Tìm hai số khi biết tổng và tỉ số giải theo bốn bước: vẽ sơ đồ chia phần theo tỉ số, tìm tổng số phần bằng nhau, lấy tổng chia cho số phần để ra giá trị một phần, rồi nhân lên để ra từng số. Ví dụ tổng 45, tỉ số 2/3: có 5 phần, mỗi phần 9, hai số là 18 và 27.
Dạng toán này hỏi gì
Đề cho hai dữ kiện về một cặp số chưa biết:
- Tổng: "cả hai", "tất cả", "tổng cộng".
- Tỉ số: "số này bằng 2/3 số kia", "gấp 3 lần", "số bé bằng 1/4 số lớn", "tỉ số của hai số là 3/5".
Khác với bài tổng – hiệu, ở đây ta không biết hai số chênh nhau bao nhiêu, chỉ biết chúng chênh nhau theo tỉ lệ. Dạng này học ở cuối tiểu học (lớp 4 hoặc lớp 5 tuỳ chương trình, bộ sách), sau khi học sinh đã quen với phân số.
Đổi tỉ số thành "phần bằng nhau"
Bí quyết của cả dạng toán là đọc tỉ số như một lời mô tả sơ đồ:
| Cách nói trong đề | Đọc thành sơ đồ |
|---|---|
| Số thứ nhất bằng 2/3 số thứ hai | Số thứ nhất 2 phần, số thứ hai 3 phần |
| Số lớn gấp 3 lần số bé | Số bé 1 phần, số lớn 3 phần |
| Số bé bằng 1/4 số lớn | Số bé 1 phần, số lớn 4 phần |
| Tỉ số của A và B là 5 : 7 | A 5 phần, B 7 phần |
Tử số là số phần của đại lượng đứng trước chữ "bằng", mẫu số là số phần của đại lượng đứng sau. "Gấp 3 lần" là cách nói khác của tỉ số 3/1. Các phần phải bằng nhau; đó là lý do trên vở học sinh vẽ các đoạn nhỏ cùng độ dài.
Bốn bước giải chuẩn
- Vẽ sơ đồ: mỗi số là một dãy đoạn nhỏ đúng như tỉ số; dấu ngoặc ôm cả hai dãy ghi tổng.
- Tìm tổng số phần bằng nhau: cộng tử số với mẫu số.
- Tìm giá trị một phần: tổng : tổng số phần. Nhiều bài trình bày gộp bước này vào bước 4.
- Tìm từng số: giá trị một phần × số phần của mỗi số; số thứ hai có thể lấy tổng trừ số thứ nhất.
Cuối cùng ghi đáp số và thử lại cả tổng lẫn tỉ số.
Ví dụ 1: hai rổ trứng ở chợ phiên
Đề: Bà mang ra chợ hai rổ trứng gà, cả hai rổ có 45 quả. Số trứng ở rổ thứ nhất bằng 2/3 số trứng ở rổ thứ hai. Hỏi mỗi rổ có bao nhiêu quả trứng?
Sơ đồ bằng lời: Rổ thứ nhất: |---|---| hai phần. Rổ thứ hai: |---|---|---| ba phần. Cả hai rổ: 45 quả.
Bài giải
Theo sơ đồ, tổng số phần bằng nhau là:
2 + 3 = 5 (phần)
Giá trị một phần là:
45 : 5 = 9 (quả)
Số trứng ở rổ thứ nhất là:
9 × 2 = 18 (quả)
Số trứng ở rổ thứ hai là:
45 − 18 = 27 (quả)
Đáp số: Rổ thứ nhất: 18 quả; rổ thứ hai: 27 quả.
Thử lại: 18 + 27 = 45; 18 : 27 = 2/3 (chia cả tử và mẫu cho 9). Đúng.
Ví dụ 2: gạo nếp và gạo tẻ
Đề: Trước Tết, mẹ mua tất cả 56 kg gạo nếp và gạo tẻ. Số gạo tẻ gấp 3 lần số gạo nếp. Hỏi mẹ mua bao nhiêu ki-lô-gam mỗi loại?
"Gấp 3 lần" nghĩa là gạo nếp 1 phần, gạo tẻ 3 phần. Học sinh hay quên rằng số "lần" chỉ cho biết số lớn có mấy phần; số bé luôn là 1 phần, và tổng số phần là 3 + 1 chứ không phải 3.
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
1 + 3 = 4 (phần)
Số gạo nếp mẹ mua là:
56 : 4 = 14 (kg)
Số gạo tẻ mẹ mua là:
14 × 3 = 42 (kg)
Đáp số: Gạo nếp: 14 kg; gạo tẻ: 42 kg.
Thử lại: 14 + 42 = 56; 42 : 14 = 3. Đúng.
Nếu con lấy 56 : 3, kết quả là 18,66…, không chia hết. Đây là tín hiệu tốt để con tự dừng lại xem mình đã đếm sót phần nào chưa.
Ví dụ 3: cắt cuộn dây diều
Đề: Bố có một cuộn dây dài 120 m, cắt thành hai đoạn để làm dây cho hai chiếc diều. Đoạn ngắn bằng 3/5 đoạn dài. Hỏi mỗi đoạn dài bao nhiêu mét?
Sơ đồ bằng lời: Đoạn ngắn: 3 phần. Đoạn dài: 5 phần. Hai đoạn cộng lại là 120 m.
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
3 + 5 = 8 (phần)
Đoạn dây ngắn dài là:
120 : 8 × 3 = 45 (m)
Đoạn dây dài dài là:
120 − 45 = 75 (m)
Đáp số: Đoạn ngắn: 45 m; đoạn dài: 75 m.
Thử lại: 45 + 75 = 120; 45 : 75 = 3/5 (chia cả hai cho 15). Đúng.
Ở đây bước "giá trị một phần" (15 m) được viết gộp vào phép tính 120 : 8 × 3. Cách gộp được chấp nhận, nhưng với học sinh mới học, nên tách riêng cho dễ kiểm.
Ví dụ 4: hai kho thóc của hợp tác xã
Đề: Hai kho chứa tổng cộng 3.600 kg thóc. Số thóc kho A bằng 4/5 số thóc kho B. Hỏi mỗi kho chứa bao nhiêu ki-lô-gam thóc? Kho nào nhiều hơn và nhiều hơn bao nhiêu?
Bài giải
Tổng số phần bằng nhau là:
4 + 5 = 9 (phần)
Giá trị một phần là:
3.600 : 9 = 400 (kg)
Số thóc kho A là:
400 × 4 = 1.600 (kg)
Số thóc kho B là:
400 × 5 = 2.000 (kg)
Kho B nhiều hơn kho A số thóc là:
2.000 − 1.600 = 400 (kg)
Đáp số: Kho A: 1.600 kg; kho B: 2.000 kg; kho B nhiều hơn 400 kg.
Thử lại: 1.600 + 2.000 = 3.600; 1.600 : 2.000 = 4/5.
Nhìn lại sơ đồ sẽ thấy một điều thú vị: hai kho chỉ chênh nhau đúng một phần, nên hiệu bằng giá trị một phần, 400 kg. Đọc sơ đồ kiểu này là cầu nối sang dạng hiệu – tỉ.
Lỗi hay gặp
- Chia tổng cho mẫu số: lấy 45 : 3 vì thấy "2/3". Mẫu số chỉ là số phần của một số, không phải tổng số phần.
- Gán nhầm tử số: đề nói "rổ thứ nhất bằng 2/3 rổ thứ hai" nhưng con vẽ rổ thứ hai 2 phần. Mẹo: số đứng trước chữ "bằng" nhận tử số.
- Vẽ các phần không đều: trên vở, đoạn nhỏ của số này dài hơn đoạn nhỏ của số kia. Khi đó sơ đồ không còn nói đúng ý "các phần bằng nhau".
- Thử lại chỉ một vế: nhiều bạn chỉ cộng lại thấy bằng tổng là yên tâm. Phải kiểm cả tỉ số, vì cặp 20 và 25 cũng có tổng 45 nhưng tỉ số là 4/5.
Bài tự luyện
- Sân nhà bác Ba có tất cả 72 con gà và vịt. Số gà bằng 5/7 số vịt. Hỏi có bao nhiêu con gà, bao nhiêu con vịt?
- Tổng của hai số là 150. Số bé bằng 1/4 số lớn. Tìm hai số đó.
- Hai thùng có 84 lít nước mắm. Thùng thứ nhất chứa gấp đôi thùng thứ hai. Hỏi mỗi thùng chứa bao nhiêu lít?
Đáp số: 1) 30 con gà, 42 con vịt. 2) 30 và 120. 3) Thùng thứ nhất 56 lít, thùng thứ hai 28 lít.
Câu hỏi thường gặp
Cách tìm hai số khi biết tổng và tỉ số?
Coi mỗi số là một số phần bằng nhau theo tỉ số, cộng lại ra tổng số phần. Lấy tổng chia cho tổng số phần được giá trị một phần, rồi nhân với số phần của từng số. Cuối cùng thử lại cả tổng và tỉ số.
"Gấp 3 lần" thì vẽ mấy phần?
Số bé vẽ 1 phần, số lớn vẽ 3 phần, tổng cộng 4 phần. Lỗi phổ biến là chia tổng cho 3, quên mất phần của số bé.
Tỉ số 2/3 thì số nào 2 phần, số nào 3 phần?
Đại lượng đứng trước chữ "bằng" nhận tử số (2 phần), đại lượng đứng sau nhận mẫu số (3 phần). "Rổ thứ nhất bằng 2/3 rổ thứ hai" nghĩa là rổ thứ nhất 2 phần, rổ thứ hai 3 phần.
Tìm hai số khi biết tổng và tỉ học lớp mấy?
Dạng này thuộc cuối tiểu học, học ở lớp 4 hoặc lớp 5 tuỳ chương trình và bộ sách, sau phần phân số. Lên THCS, cùng bài toán này được giải bằng cách đặt ẩn hoặc dùng tính chất dãy tỉ số bằng nhau.
Chia không hết thì làm sao?
Với đồ vật đếm được, chia không hết gần như luôn có nghĩa là đếm sai số phần hoặc chép sai đề. Kiểm lại cách đọc tỉ số trước khi nghĩ tới số thập phân.