Tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số giải theo bốn bước: vẽ sơ đồ chia phần theo tỉ số, tìm hiệu số phần (lấy số phần lớn trừ số phần bé), lấy hiệu chia cho hiệu số phần ra giá trị một phần, rồi nhân lên ra từng số. Chỗ khác duy nhất so với dạng tổng – tỉ là ta trừ số phần chứ không cộng.
Nhận ra dạng hiệu – tỉ
Đề cho hai thứ:
- Hiệu: "nhiều hơn … là", "ít hơn", "kém", "dài hơn", "cao hơn".
- Tỉ số: "bằng 2/5", "gấp 3 lần", "số bé bằng 1/4 số lớn".
Và không cho tổng. Dạng này thường được học ngay sau dạng tổng – tỉ, ở cuối tiểu học (lớp 4 hoặc lớp 5 tuỳ chương trình, bộ sách). Hai dạng giống nhau tới mức học sinh hay làm lẫn: thấy tỉ số là cộng số phần theo phản xạ, dù đề cho hiệu.
Vì sao lại trừ số phần
Giả sử số bé bằng 2/5 số lớn. Sơ đồ:
| Số | Sơ đồ |
|---|---|
| Số bé | |---|---| (2 phần) |
| Số lớn | |---|---|---|---|---| (5 phần) |
Đặt hai dãy thẳng hàng ở đầu bên trái. Phần số lớn "thò ra" so với số bé là 5 − 2 = 3 phần. Phần thò ra đó chính là hiệu mà đề cho. Vậy 3 phần ứng với hiệu, từ đó tìm được một phần.
Câu dễ nhớ: tổng đi với tổng số phần, hiệu đi với hiệu số phần. Đề cho tổng thì cộng phần, đề cho hiệu thì trừ phần.
Bốn bước giải
- Vẽ sơ đồ theo tỉ số; đánh dấu khúc chênh lệch và ghi hiệu.
- Tìm hiệu số phần bằng nhau: số phần lớn − số phần bé.
- Tìm giá trị một phần: hiệu : hiệu số phần.
- Tìm số bé = giá trị một phần × số phần bé; số lớn = số bé + hiệu (hoặc nhân với số phần lớn).
Ví dụ 1: hai đàn vịt chạy đồng
Đề: Đàn vịt nhà bác Tư nhiều hơn đàn vịt nhà bác Năm 36 con. Số vịt nhà bác Năm bằng 2/5 số vịt nhà bác Tư. Hỏi mỗi nhà có bao nhiêu con vịt?
Sơ đồ bằng lời: Nhà bác Năm: 2 phần. Nhà bác Tư: 5 phần. Nhà bác Tư dài hơn 3 phần, ứng với 36 con.
Bài giải
Theo sơ đồ, hiệu số phần bằng nhau là:
5 − 2 = 3 (phần)
Giá trị một phần là:
36 : 3 = 12 (con)
Số vịt nhà bác Năm là:
12 × 2 = 24 (con)
Số vịt nhà bác Tư là:
24 + 36 = 60 (con)
Đáp số: Nhà bác Năm: 24 con vịt; nhà bác Tư: 60 con vịt.
Thử lại: 60 − 24 = 36; 24 : 60 = 2/5 (chia cả hai cho 12). Đúng.
Ví dụ 2: ghe lớn, ghe nhỏ chở dừa
Đề: Ghe lớn chở nhiều hơn ghe nhỏ 480 kg dừa. Số dừa ghe lớn chở gấp 3 lần ghe nhỏ. Hỏi mỗi ghe chở bao nhiêu ki-lô-gam dừa?
"Gấp 3 lần": ghe nhỏ 1 phần, ghe lớn 3 phần. Hiệu số phần là 3 − 1 = 2, không phải 3.
Bài giải
Hiệu số phần bằng nhau là:
3 − 1 = 2 (phần)
Số dừa ghe nhỏ chở là:
480 : 2 = 240 (kg)
Số dừa ghe lớn chở là:
240 × 3 = 720 (kg)
Đáp số: Ghe nhỏ: 240 kg dừa; ghe lớn: 720 kg dừa.
Thử lại: 720 − 240 = 480; 720 : 240 = 3. Đúng.
Để ý: ở bài "gấp k lần", số bé luôn bằng hiệu : (k − 1). Với k = 3, số bé bằng nửa hiệu. Không cần thuộc mẹo này, nhưng nó giúp ước lượng nhanh đáp số trước khi tính.
Ví dụ 3: thửa ruộng hình chữ nhật và sản lượng thóc
Đề: Một thửa ruộng hình chữ nhật có chiều dài hơn chiều rộng 15 m. Chiều rộng bằng 4/7 chiều dài. Trung bình cứ 100 m² ruộng thu được 60 kg thóc. Hỏi cả thửa ruộng thu được bao nhiêu ki-lô-gam thóc?
Bài này nhiều bước: phần hiệu – tỉ chỉ là bước đầu để tìm hai cạnh; sau đó còn diện tích và một phép rút về đơn vị.
Bài giải
Hiệu số phần bằng nhau là:
7 − 4 = 3 (phần)
Giá trị một phần là:
15 : 3 = 5 (m)
Chiều rộng thửa ruộng là:
5 × 4 = 20 (m)
Chiều dài thửa ruộng là:
20 + 15 = 35 (m)
Diện tích thửa ruộng là:
35 × 20 = 700 (m²)
700 m² gấp 100 m² số lần là:
700 : 100 = 7 (lần)
Cả thửa ruộng thu được số thóc là:
60 × 7 = 420 (kg)
Đáp số: 420 kg thóc.
Thử lại: 35 − 20 = 15 m; 20 : 35 = 4/7 (chia cả hai cho 5). Phần sau: 7 lần 60 kg là 420 kg.
Một lỗi đáng xem kỹ: cộng phần thay vì trừ
Lấy lại ví dụ 1. Nếu học sinh cộng 2 + 5 = 7 phần, rồi 36 : 7, phép chia không hết: 36 : 7 = 5 dư 1. Với vịt, không thể có 5 con và một mẩu vịt. Phép chia lẻ là chuông báo động thứ nhất.
Nhưng không phải lúc nào chuông cũng kêu. Thử một đề: "Số lớn hơn số bé 40, số bé bằng 3/5 số lớn." Cộng nhầm thì 3 + 5 = 8 phần, 40 : 8 = 5, số bé 15, số lớn 25. Chia hết tròn trĩnh, trông rất ổn. Chỉ khi thử lại mới thấy 25 − 15 = 10, không phải 40. Đáp số đúng là: hiệu số phần 2, một phần 20, số bé 60, số lớn 100.
Bài học: chia hết không chứng minh được là đúng. Thử lại hiệu mới là chốt chặn.
So sánh nhanh với dạng tổng – tỉ
| Tổng – tỉ | Hiệu – tỉ | |
|---|---|---|
| Đề cho | tổng và tỉ số | hiệu và tỉ số |
| Bước tìm phần | cộng số phần | trừ số phần |
| Một phần bằng | tổng : tổng số phần | hiệu : hiệu số phần |
| Số thứ hai | tổng − số thứ nhất | số bé + hiệu |
| Bẫy hay gặp | quên phần của số bé khi "gấp k lần" | cộng phần theo thói quen |
Một trường hợp đặc biệt: tỉ số là 1 (hai số bằng nhau) thì hiệu số phần bằng 0. Khi đó đề không thể cho hiệu khác 0; nếu có, đề mâu thuẫn.
Bài tự luyện
- Hiệu của hai số là 85. Số bé bằng 3/8 số lớn. Tìm hai số.
- Mẹ hơn con 28 tuổi. Tuổi con bằng 1/5 tuổi mẹ. Tính tuổi mỗi người.
- Cây tre ở bờ ao cao hơn cây chuối 6 m. Chiều cao cây chuối bằng 2/5 chiều cao cây tre. Hỏi mỗi cây cao bao nhiêu mét?
Đáp số: 1) 51 và 136. 2) Con 7 tuổi, mẹ 35 tuổi. 3) Cây chuối 4 m, cây tre 10 m.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số?
Giá trị một phần = hiệu : (số phần lớn − số phần bé). Số bé = giá trị một phần × số phần bé; số lớn = số bé + hiệu. Ví dụ hiệu 36, tỉ số 2/5 thì một phần là 12, hai số là 24 và 60.
Hiệu – tỉ khác tổng – tỉ ở chỗ nào?
Chỉ khác ở bước tìm số phần: tổng – tỉ cộng số phần, hiệu – tỉ trừ số phần. Cách vẽ sơ đồ và cách đọc tỉ số giống hệt nhau.
Bài "gấp 4 lần, hơn nhau 60" giải sao?
Số bé 1 phần, số lớn 4 phần, hiệu số phần là 3. Một phần bằng 60 : 3 = 20, nên số bé 20, số lớn 80. Thử lại 80 − 20 = 60, 80 : 20 = 4.
Vì sao đã chia hết mà vẫn sai?
Vì dùng nhầm tổng số phần đôi khi vẫn cho phép chia tròn. Chỉ có thử lại cả hiệu và tỉ số mới chắc chắn đáp số đúng.
Dạng hiệu – tỉ học ở lớp mấy?
Dạng này thuộc cuối tiểu học, lớp 4 hoặc lớp 5 tuỳ chương trình và bộ sách, thường học ngay sau dạng tổng – tỉ.