi đoàn có bao nhiêu xe và bao nhiêu khách?

Bài giải

Gọi số xe là x (xe), điều kiện x nguyên dương.

Nếu mỗi xe chở 40 người, số khách là 40x + 10 (người). Nếu mỗi xe chở 45 người, số khách là 45x (người).

Theo đề bài ta có phương trình: 40x + 10 = 45x.

Suy ra 5x = 10, x = 2 (thoả mãn điều kiện).

Số khách là 45 × 2 = 90 (người).

Đáp số: 2 xe, 90 khách.

Thử lại. 2 xe × 40 = 80 chỗ, thừa 90 − 80 = 10 người. 2 xe × 45 = 90 chỗ, vừa đủ. Đúng.

Thử đổi đề. Giả sử đề in "thừa 12 người". Phương trình thành 40x + 12 = 45x, cho x = 12 : 5 = 2,4. Số xe không thể là 2,4, nghiệm này bị loại vì không thoả mãn điều kiện x nguyên. Kết luận đúng là: không có số xe nào thoả mãn, đề có dữ kiện sai. Đây là lúc điều kiện làm đúng việc của nó, thay vì để học sinh viết "đoàn có 2,4 xe".

Ví dụ 3: điều kiện chia hết khi lấy một phần

Đề. Hai giỏ cam ở chợ phiên, giỏ thứ nhất nhiều hơn giỏ thứ hai 12 quả. Người bán lấy 1/4 số cam ở giỏ thứ nhất bỏ sang giỏ thứ hai thì hai giỏ có số cam bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi giỏ có bao nhiêu quả?

Chọn ẩn. Phép "lấy 1/4" tác động lên giỏ thứ nhất, nên chọn giỏ thứ nhất làm ẩn. Vì lấy được đúng 1/4 số quả, x phải chia hết cho 4. Vì giỏ thứ hai có x − 12 quả nên x > 12.

Bài giải

Gọi số cam lúc đầu ở giỏ thứ nhất là x (quả), điều kiện x nguyên, x > 12, x chia hết cho 4.

Số cam lúc đầu ở giỏ thứ hai là x − 12 (quả).

Số cam chuyển sang là x/4 (quả).

Sau khi chuyển, giỏ thứ nhất còn x − x/4 = 3x/4 (quả), giỏ thứ hai có x − 12 + x/4 = 5x/4 − 12 (quả).

Theo đề bài ta có phương trình: 3x/4 = 5x/4 − 12.

Suy ra 2x/4 = 12, tức x/2 = 12, x = 24 (thoả mãn điều kiện).

Giỏ thứ hai có 24 − 12 = 12 (quả).

Đáp số: giỏ thứ nhất 24 quả, giỏ thứ hai 12 quả.

Thử lại. 1/4 của 24 là 6 quả. Giỏ thứ nhất còn 18 quả, giỏ thứ hai có 12 + 6 = 18 quả. Bằng nhau, đúng.

Năm lỗi chọn ẩn hay gặp

  1. Gọi ẩn mà không nói ẩn là gì. "Gọi x là kho thứ nhất" thiếu chữ "số thóc" và "(tấn)". Người chấm cần biết x đo cái gì.
  2. Chọn ẩn khiến phương trình có phân số không cần thiết. Đề "A gấp 3 lần B" mà gọi A là x thì B là x/3. Không sai, nhưng dễ tính nhầm.
  3. Đơn vị của ẩn lệch với dữ kiện. Gọi thời gian là x (phút) trong khi vận tốc là km/giờ. Muốn giữ phút thì phải đổi vận tốc sang km/phút, việc này ít ai làm cho đúng.
  4. Điều kiện quá lỏng. Ghi "x > 0" cho số xe thì không loại được x = 2,4.
  5. Có điều kiện nhưng không đối chiếu. Viết điều kiện ở đầu rồi đến cuối không nhắc lại "thoả mãn điều kiện" hay "loại". Bước đối chiếu là chỗ điều kiện phát huy tác dụng.

Góc nhìn hôm nay: điều kiện là thói quen kiểm tra thực tế

Đặt điều kiện cho ẩn thực chất là hỏi "con số này có hợp lý ngoài đời không". Thói quen đó dùng được cả khi không làm toán: tính tiền đi chợ ra số âm, tính quãng đường đi bộ một buổi sáng ra 80 km, là biết có chỗ sai. Ở lớp 9, khi học phương trình bậc hai, bước đối chiếu điều kiện càng quan trọng vì thường có hai nghiệm và một trong hai phải loại.

Khi kèm con, có thể hỏi ngược: "Nếu x ra 2,4 thì có được không? Vì sao?". Câu hỏi này giúp con tự nói ra điều kiện thay vì chép mẫu. Bài tập trong sách giáo khoa Toán 8 phần giải bài toán bằng cách lập phương trình đủ đa dạng để luyện riêng thói quen này.

Bài tự luyện

  1. Một nhóm 36 học sinh góp sách cho thư viện thôn. Mỗi bạn nam góp 4 quyển, mỗi bạn nữ góp 3 quyển, cả nhóm góp được 125 quyển. Hỏi nhóm có bao nhiêu bạn nam, bao nhiêu bạn nữ? Đáp số: 17 bạn nam, 19 bạn nữ.
  2. Một đoàn khách thuê xe. Nếu mỗi xe chở 30 người thì thừa 15 người, nếu mỗi xe chở 35 người thì vừa đủ. Hỏi đoàn có bao nhiêu xe, bao nhiêu khách? Đáp số: 3 xe, 105 khách.
  3. Hãy ghi điều kiện cho ẩn trong các trường hợp: x là chữ số hàng chục của một số có hai chữ số; x là vận tốc ca nô khi nước yên lặng, biết dòng nước chảy 3 km/giờ. Đáp số: x nguyên, 1 ≤ x ≤ 9; x > 3 (km/giờ).

Câu hỏi thường gặp

Chọn ẩn là gì trong bài toán lập phương trình?

Chọn ẩn là gọi một đại lượng chưa biết là x, ghi kèm đơn vị và điều kiện. Thường chọn luôn đại lượng mà đề hỏi. Câu chọn ẩn chuẩn có dạng "Gọi số … là x (đơn vị), điều kiện …".

Điều kiện của ẩn viết thế nào cho đúng?

Điều kiện dựa vào ý nghĩa thực tế của đại lượng. Số người, số cây phải là số nguyên dương; vận tốc, thời gian phải dương; một phần của tổng phải nhỏ hơn tổng; chữ số hàng chục từ 1 đến 9. Có thể ghép nhiều điều kiện cùng lúc.

Khi nào nên chọn ẩn gián tiếp?

Khi chọn đại lượng đề hỏi làm ẩn khiến phương trình rối hoặc nhiều phân số, ta chọn một đại lượng trung gian. Tìm được x rồi phải tính thêm một bước để ra đại lượng đề hỏi, và đừng quên bước này.

Nghiệm không thoả mãn điều kiện thì làm sao?

Loại nghiệm đó và ghi rõ "loại". Nếu mọi nghiệm đều bị loại thì kết luận bài toán không có đáp số thoả mãn, thường là do đề có dữ kiện mâu thuẫn.

Có cần ghi điều kiện "x nguyên" không?

Cần, khi ẩn là thứ đếm được như người, xe, cây, con vật, quả. Chỉ ghi x > 0 thì không loại được nghiệm kiểu 2,4 xe.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store