Bài tổng hiệu ẩn, tỉ số ẩn là bài không ghi thẳng "tổng là", "hiệu là", "tỉ số là" mà giấu chúng trong một câu khác: trung bình cộng, chu vi, "chuyển sang thì bằng nhau", "1/3 số này bằng 1/4 số kia". Việc đầu tiên là dịch câu đó ra con số tổng, hiệu hay tỉ số thật; làm xong bước dịch thì bài quay về dạng cơ bản.
Vì sao đề hay giấu dữ kiện
Bài tổng – hiệu, tổng – tỉ cơ bản chỉ cần nhớ cách làm. Bài ẩn dữ kiện kiểm tra một việc khó hơn: học sinh có hiểu tổng, hiệu, tỉ số là gì không. Đây cũng là kiểu bài hay gặp trong các đề ôn tập cuối tiểu học. Tin vui là các cách giấu lặp đi lặp lại, nắm được bảng dưới đây là nhận ra gần hết.
Bảng dịch: câu trong đề nghĩa là gì
| Câu trong đề | Dữ kiện thật |
|---|---|
| Trung bình cộng của hai số là a | Tổng = a × 2 |
| Chu vi hình chữ nhật là P | Dài + rộng = P : 2 |
| Bớt ở A đi k thì A bằng B | Hiệu = k |
| Chuyển k từ A sang B thì hai bên bằng nhau | Hiệu = k × 2 |
| Giảm dài k m, tăng rộng k m thì thành hình vuông | Hiệu = k × 2 |
| Số lớn nhất / bé nhất có … chữ số | Một con số cụ thể (99, 100, 98…) |
| 1/m số A bằng 1/n số B | A : B = m : n |
| 2/5 số A bằng 1/2 số B | A : B = 5 : 4 (phải tính, xem ví dụ) |
Dòng nguy hiểm nhất là dòng "chuyển k sang thì bằng nhau". Phần lớn học sinh lấy luôn k làm hiệu.
Ví dụ 1: tổng ẩn trong trung bình cộng
Đề: Trung bình mỗi bao gạo trong hai bao nặng 45 kg. Bao thứ nhất nặng hơn bao thứ hai 8 kg. Hỏi mỗi bao nặng bao nhiêu ki-lô-gam?
Dịch đề: trung bình 45 kg của hai bao nghĩa là cả hai bao nặng 45 × 2. Hiệu là 8 kg, có sẵn.
Bài giải
Cả hai bao gạo nặng là:
45 × 2 = 90 (kg)
Bao thứ nhất nặng là:
(90 + 8) : 2 = 49 (kg)
Bao thứ hai nặng là:
90 − 49 = 41 (kg)
Đáp số: Bao thứ nhất: 49 kg; bao thứ hai: 41 kg.
Thử lại: (49 + 41) : 2 = 45; 49 − 41 = 8. Đúng.
Ví dụ 2: hiệu ẩn trong câu "chuyển sang thì bằng nhau"
Đề: Hai thúng có tất cả 96 quả quýt. Nếu chuyển 6 quả từ thúng thứ nhất sang thúng thứ hai thì số quýt hai thúng bằng nhau. Hỏi lúc đầu mỗi thúng có bao nhiêu quả?
Dịch đề: Khi lấy 6 quả ra khỏi thúng thứ nhất, thúng này giảm 6. Khi bỏ 6 quả đó vào thúng thứ hai, thúng kia tăng 6. Hai thúng nhích lại gần nhau tổng cộng 6 + 6 = 12 quả mới bằng nhau. Vậy lúc đầu thúng thứ nhất hơn thúng thứ hai 12 quả, không phải 6.
Có thể hình dung bằng sơ đồ: đoạn thúng thứ nhất dài hơn đoạn thúng thứ hai một khúc 12. Cắt khúc đó làm đôi, mỗi nửa 6; chuyển một nửa sang bên kia thì hai đoạn vừa bằng nhau.
Bài giải
Lúc đầu thúng thứ nhất hơn thúng thứ hai số quả là:
6 × 2 = 12 (quả)
Lúc đầu thúng thứ nhất có số quả là:
(96 + 12) : 2 = 54 (quả)
Lúc đầu thúng thứ hai có số quả là:
96 − 54 = 42 (quả)
Đáp số: Thúng thứ nhất: 54 quả; thúng thứ hai: 42 quả.
Thử lại: 54 − 6 = 48 và 42 + 6 = 48, đúng là bằng nhau; 54 + 42 = 96.
Nếu lấy hiệu là 6, ta sẽ ra 51 và 45. Thử lại: 51 − 6 = 45, còn 45 + 6 = 51. Hai thúng chỉ đổi chỗ cho nhau chứ không bằng nhau. Thử lại bắt được lỗi ngay.
Ví dụ 3: tỉ số ẩn dạng "1/3 số này bằng 1/4 số kia"
Đề: Hai vườn có tất cả 56 cây cau. Biết 1/3 số cây vườn A bằng 1/4 số cây vườn B. Hỏi mỗi vườn có bao nhiêu cây cau?
Dịch đề: Gọi 1/3 số cây vườn A là "một phần". Vậy vườn A có 3 phần như thế. 1/4 vườn B cũng bằng đúng một phần đó, nên vườn B có 4 phần. Tỉ số A : B là 3 : 4.
Học sinh hay đọc ngược thành A : B = 1/3 : 1/4 rồi kết luận vườn A nhiều hơn vì "1/3 lớn hơn 1/4". Thực ra vì cần tới 4 phần mới đủ vườn B, nên vườn B nhiều cây hơn.
Bài giải
Coi 1/3 số cây vườn A là một phần thì vườn A có 3 phần, vườn B có 4 phần như thế.
Tổng số phần bằng nhau là:
3 + 4 = 7 (phần)
Giá trị một phần là:
56 : 7 = 8 (cây)
Vườn A có số cây cau là:
8 × 3 = 24 (cây)
Vườn B có số cây cau là:
56 − 24 = 32 (cây)
Đáp số: Vườn A: 24 cây; vườn B: 32 cây.
Thử lại: 1/3 của 24 là 8; 1/4 của 32 là 8. Bằng nhau, đúng đề.
Ví dụ 4: hai dữ kiện cùng ẩn trong một mảnh vườn
Đề: Một mảnh vườn hình chữ nhật có chu vi 160 m. Nếu giảm chiều dài đi 10 m và tăng chiều rộng thêm 10 m thì mảnh vườn trở thành hình vuông. Tính diện tích mảnh vườn lúc đầu.
Dịch đề: Có hai chỗ ẩn. Chu vi 160 m cho tổng dài + rộng = 80 m. Câu "giảm 10, tăng 10 thì bằng nhau" là dạng chuyển sang thì bằng nhau, nên chiều dài hơn chiều rộng 10 × 2 = 20 m. Để ý rằng chu vi không đổi sau khi giảm – tăng, vì phần bớt bên này bù đúng phần thêm bên kia.
Bài giải
Nửa chu vi mảnh vườn là:
160 : 2 = 80 (m)
Chiều dài hơn chiều rộng là:
10 × 2 = 20 (m)
Chiều dài mảnh vườn là:
(80 + 20) : 2 = 50 (m)
Chiều rộng mảnh vườn là:
80 − 50 = 30 (m)
Diện tích mảnh vườn lúc đầu là:
50 × 30 = 1.500 (m²)
Đáp số: 1.500 m².
Thử lại: 50 − 10 = 40 và 30 + 10 = 40, đúng thành hình vuông cạnh 40 m; (50 + 30) × 2 = 160 m.
Thói quen giúp không bị lừa
- Đọc đề hai lần, lần hai chỉ để tìm câu ẩn. Đánh dấu câu nào không phải "tổng là", "hơn … là", "bằng … lần".
- Viết dòng dịch ra nháp: "TBC 45 ⇒ tổng 90", "chuyển 6 ⇒ hiệu 12". Một dòng đó tránh được phần lớn lỗi.
- Thử lại bằng chính câu ẩn: thật sự chuyển 6 quả, thật sự tính 1/3 và 1/4. Đừng chỉ thử bằng tổng và hiệu vừa dịch ra, vì nếu dịch sai thì thử kiểu đó vẫn "đúng".
Bài tự luyện
- Trung bình mỗi bao lúa trong hai bao nặng 60 kg. Nếu chuyển 5 kg từ bao thứ nhất sang bao thứ hai thì hai bao nặng bằng nhau. Tính số ki-lô-gam lúa mỗi bao lúc đầu.
- Một lớp có 36 học sinh. Biết 2/5 số học sinh nam bằng 1/2 số học sinh nữ. Hỏi lớp có bao nhiêu bạn nam, bao nhiêu bạn nữ?
- Hiệu của hai số là số chẵn lớn nhất có hai chữ số. Số lớn gấp 3 lần số bé. Tìm hai số.
Đáp số: 1) Bao thứ nhất 65 kg, bao thứ hai 55 kg. 2) 20 bạn nam, 16 bạn nữ (2/5 của 20 là 8, 1/2 của 16 là 8). 3) Hiệu là 98; hai số là 49 và 147.
Câu hỏi thường gặp
Tổng ẩn là gì?
Là khi đề không ghi "tổng là" mà cho một dữ kiện suy ra được tổng, ví dụ trung bình cộng (tổng = trung bình × số số hạng) hay chu vi hình chữ nhật (dài + rộng = nửa chu vi). Dịch xong thì giải như bài tổng – hiệu hay tổng – tỉ bình thường.
Chuyển 6 quả sang thì bằng nhau, hiệu là bao nhiêu?
Hiệu là 12, gấp đôi số chuyển. Bên cho giảm 6, bên nhận tăng 6, nên khoảng cách giữa hai bên thu hẹp 12 mới bằng nhau.
"1/3 số A bằng 1/4 số B" thì tỉ số A : B là bao nhiêu?
A : B = 3 : 4. Coi phần bằng nhau đó là một phần thì A có 3 phần, B có 4 phần. Số B nhiều hơn A, dù 1/4 nhỏ hơn 1/3.
"2/5 số A bằng 1/2 số B" thì đổi ra tỉ số thế nào?
Đưa hai phân số về cùng tử số: 1/2 = 2/4, nên 2/5 số A bằng 2/4 số B, tức là 1/5 số A bằng 1/4 số B. Coi phần bằng nhau đó là một phần thì A có 5 phần, B có 4 phần, A : B = 5 : 4.
Làm sao kiểm tra mình dịch đúng dữ kiện ẩn?
Thử lại bằng chính câu trong đề: chuyển thật số lượng đó, tính thật phân số đó, xem có ra đúng điều đề nói không. Thử bằng con số đã dịch thì không phát hiện được lỗi dịch.