Nồng độ muối (hay đường) của một dung dịch là tỉ số phần trăm giữa khối lượng muối và khối lượng cả dung dịch (muối cộng nước), không phải so với riêng nước. Hoà 20 g muối vào 380 g nước được 400 g nước muối có nồng độ 20 : 400 = 5%. Mọi bài pha trộn đều giải được bằng cách tìm đại lượng không đổi — thêm nước thì lượng muối giữ nguyên, thêm muối thì lượng nước giữ nguyên.
Ba con số của một bình nước muối
Mỗi bài nồng độ xoay quanh ba đại lượng:
- Lượng chất tan: muối, đường (gam hoặc ki-lô-gam).
- Lượng nước.
- Lượng dung dịch = chất tan + nước.
Nồng độ = chất tan : dung dịch × 100%. Biết hai trong ba con số "chất tan, dung dịch, nồng độ" là tìm được con số còn lại — y như ba dạng tỉ số phần trăm quen thuộc của lớp 5:
| Biết | Tìm | Phép tính | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chất tan, dung dịch | Nồng độ | chất tan : dung dịch × 100 | 20 g muối trong 400 g → 5% |
| Dung dịch, nồng độ | Chất tan | dung dịch × nồng độ : 100 | 500 g nước muối 4% → 20 g muối |
| Chất tan, nồng độ | Dung dịch | chất tan : nồng độ × 100 | 20 g muối, nồng độ 2,5% → 800 g |
Nước biển, nước mắm, nước đường nấu chè, nước ngâm dưa đều có thể làm bối cảnh. Trong đề, số liệu là minh hoạ. Ngoài đời, những thứ dùng cho sức khoẻ như nước muối sinh lý (nồng độ 0,9%) nên dùng loại bán sẵn theo hướng dẫn, không pha theo đề toán.
Nguyên tắc vàng: tìm cái không đổi
Khi pha thêm, cái gì được thêm vào thì thay đổi, cái còn lại giữ nguyên:
- Thêm nước (pha loãng): lượng muối không đổi. Nồng độ mới nhỏ hơn nên dung dịch phải nặng hơn.
- Thêm muối (pha đặc): lượng nước không đổi. Phần nước chiếm (100% − nồng độ mới) dung dịch mới.
- Làm bay hơi nước: lượng muối không đổi, giống trường hợp pha loãng nhưng theo chiều ngược.
- Trộn hai dung dịch: muối cộng muối, dung dịch cộng dung dịch, rồi tính lại nồng độ.
Hầu hết lỗi sai của dạng này đến từ việc giữ nhầm đại lượng: thêm muối mà vẫn coi lượng muối không đổi, hoặc cộng thẳng hai nồng độ phần trăm.
Bốn ví dụ giải từ dễ đến khó
Ví dụ 1: Tính nồng độ
Đề. Mẹ hoà 20 g muối vào 380 g nước để ngâm dưa. Hỏi nước muối đó có nồng độ bao nhiêu phần trăm?
Bài giải
Khối lượng nước muối là:
20 + 380 = 400 (g)
Nồng độ muối là:
20 : 400 = 0,05 = 5%
Đáp số: 5%.
Thử lại. 5% của 400 g là 400 × 5 : 100 = 20 g muối. Khớp.
Lỗi điển hình: lấy 20 : 380, ra khoảng 5,26%. Nồng độ so với cả dung dịch, nên mẫu số phải là 400.
Ví dụ 2: Pha loãng — thêm bao nhiêu nước
Đề. Có 500 g nước muối nồng độ 4%. Cần đổ thêm bao nhiêu gam nước để được nước muối nồng độ 2,5%?
Suy nghĩ. Đổ thêm nước thì lượng muối không đổi. Tìm lượng muối, rồi tìm xem lượng muối đó chiếm 2,5% của dung dịch nặng bao nhiêu.
Bài giải
Lượng muối có trong 500 g nước muối là:
500 × 4 : 100 = 20 (g)
Sau khi thêm nước, 20 g muối chiếm 2,5% dung dịch mới. Khối lượng dung dịch mới là:
20 : 2,5 × 100 = 800 (g)
Lượng nước cần đổ thêm là:
800 − 500 = 300 (g)
Đáp số: 300 g nước.
Thử lại. 20 : 800 = 0,025 = 2,5%. Khớp.
Ví dụ 3: Pha đặc — thêm bao nhiêu đường
Đề. Bà có 300 g nước đường nồng độ 10% để nấu chè. Bà muốn nước đường ngọt hơn, đạt nồng độ 25%. Hỏi phải cho thêm bao nhiêu gam đường?
Suy nghĩ. Thêm đường thì lượng đường thay đổi, không dùng làm mốc được. Cái không đổi là lượng nước.
Bài giải
Lượng đường có lúc đầu là:
300 × 10 : 100 = 30 (g)
Lượng nước là:
300 − 30 = 270 (g)
Sau khi thêm đường, nước chiếm:
100% − 25% = 75% (dung dịch mới)
Khối lượng dung dịch mới là:
270 : 75 × 100 = 360 (g)
Lượng đường cần thêm là:
360 − 300 = 60 (g)
Đáp số: 60 g đường.
Thử lại. Đường lúc sau: 30 + 60 = 90 g; 90 : 360 = 0,25 = 25%. Khớp.
Nếu giữ nhầm lượng đường là 30 g và tính 30 : 25% = 120 g dung dịch, ta ra một dung dịch nhẹ hơn lúc đầu — vô lý, vì vừa thêm đường vào. Câu hỏi "có hợp lý không" bắt được lỗi này.
Ví dụ 4: Trộn hai loại nước muối
Đề. Trộn 200 g nước muối nồng độ 6% với 300 g nước muối nồng độ 1%. Hỏi được nước muối nồng độ bao nhiêu phần trăm?
Bài giải
Lượng muối trong loại thứ nhất là:
200 × 6 : 100 = 12 (g)
Lượng muối trong loại thứ hai là:
300 × 1 : 100 = 3 (g)
Tổng lượng muối và tổng khối lượng sau khi trộn là:
12 + 3 = 15 (g); 200 + 300 = 500 (g)
Nồng độ nước muối sau khi trộn là:
15 : 500 = 0,03 = 3%
Đáp số: 3%.
Thử lại. 3% nằm giữa 1% và 6%, gần 1% hơn vì loại 1% nhiều hơn. Hợp lý. 500 × 3 : 100 = 15 g. Khớp.
Cách sai phổ biến: (6% + 1%) : 2 = 3,5%. Lấy trung bình hai nồng độ chỉ đúng khi hai lượng dung dịch bằng nhau. Ở đây lượng loại 1% nhiều hơn nên kết quả bị kéo về phía 1%.
Đọc đề để chọn đại lượng không đổi
| Đề nói | Đại lượng không đổi | Bước đầu tiên |
|---|---|---|
| "đổ thêm nước", "pha loãng" | muối (đường) | Tính lượng muối lúc đầu |
| "cho thêm muối", "cho thêm đường" | nước | Tính lượng nước lúc đầu |
| "đun cho bay hơi", "phơi nắng" | muối | Tính lượng muối lúc đầu |
| "trộn … với …" | không có — cộng từng phần | Tính muối của từng loại |
Bài phơi hạt, phơi nấm cho khô cũng cùng một cách nghĩ: lượng nước thay đổi, còn "phần khô" giữ nguyên. Chỉ khác ở đây ta theo dõi chất tan, còn bài hạt khô – hạt tươi theo dõi phần chất khô.
Góc nhìn hôm nay: làm thí nghiệm nhỏ trong bếp
Nồng độ là một trong số ít khái niệm toán mà trẻ có thể nếm được. Pha hai cốc nước đường: một cốc 1 thìa đường trong một cốc nước, một cốc 2 thìa đường trong hai cốc nước. Hỏi con cốc nào ngọt hơn. Nhiều trẻ đoán cốc 2 thìa, rồi ngạc nhiên khi nếm thấy như nhau. Đó là bài học về "tỉ số" chứ không phải "số lượng" — đúng cốt lõi của dạng toán này.
Khi làm với trẻ, chỉ dùng đường hoặc muối ăn, nước sạch, lượng nhỏ, người lớn đứng cạnh. Cân bếp điện tử giúp con thấy số gam thật, và tự kiểm tra đáp số bằng cách cân lại.
Bài tự luyện
- Hoà 15 g đường vào 135 g nước. Nước đường có nồng độ bao nhiêu phần trăm? Đáp số: 10%.
- Có 400 g nước muối nồng độ 5%. Cần thêm bao nhiêu gam nước để được nước muối nồng độ 2%? Đáp số: 600 g nước.
- Trộn 100 g nước đường nồng độ 20% với 300 g nước đường nồng độ 8%. Nước đường sau khi trộn có nồng độ bao nhiêu? Đáp số: 11%.
Câu hỏi thường gặp
Nồng độ muối tính như thế nào?
Lấy khối lượng muối chia cho khối lượng cả dung dịch (muối cộng nước) rồi nhân 100%. Hoà 20 g muối vào 380 g nước thì nồng độ là 20 : 400 = 5%.
Thêm nước vào nước muối thì cái gì không đổi?
Lượng muối không đổi. Vì vậy bài pha loãng luôn bắt đầu bằng việc tính lượng muối, rồi tìm khối lượng dung dịch mới để lượng muối ấy đạt nồng độ mong muốn.
Thêm đường vào nước đường thì tính thế nào?
Lúc này lượng nước không đổi. Tính lượng nước ban đầu, xem nó chiếm bao nhiêu phần trăm dung dịch mới (100% trừ nồng độ mới), từ đó ra dung dịch mới và lượng đường cần thêm.
Trộn hai dung dịch có lấy trung bình cộng hai nồng độ được không?
Chỉ được khi hai lượng dung dịch bằng nhau. Cách đúng là cộng lượng muối của hai loại, cộng khối lượng hai loại, rồi chia cho nhau để ra nồng độ mới.
Bài toán nồng độ học ở lớp mấy?
Ở tiểu học, nồng độ xuất hiện như một bài toán tỉ số phần trăm có lời văn, nên thường gặp từ lớp 5. Khái niệm nồng độ dung dịch được học kỹ hơn ở môn Khoa học tự nhiên và Hoá học bậc THCS.