Bài toán năng suất và kế hoạch so sánh lượng việc dự định với lượng việc làm thật. Vượt mức kế hoạch là phần làm được nhiều hơn dự định; muốn tính phần trăm vượt mức thì lấy số thực hiện chia cho số kế hoạch, ra phần trăm đã đạt, rồi trừ đi 100%. Khi năng suất mỗi ngày thay đổi, tổng sản phẩm không đổi, nên số ngày tỉ lệ nghịch với năng suất.
Bốn khái niệm cần phân biệt
| Khái niệm | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kế hoạch | Lượng việc dự định làm | Dệt 2.400 m vải |
| Thực hiện | Lượng việc làm được thật | Dệt được 2.640 m vải |
| Năng suất | Lượng việc làm được trong một đơn vị thời gian | 120 m vải mỗi ngày |
| Tỉ số phần trăm thực hiện kế hoạch | Thực hiện : kế hoạch × 100% | 2.640 : 2.400 = 110% |
Ba quan hệ dùng suốt trong dạng này:
- Tổng sản phẩm = năng suất × số ngày.
- Vượt mức (hoặc hụt mức) = thực hiện − kế hoạch.
- Phần trăm vượt mức = phần trăm thực hiện − 100%. Đạt 110% là vượt 10%; đạt 90% là hụt 10%.
Tỉ số phần trăm có bài riêng ở lớp 5. Dạng năng suất – kế hoạch là chỗ phần trăm gặp toán công việc, nên rất hay có trong các bài ôn cuối cấp tiểu học.
Ví dụ 1: vượt kế hoạch bao nhiêu phần trăm
Đề: Theo kế hoạch, một xưởng dệt phải dệt 2.400 mét vải trong tháng. Thực tế xưởng dệt được 2.640 mét. Hỏi xưởng đã đạt bao nhiêu phần trăm kế hoạch và vượt mức bao nhiêu phần trăm?
Tóm tắt: Kế hoạch: 2.400 m. Thực hiện: 2.640 m. Đạt: ? %. Vượt: ? %.
Bài giải
Tỉ số phần trăm giữa số mét vải dệt được và số mét vải theo kế hoạch là: 2.640 : 2.400 = 1,1 = 110%
Xưởng đã vượt mức kế hoạch là: 110% − 100% = 10%
Đáp số: Đạt 110% kế hoạch; vượt mức 10%.
Thử lại: 10% của 2.400 m là 240 m; 2.400 + 240 = 2.640 m. Đúng.
Có thể giải cách khác: số mét vượt là 2.640 − 2.400 = 240 m; 240 : 2.400 = 0,1 = 10%. Hai cách cùng một đáp số. Cách thứ hai cho thấy rõ phần trăm vượt mức luôn tính so với kế hoạch, không so với số thực hiện.
Ví dụ 2: năng suất tăng thì xong sớm mấy ngày
Đề: Một tổ đan lát dự định mỗi ngày đan 40 cái rổ, làm trong 15 ngày. Thực tế mỗi ngày tổ đan được 50 cái. Hỏi tổ đan xong số rổ theo kế hoạch sớm hơn mấy ngày?
Tóm tắt: Dự định: 40 cái/ngày, 15 ngày. Thực tế: 50 cái/ngày. Sớm hơn: ? ngày.
Bài giải
Số rổ tổ phải đan theo kế hoạch là: 40 × 15 = 600 (cái)
Thời gian thực tế tổ đan xong 600 cái rổ là: 600 : 50 = 12 (ngày)
Tổ đan xong sớm hơn dự định là: 15 − 12 = 3 (ngày)
Đáp số: 3 ngày.
Thử lại: 50 × 12 = 600 cái, đúng số rổ kế hoạch.
Để ý: năng suất tăng 10 cái, tức tăng 1/4 (thành 5/4 lần), nhưng thời gian không giảm 1/4 mà còn 4/5, tức giảm 1/5. Đây là chỗ nhiều học sinh lớp 5 tính nhầm khi dùng phần trăm: năng suất tăng 25% thì thời gian giảm 20%, không phải giảm 25%.
Ví dụ 3: làm đủ số ngày, năng suất cao hơn
Đề: Một lò gạch dự định mỗi ngày đóng 1.500 viên gạch, làm trong 20 ngày. Thực tế mỗi ngày lò đóng nhiều hơn dự định 300 viên và vẫn làm đủ 20 ngày. Hỏi lò vượt kế hoạch bao nhiêu viên gạch và bao nhiêu phần trăm?
Bài giải
Số gạch theo kế hoạch là: 1.500 × 20 = 30.000 (viên)
Mỗi ngày thực tế lò đóng được: 1.500 + 300 = 1.800 (viên)
Số gạch thực tế đóng được trong 20 ngày là: 1.800 × 20 = 36.000 (viên)
Số gạch vượt kế hoạch là: 36.000 − 30.000 = 6.000 (viên)
Lò đã vượt kế hoạch số phần trăm là: 6.000 : 30.000 = 0,2 = 20%
Đáp số: Vượt 6.000 viên, tức vượt 20%.
Thử lại: mỗi ngày vượt 300 viên trên 1.500 viên là 300 : 1.500 = 20%; khi số ngày giữ nguyên, phần trăm vượt của cả kế hoạch cũng là 20%. Khớp.
Ví dụ 4: chậm lúc đầu, phải tăng tốc để kịp
Đề: Một xưởng may nhận may 1.200 bộ quần áo đồng phục trong 10 ngày. Do thiếu vải, 4 ngày đầu mỗi ngày xưởng chỉ may được 90 bộ. Hỏi những ngày còn lại mỗi ngày xưởng phải may bao nhiêu bộ để kịp kế hoạch? So với năng suất dự định, mỗi ngày phải may thêm bao nhiêu bộ?
Bài giải
Số bộ quần áo may được trong 4 ngày đầu là: 90 × 4 = 360 (bộ)
Số bộ còn phải may là: 1.200 − 360 = 840 (bộ)
Số ngày còn lại là: 10 − 4 = 6 (ngày)
Mỗi ngày còn lại xưởng phải may: 840 : 6 = 140 (bộ)
Năng suất dự định mỗi ngày là: 1.200 : 10 = 120 (bộ)
Mỗi ngày phải may thêm so với dự định là: 140 − 120 = 20 (bộ)
Đáp số: 140 bộ mỗi ngày; thêm 20 bộ mỗi ngày so với dự định.
Thử lại: 360 + 140 × 6 = 360 + 840 = 1.200 bộ, đủ kế hoạch.
Bài này cho thấy hụt mức lúc đầu phải bù bằng năng suất cao hơn về sau. 4 ngày đầu hụt mỗi ngày 30 bộ, tổng hụt 120 bộ; chia cho 6 ngày còn lại là 20 bộ mỗi ngày, đúng con số vừa tìm.
Góc nhìn hôm nay: đọc đúng chữ "so với"
Gần như mọi lỗi của dạng này nằm ở hai chữ "so với". Vượt 10% kế hoạch là so với kế hoạch. Năng suất tăng 25% là so với năng suất cũ. Đổi mốc so sánh là đổi đáp số. Thói quen tốt: trước khi chia, nói thành tiếng "lấy cái gì chia cho cái gì", và cái đứng sau chữ "so với" luôn nằm ở mẫu.
- Ngoài đời, "kế hoạch" xuất hiện khắp nơi: kế hoạch đọc sách mỗi tuần, số trang vở luyện chữ mỗi ngày. Cho con tự đặt kế hoạch nhỏ rồi tự tính phần trăm đã đạt cuối tuần, không chấm điểm, chỉ để con thấy con số nói gì.
- Lên lớp 8, dạng năng suất được giải bằng phương trình, nhất là khi đề không cho năng suất dự định mà chỉ cho chênh lệch. Hiểu rõ ba quan hệ ở đầu bài là đủ để lập phương trình sau này.
Bài tự luyện
- Kế hoạch của một tổ là làm 800 sản phẩm; thực tế tổ làm được 920 sản phẩm. Tổ đạt bao nhiêu phần trăm kế hoạch và vượt mức bao nhiêu phần trăm? Đáp số: Đạt 115%; vượt 15%.
- Một tổ dự định mỗi ngày làm 60 sản phẩm trong 12 ngày. Thực tế mỗi ngày làm 72 sản phẩm. Tổ hoàn thành kế hoạch sớm hơn mấy ngày? Đáp số: 2 ngày.
- Kế hoạch đóng 2.000 viên gạch trong 8 ngày. 3 ngày đầu mỗi ngày chỉ đóng được 200 viên. Những ngày còn lại mỗi ngày phải đóng bao nhiêu viên để kịp kế hoạch? Đáp số: 280 viên.
Câu hỏi thường gặp
Vượt mức kế hoạch bao nhiêu phần trăm tính thế nào?
Lấy số thực hiện chia cho số kế hoạch rồi nhân 100% để ra phần trăm đã đạt. Lấy kết quả trừ 100% là ra phần trăm vượt mức. Ví dụ 2.640 : 2.400 = 110%, vượt 10%.
Hụt mức kế hoạch là gì?
Hụt mức là khi làm được ít hơn kế hoạch. Nếu kế hoạch 500 tấn mà chỉ làm được 450 tấn thì đạt 90% kế hoạch, hụt 10%.
Năng suất tăng 25% thì thời gian giảm bao nhiêu phần trăm?
Thời gian giảm 20%, không phải 25%. Năng suất thành 5/4 lần thì thời gian thành 4/5 lần, tức giảm 1/5. Năng suất và thời gian tỉ lệ nghịch khi tổng sản phẩm không đổi.
Năng suất là gì trong toán tiểu học?
Năng suất là lượng việc làm được trong một đơn vị thời gian, như số mét vải mỗi ngày hay số sản phẩm mỗi giờ. Tổng sản phẩm bằng năng suất nhân với thời gian làm.
Phần trăm vượt mức so với cái gì?
So với kế hoạch. Số vượt được chia cho số kế hoạch, không chia cho số thực hiện. Đổi mốc so sánh sẽ cho đáp số sai.