Suy TínhWiki
Tìm
Giải bài toán bằng cách lập phương trình

Lập phương trình dạng năng suất và kế hoạch: xong sớm, làm thêm

Bài toán năng suất dùng khối lượng bằng năng suất nhân thời gian, so dự định với thực tế. Cách dịch câu xong sớm, làm thêm, tăng năng suất giữa chừng, kèm ví dụ giải.

Lập phương trình dạng năng suất và kế hoạch: xong sớm, làm thêm

Bài toán năng suất và kế hoạch dùng công thức: khối lượng công việc = năng suất × thời gian, trong đó năng suất là lượng việc làm được trong một đơn vị thời gian (sản phẩm mỗi ngày, mét đường mỗi ngày). Đề luôn so sánh "dự định" với "thực tế"; phương trình được lập từ chỗ chênh lệch giữa hai kịch bản đó: xong sớm mấy ngày, làm thêm bao nhiêu. Đây là dạng quen thuộc khi học giải bài toán bằng cách lập phương trình ở lớp 8.

Năng suất trong đề toán nghĩa là gì

Ngoài đời, "năng suất" có nhiều nghĩa, như năng suất lúa tính bằng tạ trên héc-ta. Trong dạng toán này, năng suất là lượng việc làm được trong một ngày (hoặc một giờ). Một xưởng may 50 chiếc áo mỗi ngày có năng suất 50 áo/ngày. Công thức tương tự công thức chuyển động:

Chuyển độngNăng suất
Quãng đườngKhối lượng công việc (số sản phẩm, số mét…)
Vận tốcNăng suất (lượng việc mỗi ngày)
Thời gianThời gian (số ngày, số giờ)
Quãng đường = vận tốc × thời gianKhối lượng = năng suất × thời gian

Vì giống nhau đến thế, cách kẻ bảng ở bài chuyển động dùng lại được: hai dòng "dự định" và "thực tế", ba cột năng suất, thời gian, khối lượng.

Bốn câu hay gặp và cách dịch

  • "Hoàn thành sớm hơn dự định 2 ngày": thời gian dự định − thời gian thực tế = 2.
  • "Còn làm thêm được 16 sản phẩm": khối lượng thực tế = khối lượng dự định + 16.
  • "Mỗi ngày làm vượt mức 8 sản phẩm": năng suất thực tế = năng suất dự định + 8.
  • "Làm được 3 ngày thì tăng năng suất": chia thời gian thực tế làm hai giai đoạn, mỗi giai đoạn tính riêng khối lượng.

Ví dụ 1: xưởng may hoàn thành sớm

Đề. Một xưởng may nhận một đơn hàng áo. Theo kế hoạch, mỗi ngày xưởng may 50 áo. Thực tế mỗi ngày xưởng may được 60 áo nên hoàn thành đơn hàng sớm hơn kế hoạch 2 ngày. Hỏi đơn hàng có bao nhiêu chiếc áo?

Năng suất (áo/ngày)Thời gian (ngày)Số áo
Kế hoạch50x/50x
Thực tế60x/60x

Bài giải

Gọi số áo của đơn hàng là x (chiếc), điều kiện x nguyên dương.

Thời gian may theo kế hoạch là x/50 (ngày), thời gian may thực tế là x/60 (ngày).

Theo đề bài ta có phương trình: x/50 − x/60 = 2.

Nhân hai vế với 300: 6x − 5x = 600, x = 600 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: 600 chiếc áo.

Thử lại. Theo kế hoạch 600 : 50 = 12 ngày; thực tế 600 : 60 = 10 ngày. Sớm hơn 2 ngày. Đúng.

Ví dụ 2: vừa xong sớm vừa làm thêm

Đề. Một tổ sản xuất theo kế hoạch mỗi ngày làm 40 sản phẩm. Khi thực hiện, mỗi ngày tổ làm được 48 sản phẩm, nên không những hoàn thành sớm hơn kế hoạch 1 ngày mà còn làm thêm được 16 sản phẩm. Hỏi theo kế hoạch tổ phải làm bao nhiêu sản phẩm?

Phân tích. Ở đây số sản phẩm thực tế khác số sản phẩm kế hoạch. Chọn số sản phẩm kế hoạch là x thì số sản phẩm thực tế là x + 16. Câu "sớm hơn 1 ngày" cho phương trình về thời gian.

Năng suất (sản phẩm/ngày)Thời gian (ngày)Số sản phẩm
Kế hoạch40x/40x
Thực tế48(x + 16)/48x + 16

Bài giải

Gọi số sản phẩm tổ phải làm theo kế hoạch là x (sản phẩm), điều kiện x nguyên dương.

Thời gian làm theo kế hoạch là x/40 (ngày).

Số sản phẩm thực tế làm được là x + 16 (sản phẩm), thời gian thực tế là (x + 16)/48 (ngày).

Theo đề bài ta có phương trình: x/40 − (x + 16)/48 = 1.

Mẫu số chung là 240. Nhân hai vế với 240: 6x − 5(x + 16) = 240, suy ra 6x − 5x − 80 = 240, x = 320 (thoả mãn điều kiện).

Đáp số: 320 sản phẩm.

Thử lại. Kế hoạch: 320 : 40 = 8 ngày. Thực tế làm 7 ngày, mỗi ngày 48 sản phẩm, được 7 × 48 = 336 sản phẩm, nhiều hơn kế hoạch 336 − 320 = 16 sản phẩm. Đúng cả hai điều kiện.

Ví dụ 3: tăng năng suất giữa chừng

Đề. Một đội công nhân lát gạch một đoạn đường làng. Theo dự định, mỗi ngày đội lát được 120 m. Làm được 3 ngày thì đội được bổ sung thêm máy, mỗi ngày lát được 180 m, nên hoàn thành sớm hơn dự định 2 ngày. Hỏi đoạn đường dài bao nhiêu mét và theo dự định đội làm trong bao nhiêu ngày?

Phân tích. Lần này chọn số ngày dự định làm ẩn sẽ gọn hơn chọn chiều dài. Thời gian thực tế là x − 2 ngày, gồm 3 ngày đầu với năng suất cũ và x − 5 ngày sau với năng suất mới.

Bài giải

Gọi số ngày đội làm theo dự định là x (ngày), điều kiện x nguyên, x > 5.

Chiều dài đoạn đường là 120x (m).

Ba ngày đầu đội lát được 3 × 120 = 360 (m).

Thời gian thực tế là x − 2 (ngày), nên thời gian làm với năng suất mới là x − 2 − 3 = x − 5 (ngày), lát được 180(x − 5) (m).

Theo đề bài ta có phương trình: 360 + 180(x − 5) = 120x.

Suy ra 360 + 180x − 900 = 120x, 60x = 540, x = 9 (thoả mãn điều kiện).

Chiều dài đoạn đường là 120 × 9 = 1080 (m).

Đáp số: đoạn đường dài 1080 m; dự định làm trong 9 ngày.

Thử lại. Ba ngày đầu lát 360 m, còn 1080 − 360 = 720 m. Với 180 m mỗi ngày cần 720 : 180 = 4 ngày. Tổng thời gian 3 + 4 = 7 ngày, sớm hơn dự định 9 − 7 = 2 ngày. Đúng.

Điều kiện x > 5 không phải ngẫu nhiên: nếu x ≤ 5 thì số ngày làm với năng suất mới bằng 0 hoặc âm, vô lý. Ở đây x = 9 thoả mãn.

Khi nào chọn khối lượng, khi nào chọn thời gian làm ẩn

Hai ví dụ đầu chọn khối lượng làm ẩn, ví dụ 3 chọn thời gian. Có một mẹo nhận biết:

  • Nếu đề cho hai năng suất và nói về chênh lệch thời gian, chọn khối lượng làm ẩn. Thời gian khi đó là khối lượng chia năng suất.
  • Nếu đề có nhiều giai đoạn với năng suất khác nhau, chọn thời gian dự định làm ẩn. Khối lượng khi đó là năng suất nhân thời gian, không có phân số.
  • Nếu đề hỏi năng suất (ví dụ "mỗi ngày phải làm bao nhiêu"), bài thường dẫn tới phương trình có ẩn ở mẫu, nhiều khi thành phương trình bậc hai. Dạng đó học ở lớp 9.

Góc nhìn hôm nay: kế hoạch và thực tế ngoài đời

Các đề năng suất mang dấu ấn của thời kỳ sản xuất theo chỉ tiêu, khi "vượt mức kế hoạch" là cụm từ quen thuộc trên báo chí. Ngày nay ý tưởng vẫn còn nguyên: một tổ thợ nhận khoán làm đường, một hộ làm bánh nhận đơn trước Tết đều phải tính xem với sức làm hiện có thì mấy ngày xong, thêm người hay thêm máy thì sớm được bao lâu.

Điều đáng học từ dạng bài này là thói quen tách công việc thành từng giai đoạn và tính riêng từng phần, như ví dụ 3. Danh mục công việc chung và tỉ lệ của wiki có các bài tiểu học về năng suất, vượt mức, thêm người bớt người giải bằng số học; đọc kèm sẽ thấy phương trình chỉ là cách ghi gọn những lập luận đó.

Bài tự luyện

  1. Một tổ dự định mỗi ngày làm 30 sản phẩm. Thực tế mỗi ngày làm 36 sản phẩm nên xong sớm 1 ngày. Hỏi tổ phải làm bao nhiêu sản phẩm? Đáp số: 180 sản phẩm.
  2. Một tổ may dự định mỗi ngày may 45 áo. Thực tế mỗi ngày may 50 áo, nên hoàn thành sớm 1 ngày và còn may thêm được 5 áo. Hỏi theo kế hoạch tổ phải may bao nhiêu áo? Đáp số: 495 áo (kế hoạch 11 ngày, thực tế 10 ngày được 500 áo).
  3. Một đội dự định mỗi ngày trồng 200 cây keo trên đồi. Làm được 2 ngày thì có thêm người, mỗi ngày trồng 300 cây, nên xong sớm hơn dự định 1 ngày. Hỏi đội phải trồng bao nhiêu cây? Đáp số: 1000 cây (dự định 5 ngày).

Câu hỏi thường gặp

Năng suất trong bài toán lập phương trình là gì?

Năng suất là lượng công việc làm được trong một đơn vị thời gian, ví dụ 50 áo mỗi ngày hay 120 m đường mỗi ngày. Khối lượng công việc bằng năng suất nhân thời gian, giống quãng đường bằng vận tốc nhân thời gian.

Hoàn thành sớm hơn dự định thì lập phương trình thế nào?

Lấy thời gian dự định trừ thời gian thực tế bằng số ngày sớm. Mỗi thời gian tính bằng khối lượng chia năng suất tương ứng. Nếu thực tế còn làm thêm, nhớ cộng phần làm thêm vào khối lượng thực tế trước khi chia.

"Vượt mức kế hoạch" nghĩa là gì trong đề toán?

Là làm được nhiều hơn mức kế hoạch. Đề có thể nói vượt mức bao nhiêu sản phẩm mỗi ngày (cộng vào năng suất), hoặc vượt mức bao nhiêu phần trăm (nhân thêm tỉ lệ). Dạng phần trăm có bài riêng trong danh mục này.

Có nên chọn thời gian làm ẩn trong bài năng suất không?

Nên chọn khi đề có nhiều giai đoạn làm với năng suất khác nhau. Khi đó khối lượng mỗi giai đoạn bằng năng suất nhân thời gian, phương trình không có phân số và dễ giải hơn.

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính

Bài viết liên quan

Mở app Suy Tính

Mương tưới lúa, trâu cày ruộng — tính trước ba nước

Mở app Suy Tính Xem app khác

Tải ứng dụng App Giải Trí

Hàng trăm ứng dụng giải trí trong một app — miễn phí trên iPhone, iPad.

Download on the App Store