Bài toán thêm bớt làm thay đổi tỉ số giải được nhờ tìm ra đại lượng không đổi: chuyển qua lại thì tổng không đổi; hai bên cùng thêm hay cùng bớt một lượng thì hiệu không đổi; chỉ một bên thay đổi thì bên kia không đổi. Dựa vào đại lượng đứng yên đó, ta đưa bài về tổng – tỉ, hiệu – tỉ hoặc so sánh số phần.
Dạng bài này trông thế nào
Đề cho tỉ số lúc đầu (hoặc lúc sau), rồi kể một sự thay đổi: chuyển đồ từ thúng này sang thúng kia, mẹ cho mỗi bạn thêm tiền, bán bớt mấy con gà, có thêm học sinh chuyển đến. Sau đó tỉ số thành một giá trị mới. Câu hỏi là số lượng lúc đầu hoặc lượng đã thêm bớt.
Khó ở chỗ có hai thời điểm, mỗi thời điểm một sơ đồ, và các "phần" ở hai sơ đồ thường không bằng nhau. Học sinh dễ đem phần lúc đầu cộng trừ với phần lúc sau. Muốn so được, phải neo vào thứ không thay đổi.
Ba tình huống và đại lượng không đổi
| Tình huống | Cái gì không đổi | Đưa về dạng |
|---|---|---|
| Chuyển từ bên này sang bên kia | Tổng | Tổng – tỉ (tính cho lúc sau) |
| Hai bên cùng thêm (hoặc cùng bớt) một lượng như nhau | Hiệu | Hiệu – tỉ (tính cho lúc sau) |
| Chỉ một bên thêm hoặc bớt | Bên còn lại | Quy bên không đổi về cùng số phần |
Bài toán tuổi là ví dụ quen thuộc của dòng thứ hai: mỗi năm ai cũng thêm một tuổi nên hiệu số tuổi không đổi. Bài tuổi có chuyên mục riêng; ở đây ta dùng những bối cảnh khác.
Ví dụ 1: chuyển nước giữa hai chum (tổng không đổi)
Đề: Hai chum đựng tất cả 80 lít nước mưa. Nếu múc 10 lít từ chum thứ hai đổ sang chum thứ nhất thì số nước chum thứ nhất bằng 2/3 số nước chum thứ hai. Hỏi lúc đầu mỗi chum có bao nhiêu lít nước?
Tìm đại lượng không đổi: nước chỉ chuyển từ chum này sang chum kia, không đổ đi đâu, nên lúc sau tổng vẫn là 80 lít. Lúc sau ta biết cả tổng lẫn tỉ số, tức là bài tổng – tỉ cho thời điểm sau.
Sơ đồ lúc sau: chum thứ nhất 2 phần, chum thứ hai 3 phần, cả hai 80 lít.
Bài giải
Sau khi chuyển, tổng số nước hai chum vẫn là 80 lít.
Tổng số phần bằng nhau lúc sau là:
2 + 3 = 5 (phần)
Lúc sau chum thứ nhất có số nước là:
80 : 5 × 2 = 32 (l)
Lúc sau chum thứ hai có số nước là:
80 − 32 = 48 (l)
Lúc đầu chum thứ nhất có số nước là:
32 − 10 = 22 (l)
Lúc đầu chum thứ hai có số nước là:
48 + 10 = 58 (l)
Đáp số: Chum thứ nhất: 22 lít; chum thứ hai: 58 lít.
Thử lại: 22 + 58 = 80. Chuyển 10 lít: chum thứ nhất 32 lít, chum thứ hai 48 lít; 32 : 48 = 2/3. Đúng.
Bước "đi ngược" ở cuối là chỗ hay sai dấu: chum thứ nhất được đổ thêm vào, nên lúc đầu phải ít hơn lúc sau, tức là trừ 10.
Ví dụ 2: mẹ cho thêm tiền như nhau (hiệu không đổi)
Đề: Lan có 30.000 đồng, Hoa có 50.000 đồng. Mẹ cho mỗi bạn thêm một số tiền như nhau thì số tiền của Lan bằng 3/4 số tiền của Hoa. Hỏi mẹ đã cho mỗi bạn bao nhiêu tiền?
Tìm đại lượng không đổi: hai bạn cùng được thêm một khoản bằng nhau, nên Hoa vẫn hơn Lan đúng 50.000 − 30.000 = 20.000 đồng. Lúc sau ta biết hiệu và tỉ số: bài hiệu – tỉ.
Sơ đồ lúc sau: Lan 3 phần, Hoa 4 phần; Hoa hơn Lan 1 phần, ứng với 20.000 đồng.
Bài giải
Hoa hơn Lan số tiền là:
50.000 − 30.000 = 20.000 (đồng)
Khi được cho thêm như nhau, hiệu số tiền vẫn là 20.000 đồng.
Hiệu số phần bằng nhau lúc sau là:
4 − 3 = 1 (phần)
Lúc sau Lan có số tiền là:
20.000 : 1 × 3 = 60.000 (đồng)
Mẹ đã cho mỗi bạn số tiền là:
60.000 − 30.000 = 30.000 (đồng)
Đáp số: 30.000 đồng.
Thử lại: Lan 30.000 + 30.000 = 60.000; Hoa 50.000 + 30.000 = 80.000; 60.000 : 80.000 = 3/4. Đúng.
Ví dụ 3: bán bớt gà, đàn vịt giữ nguyên (một bên không đổi)
Đề: Nhà bác Hai nuôi gà và vịt. Số gà bằng 3/5 số vịt. Sau khi bác bán đi 12 con gà thì số gà còn lại bằng 1/3 số vịt. Hỏi lúc đầu nhà bác có bao nhiêu con gà, bao nhiêu con vịt?
Tìm đại lượng không đổi: chỉ gà bị bán, vịt giữ nguyên. Ở sơ đồ lúc đầu vịt là 5 phần; ở sơ đồ lúc sau vịt là 3 phần. Hai loại "phần" này không bằng nhau, chưa so được.
Quy về cùng số phần: cho vịt cùng là 15 phần ở cả hai thời điểm (15 chia hết cho cả 5 và 3).
- Lúc đầu: gà : vịt = 3 : 5 = 9 : 15. Gà 9 phần, vịt 15 phần.
- Lúc sau: gà : vịt = 1 : 3 = 5 : 15. Gà 5 phần, vịt 15 phần.
Giờ các phần đã cùng một cỡ. Gà giảm từ 9 phần xuống 5 phần, tức là 4 phần, ứng với 12 con đã bán.
Bài giải
Coi số vịt là 15 phần thì lúc đầu số gà là 9 phần, lúc sau số gà là 5 phần.
Số phần gà đã bán là:
9 − 5 = 4 (phần)
Giá trị một phần là:
12 : 4 = 3 (con)
Số vịt là:
3 × 15 = 45 (con)
Lúc đầu số gà là:
3 × 9 = 27 (con)
Đáp số: 27 con gà, 45 con vịt.
Thử lại: 27 : 45 = 3/5. Bán 12 con còn 15 con gà; 15 : 45 = 1/3. Đúng.
Bước quy về cùng số phần là chìa khoá của cả dạng bài một bên không đổi. Bỏ bước này, nhiều bạn lấy 3 − 1 = 2 phần ứng với 12 con, ra kết quả sai mà không hiểu tại sao.
Nhận dạng nhanh khi đọc đề
- Thấy "chuyển", "lấy bên này bỏ sang bên kia", "đổ sang": nghĩ ngay tổng không đổi.
- Thấy "mỗi bạn được thêm", "cùng bớt đi", "sau ... năm nữa": nghĩ ngay hiệu không đổi.
- Thấy chỉ một đối tượng thay đổi ("bán đi", "chuyển đến thêm 3 bạn nữ"): bên kia không đổi, quy về cùng số phần.
- Câu hỏi về lúc đầu mà tỉ số cho ở lúc sau: giải cho lúc sau trước, rồi mới đi ngược lại.
Bài tự luyện
- Một lớp có số học sinh nữ bằng 3/4 số học sinh nam. Sau khi có thêm 3 bạn nữ chuyển đến, số bạn nữ bằng 6/7 số bạn nam. Hỏi lúc đầu lớp có bao nhiêu bạn nam, bao nhiêu bạn nữ?
- Hai bao gạo có tất cả 100 kg. Nếu lấy 15 kg ở bao thứ nhất bỏ sang bao thứ hai thì bao thứ nhất bằng 2/3 bao thứ hai. Tính số gạo mỗi bao lúc đầu.
- Bình có 18 viên bi, Nam có 42 viên bi. Mỗi bạn mua thêm một số bi như nhau thì số bi của Bình bằng 1/2 số bi của Nam. Hỏi mỗi bạn mua thêm bao nhiêu viên?
Đáp số: 1) 28 bạn nam, 21 bạn nữ (quy số nam về 28 phần: nữ từ 21 phần lên 24 phần, 3 phần ứng với 3 bạn). 2) Bao thứ nhất 55 kg, bao thứ hai 45 kg. 3) 6 viên bi.
Câu hỏi thường gặp
Bài toán thay đổi tỉ số giải bằng cách nào?
Tìm đại lượng không đổi trong quá trình thêm bớt: tổng, hiệu, hoặc một trong hai số. Dùng nó để giải cho thời điểm có đủ dữ kiện, rồi đi ngược về thời điểm đề hỏi.
Chuyển đồ từ bên này sang bên kia thì cái gì không đổi?
Tổng không đổi, vì không có gì được thêm vào hay mất đi. Lúc sau là bài tổng – tỉ với đúng tổng ban đầu.
Hai bên cùng được thêm như nhau thì cái gì không đổi?
Hiệu không đổi. Bài toán tuổi là trường hợp quen thuộc nhất: sau bao nhiêu năm, hai người vẫn cách nhau bấy nhiêu tuổi.
Vì sao phải quy về cùng số phần?
Vì "một phần" ở sơ đồ lúc đầu và "một phần" ở sơ đồ lúc sau thường không cùng cỡ. Chỉ khi cho đại lượng không đổi cùng một số phần ở cả hai sơ đồ thì các phần mới bằng nhau và đem trừ cho nhau được.
Đi ngược từ lúc sau về lúc đầu hay sai ở đâu?
Hay sai dấu. Bên nào được thêm thì lúc đầu ít hơn lúc sau (phải trừ), bên nào bị bớt thì lúc đầu nhiều hơn (phải cộng). Thử lại bằng cách thực hiện đúng sự thay đổi trong đề.