Muốn tìm hai số khi biết tổng và hiệu, ta dùng hai công thức: số lớn = (tổng + hiệu) : 2 và số bé = (tổng − hiệu) : 2. Tính được một số rồi thì số kia lấy tổng trừ đi là ra. Đây là dạng toán có lời văn học sinh gặp ở lớp 4, và là nền cho gần như mọi bài "hai số" về sau.
Dạng toán tổng – hiệu là gì
Đề bài cho biết hai thứ về một cặp số chưa biết:
- Tổng của chúng: "cả hai", "tất cả", "hai bạn có", "hai thửa ruộng thu được".
- Hiệu của chúng: "hơn", "kém", "nhiều hơn", "ít hơn", "dài hơn", "nặng hơn".
Và hỏi từng số là bao nhiêu. Chỉ cần đủ hai dữ kiện đó là giải được, không cần biết thêm gì. Nếu đề chỉ cho tổng thì có vô số cặp số; chỉ cho hiệu cũng vậy. Hai dữ kiện ghép lại mới khoá chặt được đáp số.
Vì sao công thức đúng: hiểu bằng sơ đồ
Học thuộc công thức thì nhanh, nhưng dễ lẫn "cộng hay trừ". Hiểu được lý do thì không bao giờ nhầm. Hãy hình dung sơ đồ đoạn thẳng:
| Đoạn | Mô tả |
|---|---|
| Số bé | |----------| một đoạn |
| Số lớn | |----------|·····| bằng đoạn số bé, nối thêm một khúc "hiệu" |
| Cả hai đoạn | gộp lại dài bằng tổng |
Nếu ta cắt bỏ khúc "hiệu" ở số lớn, hai đoạn dài bằng nhau, và phần còn lại là tổng − hiệu. Hai đoạn bằng nhau thì mỗi đoạn là (tổng − hiệu) : 2, chính là số bé.
Nếu ngược lại ta nối thêm một khúc "hiệu" vào số bé, hai đoạn cũng bằng nhau, nhưng giờ mỗi đoạn bằng số lớn. Tổng mới là tổng + hiệu, chia đôi ra số lớn.
Nói gọn: muốn tìm số bé thì "bớt cho bằng", muốn tìm số lớn thì "thêm cho bằng". Câu này dễ nhớ hơn hai công thức.
Các bước giải chuẩn
- Đọc đề, gạch chân tổng và hiệu, xác định đâu là số lớn, đâu là số bé.
- Vẽ sơ đồ (trên vở là hai đoạn thẳng, có dấu ngoặc ghi tổng và hiệu).
- Tìm một số bằng công thức, ghi câu lời giải trước phép tính.
- Tìm số còn lại bằng cách lấy tổng trừ số vừa tìm.
- Ghi đáp số, rồi thử lại: cộng hai số xem có bằng tổng, trừ xem có bằng hiệu.
Học sinh có thể tìm số lớn trước hay số bé trước đều được. Sách giáo khoa trình bày cả hai cách, chỉ cần làm nhất quán.
Ví dụ 1: hái cam ngoài vườn
Đề: An và Bình hái được tất cả 48 quả cam. An hái được nhiều hơn Bình 6 quả. Hỏi mỗi bạn hái được bao nhiêu quả cam?
Tóm tắt bằng sơ đồ: Đoạn của Bình là một đoạn; đoạn của An bằng đoạn của Bình nối thêm khúc 6 quả. Hai đoạn gộp lại là 48 quả.
Bài giải
Số quả cam An hái được là:
(48 + 6) : 2 = 27 (quả)
Số quả cam Bình hái được là:
48 − 27 = 21 (quả)
Đáp số: An: 27 quả cam; Bình: 21 quả cam.
Thử lại: 27 + 21 = 48 (đúng tổng); 27 − 21 = 6 (đúng hiệu).
Ví dụ 2: hai ghe chở lúa về kho
Đề: Hai chiếc ghe chở tổng cộng 1.250 kg lúa về kho hợp tác. Ghe thứ nhất chở ít hơn ghe thứ hai 150 kg. Hỏi mỗi ghe chở bao nhiêu ki-lô-gam lúa?
Chỗ cần để ý: chữ "ít hơn" gắn với ghe thứ nhất, nghĩa là ghe thứ hai mới là số lớn. Học sinh hay vội gán "thứ nhất" là số lớn, thế là đổi chỗ đáp số.
Tóm tắt: Ghe thứ nhất: một đoạn. Ghe thứ hai: bằng đoạn ghe thứ nhất và dài thêm 150 kg. Cả hai: 1.250 kg.
Bài giải
Số lúa ghe thứ nhất chở là:
(1.250 − 150) : 2 = 550 (kg)
Số lúa ghe thứ hai chở là:
550 + 150 = 700 (kg)
Đáp số: Ghe thứ nhất: 550 kg lúa; ghe thứ hai: 700 kg lúa.
Thử lại: 550 + 700 = 1.250; 700 − 550 = 150. Đúng cả hai.
Ở ví dụ này ta tìm số bé trước, rồi lấy số bé cộng hiệu ra số lớn. Cách này cũng đúng và đỡ một phép chia.
Ví dụ 3: mảnh vườn hình chữ nhật
Đề: Một mảnh vườn hình chữ nhật có chu vi 140 m. Chiều dài hơn chiều rộng 14 m. Tính diện tích mảnh vườn.
Đây là bài khó hơn vì tổng không nằm sẵn trên đề. Chu vi là tổng của hai chiều dài và hai chiều rộng. Thứ ta cần là tổng của một chiều dài và một chiều rộng, tức là nửa chu vi.
Tóm tắt: Chiều rộng: một đoạn. Chiều dài: bằng chiều rộng và dài thêm 14 m. Dài + rộng = nửa chu vi.
Bài giải
Nửa chu vi mảnh vườn là:
140 : 2 = 70 (m)
Chiều dài mảnh vườn là:
(70 + 14) : 2 = 42 (m)
Chiều rộng mảnh vườn là:
70 − 42 = 28 (m)
Diện tích mảnh vườn là:
42 × 28 = 1.176 (m²)
Đáp số: 1.176 m².
Thử lại: (42 + 28) × 2 = 140 m, đúng chu vi; 42 − 28 = 14 m, đúng hiệu.
Lỗi hay gặp nhất ở bài này là lấy thẳng 140 làm tổng, ra chiều dài 77 m, chiều rộng 63 m. Thử lại sẽ lộ ngay: chu vi khi đó là 280 m, gấp đôi đề.
Những lỗi hay gặp và cách tự phát hiện
Quên chia 2
Có bạn tính đúng 48 + 6 = 54 rồi ghi luôn An hái 54 quả, lớn hơn cả tổng. Thói quen tốt: tìm xong số nào thì so với tổng; số nào lớn hơn tổng là chắc chắn sai.
Nhầm số lớn với số bé
Dùng công thức (tổng + hiệu) : 2 nhưng gán kết quả cho người "ít hơn". Cách chữa: trước khi tính, viết ra nháp một dòng "số lớn là …", căn cứ vào chữ "hơn/kém" trong đề.
Đề cho số lẻ, kết quả ra số lẻ thập phân
Nếu tổng và hiệu một chẵn một lẻ (ví dụ tổng 25, hiệu 4) thì (25 + 4) : 2 = 14,5. Với đồ vật đếm được như quả cam, con gà, người, kết quả như vậy nghĩa là đề có vấn đề hoặc em chép sai đề. Với đại lượng đo được như ki-lô-gam, mét thì 14,5 vẫn có thể hợp lý ở lớp trên. Một mẹo kiểm tra nhanh: hai số nguyên thì tổng và hiệu của chúng luôn cùng chẵn hoặc cùng lẻ.
Không thử lại
Thử lại tốn chưa tới nửa phút và bắt được gần hết lỗi trên. Đây là bước đáng giữ nhất trong cả bài.
Khi nào nên dạy công thức, khi nào nên dạy sơ đồ
Nhiều phụ huynh dạy con thuộc ngay hai công thức vì thấy nhanh. Nó nhanh với bài dễ, nhưng gặp bài như ví dụ 3, hay bài "chuyển từ thúng này sang thúng kia thì bằng nhau", học sinh chỉ thuộc công thức sẽ không biết tổng, hiệu nằm đâu. Sơ đồ giúp con thấy được hai số, thấy được khúc chênh lệch, nên khi đề giấu dữ kiện vẫn tự lần ra.
Cách làm hợp lý: những bài đầu bắt buộc vẽ sơ đồ, kể cả khi con đã nhẩm ra đáp số. Khi con giải trơn tru chục bài, cho phép bỏ sơ đồ ở bài dễ, giữ sơ đồ cho bài lạ. Ở nhà có thể dùng hai sợi dây hoặc hai que tính dài ngắn khác nhau để con cắt, nối cho thật tay.
Bài tự luyện
- Lớp 4A và lớp 4B trồng được tất cả 75 cây dọc bờ đê. Lớp 4A trồng nhiều hơn lớp 4B 5 cây. Hỏi mỗi lớp trồng được bao nhiêu cây?
- Tổng của hai số là 1.000, hiệu của chúng là 248. Tìm hai số đó.
- Trung bình cộng của hai số là 45. Số lớn hơn số bé 12 đơn vị. Tìm hai số. (Gợi ý: tổng của hai số bằng trung bình cộng nhân 2.)
Đáp số: 1) Lớp 4A: 40 cây; lớp 4B: 35 cây. 2) 624 và 376. 3) 51 và 39.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tìm hai số khi biết tổng và hiệu là gì?
Số lớn = (tổng + hiệu) : 2; số bé = (tổng − hiệu) : 2. Chỉ cần tính một số theo công thức, số còn lại lấy tổng trừ đi. Hai cách cho cùng kết quả.
Toán tổng hiệu học ở lớp mấy?
Dạng tìm hai số khi biết tổng và hiệu của hai số đó có trong chương trình Toán lớp 4. Ở các lớp sau, nó xuất hiện lại trong bài chu vi, bài trung bình cộng, bài chuyển động và cả khi học phương trình.
Nên tìm số lớn trước hay số bé trước?
Cách nào cũng được, miễn trình bày đúng. Tìm số bé trước thì tính số lớn bằng phép cộng số bé với hiệu; tìm số lớn trước thì tính số bé bằng phép trừ. Quan trọng là xác định đúng đâu là số lớn trước khi tính.
Vì sao phải chia 2?
Vì sau khi bớt đi (hoặc thêm vào) phần chênh lệch, hai số trở nên bằng nhau. Tổng của hai số bằng nhau chia đôi mới ra một số. Vẽ sơ đồ đoạn thẳng là thấy ngay lý do này.
Bài cho chu vi hình chữ nhật thì tổng ở đâu?
Tổng của chiều dài và chiều rộng là nửa chu vi, không phải chu vi. Phải lấy chu vi chia 2 trước, rồi mới áp dụng công thức tổng – hiệu.